ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 70 جىل تولۋىن ماسكەۋ دۇركىرەتىپ اتاپ وتپەك. ۋكرايناداعى داعدارىس كەسىرىنەن الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىمەن قارىم-قاتىناسىن ناشارلاتىپ العان ۆلاديمير پۋتين سايلاۋشىلاردىڭ وزىنە ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىرعانىن كورسەتىپ، سوۆەت حالقىنىڭ قاھارماندىعىن ايگىلەمەك.

لۋكاشەنكو بارمايدى

بىراق مامىردىڭ 9-ى ماسكەۋدە وتەتىن پاراد كەزىندە ءپۋتيننىڭ قاسىندا ەۋروپانىڭ شىعىسىنداعى اۆتوكرات ارىپتەسى الەكساندر لۋكاشەنكو بولمايدى. رەسەي ساياساتكەرلەرىنىڭ كوبى بەلارۋستى «ورىس الەمىنىڭ» ءبىر بولىگى سانايدى، سوندىقتان ولار لۋكاشەنكونىڭ بۇل ارەكەتىنە نارازى.

ۋكراينا داعدارىسىنان سوڭ، ماسكەۋ باتىسپەن ارازداسقاننان كەيىن لۋكاشەنكو كرەملگە قىرىن قاراي باستادى. ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋ بۇرىنعىداي بەلارۋسكە اقشانى ءۇيىپ-توگىپ، قارجىلاندىرۋىن ازايتتى. دەمەك، قاراشادا قايتادان پرەزيدەنت سايلاۋىنا تۇسەتىن لۋكاشەنكو جاڭا ءۋاج، جاڭا ءتاسىل تابۋى كەرەك. ول بۇرىنعىداي رەسەي ىقپالى اياسىندا قالسام، بىراق تاۋەلسىز ەل ەكەنىمدى دە تانىتىپ قويسام دەيدى.

«​ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋ»​

بەلارۋس وپپوزيتسيونەرى اناتولي لەبەدكو «لۋكاشەنكو مەن ءپۋتيننىڭ قارىم-قاتىناسىن «ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋ» دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. لۋكاشەنكو كرەملدىڭ تۇساۋىنان شىعا المايدى. ارينە، ول ارقاندى ۇزارتقىسى كەلەدى، ال پۋتين قىسقارتقىسى كەلەدى» دەيدى.

ءساۋىردىڭ 29-ى كۇنى حالقىنا جولداۋ جاساعان بەلارۋس باسشىسى: «ءبىز اركەز رەسەيمەن بىرگە بولدىق، بولا بەرەمىز» دەدى. سوسىن رەسەيگە ۇندەۋ جاساپ: «ءبىز – سەنىڭ باۋىرىڭبىز. سەنەن ءبولىنىپ كەتپەيمىز. بىراق الەمگە قاتىستى ءوز كوزقاراسىمىز بولۋعا ءتيىس، سونى ءبىلدىرىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەر» دەدى.

لۋكاشەنكو سوڭعى ۋاقىتتى سول كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ تە ءجۇر. جاقىندا ول گرۋزيادا بولىپ، ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. ماسكەۋ گرۋزياداعى سەپاراتيستىك ايماقتار – وڭتۇستىك وسەتيا مەن ابحازيانىڭ تاۋەلسىزىگىن تانىعان ەدى. لۋكاشەنكو بەلورۋس ءتىلى مەن مادەنيەتىنە قولداۋ جاساي باستادى. رەسەيدىڭ قىرىمدى قوسىپ الۋىن مويىنداعان جوق.

وعان قوسا، بەلارۋس ايتارلىقتاي بەلسەندىلىك تانىتپاسا دا، ەۋروپا وداعىنىڭ (ەو) «شىعىستاعى سەرىكتەستىك» باعدارلاماسىنىڭ مۇشەسى بولىپ وتىر.

«بۇدان بىلاي مەن ەۋروپانىڭ سوڭعى ديكتاتورى ەمەسپىن. مەنەن دە وتكەن ديكتاتورلار شىقتى، سولاي ەمەس پە؟ ونىڭ قاسىندا مەنى جاۋىز دەۋگە كەلمەيدى».

وسى ايدىڭ باسىندا Bloomberg News اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا لۋكاشەنكو «ءالى كۇنگە دەيىن يمپەراليستىك پيعىلدان ارىلا الماي وتىرعان، بەلارۋستى رەسەيدىڭ سولتۇستىك-باتىس پروۆينتسياسى سانايتىن» رەسەي ساياساتكەرلەرىن سىنادى.

2005 جىلى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى كوندوليزا رايس لۋكاشەنكونى «ەۋروپانىڭ سوڭعى ديكتاتورى» دەپ اتاعان ەدى. سوعان سىلتەمە جاساعان بەلارۋس باسشىسى «بۇدان بىلاي مەن ەۋروپانىڭ سوڭعى ديكتاتورى ەمەسپىن. مەنەن دە وتكەن ديكتاتورلار شىقتى، سولاي ەمەس پە؟ ونىڭ قاسىندا مەنى جاۋىز دەۋگە كەلمەيدى» دەپ، ءپۋتيندى تۇيرەپ ءوتتى.

ونىڭ بۇل سۇحباتىنا رەسەيدەن جاۋاپ بەرگەندەر دە بولدى. Gazeta.ru سايتىنا پىكىر جازعان جۋرناليست ەدۋارد بيروۆ «لۋكاشەنكو تاۋەلسىز ەلدىڭ باسشىسىمىن دەگەن امبيتسياسىن تاستاپ، «ورىس الەمىندەگى» ورنىن تابۋعا ءتيىس» دەدى.

لۋكاشەنكونى ونداي «ورىننىڭ» قاناعاتتاندىرمايتىنى انىق. ۋكراينا داعدارىسى كەزىندە ول رەسەي مەن باتىس اراسىنا دانەكەر بولۋعا تىرىستى. ۋكراينا شيەلەنىسىن رەتتەۋدەگى ارەكەتى ءۇشىن وعان ەو وكىلدەرى العىس ايتتى. ۋكراينانىڭ سەپاراتيستىك ايماقتارى باسشىلارى كەلە الاتىن جالعىز قالا مينسك بولعاندىقتان، ماسكەۋ دە وعان قارىزدار.

«حالىق ودان شارشادى»

ماسكەۋدەگى ەكونوميكا جوعارى مەكتەبى ساراپشىسى اندرەي سۋزدالتسەۆتىڭ ايتۋىنشا، «پرەزيدەنت سايلاۋى الدىندا وسى لاۋازىمعا بەسىنشى رەت سايلانعالى وتىرعان لۋكاشەنكو ۋكراينا وقيعاسىن پايدالانىپ قالۋعا تىرىسادى. بۇعان دەيىن رەسەي ءتۇرلى رەجيمدەردى زاڭدى دەپ تاني بەرەتىن. بىراق قازىر ماسكەۋ السىرەدى، رەسەيدىڭ بەلارۋستى قارجىلاندىرۋى دا ازايدى. لۋكاشەنكو بۇل جولى بيلىگىن رەسەيدىڭ زاڭدى دەپ تانىعانىن قاناعات تۇتپايدى». ساراپشى سوزىنە قاراعاندا، «بەلارۋس قازىر باتىستى مويىنداتقىسى كەلەدى». بىراق بەلارۋس-باتىس قاتىناستارى ازىرگە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس.

2010 جىلى قايتادان سايلانعان لۋكاشەنكو ازاماتتىق قوعامعا قىسىم جاساپ، سانكتسياعا ۇشىراعان ەدى. سول كەزدە ول وزىنە قارسى شىققان وپپوزيتسيونەرلەردىڭ كوبىن تۇرمەگە قامادى.

لۋكاشەنكو بەلارۋسكە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) بەرگەن ءۇش ميلليارد 500 ميلليون دوللار نەسيەنى قۇرىلىمدىق رەفورما جۇرگىزگەننىڭ ورنىنا ەلدەگى ورتاشا جالاقى مولشەرىن 500 دوللارعا دەيىن كوتەرۋگە جۇمسادى. ەندى حۆق-نىڭ وعان قولداۋ جاساۋى ەكىتالاي. دەگەنمەن ول كەلەر ايدا ريگادا وتەتىن «شىعىستاعى سەرىكتەستىك» سامميتىنە بارىپ، باتىس ەلدەرى تاراپىنان قولداۋ تابۋعا تىرىسۋى مۇمكىن.

بەلارۋس بىرىككەن ازاماتتىق پارتياسىنىڭ توراعاسى، وپپوزيتسيونەر الەكساندر فەدۋتا «مۇنىڭ ءبارى لۋكاشەنكو پۋتينمەن بايلانىسىن ءۇزدى دەگەندى بىلدىرمەيتىنىن» ايتادى. ساياساتكەردىڭ سوزىنە قاراعاندا، لۋكاشەنكو «كرەملدىڭ كەلىسىمىمەن جۇرەدى، ماسكەۋگە قارسى شىقپايدى».

وپپوزيتسيونەر لەبەدكو دا ونىڭ بۇل پىكىرىنە قوسىلىپ، «پۋتين ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى ساقتاي تۇرۋ ءارى ەو-مەن بايلانىستى ۇستاي تۇرۋ ءۇشىن لۋكاشەنكونى ادەيى جىبەرۋى مۇمكىن» دەيدى.

فەدۋتانىڭ پىكىرىنشە، «ەو-مەن قارىم-قاتىناستى شىنىمەن جاقسارتۋ ءۇشىن بەلارۋستەگى قوعامدىق ومىرگە دەموكراتيا كەرەك، بىراق بۇل لۋكاشەنكو رەجيمىن «ولتىرگەنمەن» بىردەي». ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، «حالىق قازىرگى باسشىدان قاتتى شارشاعان». ول «ءوزى جەك كورسە دە، ساتىپ كەتسە دە، قورىقسا دا، ونىڭ جالعىز وداقتاسى – كرەمل» دەيدى. ساياساتكەر پىكىرىنشە، «لۋكاشەنكو سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامنىڭ قۇتقارۋشىعا جابىساتىنى ءتارىزدى، ولارعا جابىسىپ العان».

روبەرت كوالسوننىڭ ماقالاسىن اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان – دينارا ءالىمجان.

azattyq.org