مافيا. مافيا. مافيا.

وسىناۋ سوزدە ەستىگەن ادامدى ەلەڭ ەتكىزەتىن ەرەكشە قۇدىرەت بار. ەستىگەن ادام جاي عانا ەلەڭ ەتە قالمايدى — ول قاراپتان-قاراپ وتىرىپ، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، قورقىنىشقا بوي الدىرادى — جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى «مافيا» دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەسە دە، ونىڭ ايتەۋىر جاقسى نارسە ەمەس ەكەنىن ەڭكەيگەن قاريادان، ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن جاقسى بىلەدى. الپاۋىت امەريكانىڭ دوندارى مەن باندى جايلاعان رەسەيدىڭ — تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ (تمد — تاۋەلسىز مافيالار دوستاستىعى) «ۆور ۆ زاكونە» دەگەندەرى كىمدەر؟
امەريكا مافياسى سوڭعى قىرىق جىلدان بەرى رەسمي قۇجاتتاردا «كوزا نوسترا» دەگەن اتپەن راسىمدەلىپ كەلەدى. قىتاي مافياسى «تريادا»، جاپون مافياسى «ياكۋدزا» دەگەن اتپەن ارنايى قىزمەت (سپەتسسلۋجبا) ورىندارىنىڭ قۇجاتتارىنا تىركەلگەن. اتاقتى امەريكاندىق مافيوزي دون كورلەونەنىڭ وتانى – سيتسيلياداعى «سيتسيليا مافياسى» ءوز الدىنا مۇلدە بولەك اڭگىمە. بەلگىلى قىرعىزستاندىق ساياساتتانۋشى، «ستراتەگيا شىعىس-باتىس» ساراپتاما ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى دميتري ورلوۆ دەگەن مىرزانىڭ مافيا تۋراسىنداعى پىكىرى ءتىپتى قىزىق. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، كەز-كەلگەن مەملەكەت – ۇلكەن ءبىر مافيا كورىنەدى. ال وسى مەملەكەتتىك مافيانىڭ مىندەتى — ءوز باعىنىشتىلارىن وزگە  «مافيالاردان» قورعاۋ كورىنەدى. ايتپاقشى، ونىڭ ايتۋىنشا، ءوز ازاماتتارىنان جينالاتىن سالىق تا مەملەكەتتىك مافيانىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ، ءتيىستى قۇرىلىمدارعا «تيىسىنشە» بولىنەدى ەكەن. قىزىق پىكىر، سولاي ەمەس پە؟ ال قاراپايىم كوپشىلىك مافيا تۋرالى اڭگىمە ايتىلا قالسا، كوبىنەسە ەسىمى ەلگە بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ، بولماسا بەلگىلى ءبىر سالا مامانىنىڭ «قاتىپ قالعان ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنە» قۇلاق ءتۇرىپ ۇيرەنگەن. ال ونداي قۇرعاق مالىمەتتەردىڭ (سۋحايا ستاتيستيكا) «قاراپايىم قۇلاق ارقىلى قاراپايىم ميعا» جەتەتىندەي تۇسىنىكتى بولا بەرمەيتىنى دە بەلگىلى نارسە. وسى ورايدا ويدا-جوقتا سۇحباتتاسىمىزعا اينالىپ، مافيا ماسەلەسىن، ەلىمىزدەگى ادەبيەت-مادەنيەت، ءدىل، ءدىن، ءتىل ماسەلەلەرىن، ءتىپتى كەيىنگى كەزدەرى «بىزدە وسى بار ما، جوق پا؟» دەپ باسىمىزدى قاتىرىپ جۇرگەن ۇلتتىق يدەولوگيا ماسەلەسىن ءوزىنىڭ جەكە پىكىرى رەتىندە قازاقتىڭ قاراپايىم جالپاق تىلىمەن «قۇلاعىما قۇيىپ» جىبەرگەن شىعىسقازاقستاندىق جاس زاڭگەر ارمان دەگەن جىگىتتىڭ ەرتەرەكتە بىرنەشە باسىلىمداردا جارىق كورىپ، كەيىننەن بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى اياقتالماي قالعان ەكەۋارا اڭگىمەمىزدە كەلتىرىلگەن كەيبىر پىكىرلەرى مەن ءۇشىن عانا ەمەس، ۇلت.كz ينتەرنەت-باسىلىمىنىڭ قۇلاعى تۇرىك وقىرماندارى ءۇشىن دە قىزىقتى بولار دەپ ويلايمىن.

— ارمان، ءار تاقىرىپتى ءبىر اينالشىقتاماي، اڭگىمەمىزدىڭ اشىعىنا كوشەيىك: «قازاق مافياسى» دەگەن اڭىز با، الدە اقيقات پا؟ جالپى، «مافيا» دەگەنىمىزدىڭ ءوزى نە نارسە وسى؟

— شىنى كەرەك، سيتسيليا نەمەسە ورىس مافياسى، قىتاي نەمەسە جاپون مافياسى دەگەن ءتۇرلى-ءتۇرلى اڭگىمەلەرگە ۇيرەنىپ قالعان قازاقي قۇلاققا قازاق مافياسى دەگەن ءسوز ءبىر ءتۇرلى – توسىن جاڭالىق سياقتى… ەرسىلەۋ بولىپ ەستىلەدى. بىردەن اشىپ ايتايىن – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتە جوعارى دەڭگەيدە دامىپ، تامىرىن جايىپ، ورنىعىپ قالعان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار بار. بۇلاردىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى — ورمەكشىنىڭ تورىنداي ورنەكتەلىپ كەتكەن شىم-شىتىرىق جۇيەسىندە. جىلدار بويىنا قالىپتاسىپ، جىمى بىلىنبەي كەتكەن مۇنداي جۇيەنى تارقاتۋ قازاقستان تۇگىلى، ازۋىن ايعا بىلەگەن الپاۋىت ەلدەردىڭ وزدەرىندە دە مۇمكىن بولماي وتىر. قازىرگى قاراپايىم ورىس سوزدىگىندە مافيا دەگەنىمىز – ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ (وپگ – ورگانيزوۆاننايا پرەستۋپنايا گرۋپپيروۆكا) دەپ كورسەتىلگەن. ال ەندى قازاق مافياسى بار ما، جوق پا دەگەنگە كەلەتىن بولساق، ارينە بار دەپ ايتا بەرۋىمىزگە ابدەن بولادى. تەك ءبىزدىڭ بىلە بەرمەيتىن ءبىر ماسەلەمىز — وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مافيوزيلەرى سياقتى ەمەس، قازاق مافيوزيلەرى وزدەرىن-وزدەرى كوپ جارنامالاي بەرمەيدى، ءتىپتى ولاردىڭ بار-جوقتارى مۇلدە بىلىنبەيدى دە. ۇلان-اسىر توي-دۋماندى، ءبىر اۆتوكولىك السا ءبىر سامولەتتىڭ اقشاسىن شىعارىپ، جۋىپ-تويلاتۋدى ۇناتاتىن قازەكەڭنىڭ قانىنداعى نارسە ءۇشىن بۇل ارينە، ءبىر ءتۇرلى — كوڭىلگە قونىمسىزداۋ نارسە، بىراق شىندىق وسى. «قازاق مافياسى دەگەن – مەن!» دەپ كەۋدە كەرەتىڭدەردى دە بايقاي بەرمەيمىز. قازاق مافياسىنىڭ باسقا مافيالاردان ەرەكشەلىگى دە وسى — وزدەرىن-وزدەرى جارنامالاۋدى اسا ۇناتا قويمايدى. قازاق مافياسىنىڭ كوپشىلىككە بەلگىسىز بولىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى، مويىنداۋىمىز كەرەك، قازاق كينو ونەرىنىڭ كەنجەلەپ قالعاندىعىنا دا بايلانىستى دەپ ويلايمىن.

— تۇسىنبەدىم. سوندا قازاق مافياسى وسىنداي دەپ ونەر اتاۋلى جارناما جاساۋعا ءتيىس پە سوندا؟

— سەن شىنىندا دا دۇرىس تۇسىنبەدىڭ، ماكە. ماسەلە جارناما جاساۋدا ەمەس، ماسەلە – قازاقتىڭ قانىنا ءسىڭىپ قالعان سىبايلاستىق، جەمقورلىق دەگەن ماسەلەلەردىڭ شىن مانىسىندە مافيا ەكەندىگىن كينو سالاسى ، كينو ونەرى ارقىلى حالىقارالىق دارەجەدە كورسەتە ءبىلۋ كەرەك. ءبىزدىڭ قازىرگى قازاعىمىزدىڭ تۇسىنىگىندە سىبايلاستىق، جەمقورلىق دەگەن سوزدەر وزىنشە ءبىر دارەجە كورەتىن، ماقتان كورەتىن دەڭگەيگە جەتىپ ۇلگەردى، قوعامىمىز ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى نارسە دە وسى. قازىرگى قازاق سىبايلاس بولۋدان قورىقپايدى، قازىرگى قازاق مافيا مۇشەسى بولۋدان قورقادى. سويتە تۇرا سول مافيا دەگەن نارسەنىڭ سىبايلاستىقتىڭ سىڭارى ەكەندىگىن تۇسىنبەيدى دە. ءتىپتى تۇسىنگىسى كەلمەيدى دە. سوندىقتان قازاقتىڭ سىبايلاستىعىنىڭ، قازاقتىڭ ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتارىنىڭ باسقا ەشتەڭە دە ەمەس، كادىمگى مافيا ەكەندىگىن ۇلكەن ماسشتابتا، مەن ءتىپتى  ايتار ەدىم – حالىقارالىق ماسشتابتا كورسەتە ءبىلۋ كەرەك دەپ. بۇل ناسيحات ەمەس، بۇلاي كورسەتۋ، كەرەك بولسا، قازاقتى تانىتۋ دەپ تە ايتار ەدىم مەن.

- ءار ءتۇرلى اقپاراتتاردان بىلەتىنىمىز – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار از ەمەس. مىسالى، «رىجي الماز»، «اتابا»، «اداي»، «ايشۋاق-جانتۇگەل»، «ماحارا-چيۆانين»، «اعايىندى قىرىقباەۆتار» ءتارىزدى «اتىنان ات ۇركەتىن» ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار… سوندا وسىلاردىڭ بارلىعى ءوز الدىلارىنا جەكە-جەكە مافيا بولعانى ما، قالاي؟

— مەنىڭ ءوز پىكىرىم، ءوز ساراپتامام بار. ارينە، ەلىمىزدىڭ بۇكىل تەرريتورياسىن، گەوگرافياسىنا سايكەس، كوپتەگەن قىلمىستىق توپتار ءوزارا الدەقاشان ءبولىسىپ العان، بۇدان پالەندەي ءبىر قۇپيا جاساۋدىڭ دا قاجەتى شامالى. ال ەندى وسىلاردىڭ بارلىعى ءوز الدىنا جەكە-جەكە دەربەس مافيا ما دەگەن ماسەلەگە كەلەتىن بولساق، بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بىزدە بەلگىلى ءبىر ايماقتا قۇرىلىپ، بەلگىلى ءبىر «تىرلىكپەن» عانا اينالىسىپ جۇرگەن «مەستنىي ماسشتبتاعى» ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار بارشىلىق، بىراق بۇلاردىڭ بارلىعىن مافيا دەۋگە كەلە قويماس، ويتكەنى مافيا ءسوزىنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. جوعارىدا اتالىپ كەتكەن قىلمىستىق توپتاردىڭ كەيبىرەۋلەرى عانا ءدال وسى مافيا ءسوزىنىڭ تالاپتارىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرە الادى. بۇل مايموڭكەلەمەي مويىندايتىن شىندىق. بۇلاردىڭ جەتەكشىلەرىن قازىرگى وركەنيەتتى تىلمەن ايتقاندا، مافيوزيلەر دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى.

— ءدۇبىرى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن مارقۇم راحات اليەۆتىڭ قىلمىستىق توبى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ سەنىڭ سوزىڭە قاراعاندا، اليەۆتىڭ دە مافيوزي بولعانى عوي، سولاي ما؟

— البەتتە. تەك بۇل جەردە ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋ كەرەك. ماسەلەن، بىزدەگى كوپتەگەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ باستى ماقساتتارى — وزدەرىنە تيەسىلى تەرريتوريانى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ، قارجى-ەكونوميكالىق جاعىنان تولىقتاي ۇستەمدىكتەرىن جۇرگىزۋ بولسا، اليەۆ توبىنىڭ ماقساتى مۇلدە باسقاشا بولعان. دالىرەك ايتساق، باسقاشا ماقساتتى كوزدەگەندەر — اليەۆ پەن ونىڭ اينالاسىنداعى بىرنەشە مافيوزي تۇلعالار عانا. بۇلاردىڭ تۇپكى ماقساتتارى – توڭكەرىس جاساۋ ارقىلى ەل بيلىگىن تۇپكىلىكتى ءوز قولدارىنا الۋ بولدى، ياعني ولار ساياسي ماقساتتى كوزدەدى. بۇل ەندى، بىلايىنشا ايتاتىن بولساق، قۇرىلىمى، العا قويعان ماقساتى جاعىنان الىپ قاراعاندا ايگىلى يتاليا مافياسىنىڭ قۇرىلىمىنا ءسال-ءپال ۇقساستاۋ بولىپ كەلەدى.

— اڭگىمەڭنىڭ وسى جەرىن ءوزىمىزدىڭ جالپاق تىلىمىزبەن تارقاتىپ ايتپاساڭ، شامالى تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ تۇر.

— قالاي دەسەم ەكەن… بىزدەگى اليەۆ باسقارىپ كەلگەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ ارەكەت ەتۋ اۋماعى حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ كەتكەن. بۇعان تاڭ قالۋعا بولمايدى، ويتكەنى اليەۆتىڭ ءوزى ماماندىعى جاعىنان مەديتسينا سالاسىنىڭ مامانى بولعانىمەن، ول سونو-و-وۋ – كەڭەستىك وداق كەزىندە، ماسكەۋدە ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن كەزدىڭ وزىندە-اق «پاۆەل كورچاگين» دەگەن پسەۆدونيممەن كگب-ءنىڭ «ۆنەشتاتنىي» اگەنتى بولعان ەكەن. دەمەك، ول سول كەزدىڭ وزىنەن باستاپ چەكيستەردىڭ امال-ايلالارىن، ارەكەت ەتۋ تاسىلدەرىن مەڭگەرە باستاعان دەگەن ءسوز. كەيىننەن، وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا، ءتىپتى ۇلتتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرىنە دە باسشىلىق جاسادى. قىسقاشا ايتقاندا قازاقستاندىقتاردى، ونىڭ ىشىندە الىس-جاقىن قىلمىستىق توپتاردى دا ءوزىنىڭ  ءبىر-اق اۋىز سوزىمەن جاتقىزىپ-تۇرعىزاتىن بولعان. الەمدى اۋزىنا قاراتقان ايگىلى «نۇربانك» وقيعاسى بولماعاندا، كىم ءبىلسىن، اليەۆ باستاعان مافيوزي تۇلعالاردىڭ قازاقستان بيلىگىن ءوز قولدارىنا الىپ الۋلارى دا ابدەن مۇمكىن ەدى.

— اليەۆ جۇمباق جاعدايدا مارقۇم بوپ كەتتى. ايتسە دە كەزىندە  «كەيبىر شەتەلدىك قۇرىلىمدار اليەۆتى قازاقستانعا ۇستاپ بەرۋگە ونشا ىقىلاستى ەمەس» دەگەن اڭگىمە شىققان بولاتىن. سەنىڭشە قالاي؟

— ەكەۋارا اڭگىمەمىز «قازاق مافياسى بار ما، جوق پا؟» دەگەننەن باستالىپ ەدى، وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەيتىن كەز ەندى كەلگەن ىسپەتتى. الگىندە ايتتىق قوي — حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ كەتكەن مافيا دەپ. وسىعان ءبىر عانا مىسال — اليەۆتىڭ ۇيىمداسقان قىلمىستىق توبى. اليەۆتىڭ ءوزى ەۋروپا ەلدەرىندەگى  كوپتەگەن ىقپالدى ادامدارمەن ارالاس-قۇرالاس بولعانعا ۇقسايدى. كوپشىگىنىڭ اۋىزدارىن جاۋىپ تاستاعان: بىرەۋلەرىن قورقىتىپ، ەندى بىرەۋلەرىنە اقشا بەرىپ دەگەندەي… ايتپەسە تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن الشاڭ باسىپ ارالاپ جۇرگەن اليەۆتى ەۋروپالىقتار باياعىدا-اق قازاقستانعا ەكستراديتسيالاپ جىبەرەتىن ەدى، بىراق بۇلاي بولمادى. دەمەك، اليەۆتى ۇستاپ بەرۋگە شەتەلدىكتەر دە، ونى «اكە-كوكەلەپ» الىپ كەلۋگە قازاقستاندىق كۇشتىك قۇرىلىمدار دا اسا  ىقىلاستى بولعان جوق دەگەن ءسوز. ەلىمىزدەگى جوعارعى بيلىكتىڭ ءتۇرلى تارماقتارىندا اليەۆ توبىندا بولعان ادامداردىڭ ءالى دە وتىرماعانىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. عىلىم مەن تەحنيكا كەرەمەتتەي دامىپ كەتكەن، ءالى دە ساعات سايىن دامىپ جاتقان بۇگىنگىدەي جاڭا تەحنولوگيالار زامانىندا اليەۆ سياقتى ءمافيوزيدىڭ جەر پلانەتاسىنىڭ كەز-كەلگەن تۇپكىرىنەن ءوزىنىڭ قىلمىستىق توبىن «بىلاي ىستەڭدەر» دەپ باسقارىپ وتىرۋى ابدەن مۇمكىن. قاراپايىم حالىق تۇگىلى، كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ وزدەرى دە  اليەۆ مافياسىندا قانشا ادامنىڭ ارەكەت ەتكەنىن، بولماسا ءالى دە ارەكەت ەتىپ جاتقانىن الىگە دەيىن انىقتاي الماي وتىر. بۇدان كەلىپ شىعاتىن ءبىر قورىتىندى — اليەۆ مافياسى ءالى دە ءتۇپ-تۇقيانىمەن جويىلىپ كەتكەن جوق دەۋگە نەگىز بار سياقتى. تاريحتا مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى، سونىڭ بىرەۋىن عانا كەلتىرە كەتەيىن: ماسەلەن، سيتسيليا مافياسىنداعى كورلەوني توبىنىڭ ليدەرى، اتاقتى مافيوزي لۋچيانو لەدجو دەگەن بىرەۋ بار. مىنە، وسى مافيوزي وتكەن عاسىردىڭ 74-ءشى جىلىنان بەرى تۇرمەدە جاتىر، بىراق سوعان قاراماستان ءالى كۇنگە دەيىن ءوز مافياسىنا جەتەكشىلىك جاساپ كەلەدى – تۇرمەدە قاماۋدا جاتسا دا. مۇنداي «مىقتىلار» بىزدە دە بار: اتاقتى «رىجي الماز» (الماس ەمەس، كەيبىرەۋلەر جازىپ جۇرگەندەي) ۇيىمداسقان قىلمىستىق توبىنىڭ ليدەرى نەسىپباي ناسەنوۆ سوناۋ – 1998-ءشى جىلى يسپانيادا جۇمباق جاعدايدا ءولىپ كەتتى، الايدا ونىڭ تۋىسقان قارىنداسى «ايكا-بەگەموت» (لاقاپ اتى) بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە تۇرىپ جاتسا دا، مارقۇم بوپ كەتكەن اعاسىنىڭ قازاقستانداعى وسىناۋ قىلمىستىق توبىنا كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسشىلىق جاساپ كەلەدى دەگەن اڭگىمە بار. ءبىر قىزىعى – وسى رىجي الماز تۋرالى كەزىندە «ول قازاقتىڭ نامىسىن جىرتقان ەكەن، قازاقتىڭ قازبا بايلىعىن شەت ەلدىك الپاۋىتتاردان تارتىپ الىپ، قازاقتىڭ «مەن» دەگەن نارقاسقالارىنا تاراتىپ بەرمەك بولعان ەكەن» دەگەن اڭگىمەلەر شىققان. بۇل اڭگىمە تەگىن شىقپاعان بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن ءوزىم، بۇل ەندى مۇلدە بولەك اڭگىمە، اشىعىن ايتقاندا. ءوز وپگ-ءسىن شەت ەلدەردە تۇرىپ-اق باسقارۋ دەگەن سياقتى مىسالدار ورىس مافياسىندا ءتىپتى كوپ. ورىس مافياسىنىڭ ليدەرلەرى رەسەيدە مۇلدە تۇرمايدى دەپ ايتساق تا بولادى، الايدا ولاردىڭ مافيالارى ءوز «تىرلىكتەرىن» ەشقاشان توقتاتقان ەمەس. توقتاتپايتىن دا شىعار.

— قاراپايىم كوپشىلىكتىڭ تۇسىنىگىندە بۇگىنگى باقۋات بيزنەسمەندەر – كەشەگى رەكەتير- بانديتتەر دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. بۇعان نە دەيسىڭ؟

— ءيا، 90-شى جىلداردىڭ باس كەزىندەگى تاقىرباس بانديتتەردىڭ ەتى تىرىلەرى «جيىپ-تەرگەندەرىن» زاڭدى بيزنەسكە سالىپ، ازعانا ۋاقىت ىشىندە «زاكونوپوسلۋشنىي گراجدانين» دەگەندەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ شىعا كەلدى. بۇعان زاڭسىز تابىلعان قارجى، دۇنيە-مۇلىك دەگەندەردى زاڭداستىرۋ دەگەن سىقىلدى بىرنەشە رەت بيلىك تاراپىنان بولعان جەڭىلدىكتەر دە (لەگاليزاتسيا) ءبىرشاما «سەپتىگىن» تيگىزدى دەۋگە ابدەن بولادى. قىسقاسى، قازاق مافياسى دەگەنىمىز ەشقانداي دا اڭىز اڭگىمە ەمەس، ناعىز شىندىقتىڭ، اقيقاتتىڭ تۋرا ءوزى. ۇيىمداسقان قىلمىس بۇگىنگى كۇنى ەل ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىنا ەمىن-ەركىن دەندەي ەنىپ، زاڭدىق قۇرىلىمدار رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە شىقتى. وسىدان ون، ون بەس جىل بۇرىنعى قىلمىستىق توپتاردىڭ «قورجىنىندا» قانعا بويالعان قارجى مەن دورەكى قارا كۇش قانا بولعان بولسا، قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ حان سارايىنداي «زاڭدى» كوتتەدجدەرى ەلىمىزدە عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ وزدەرىندە مىڭداپ سانالادى. كەشەگى بانديتتەر – بۇگىنگى مافيوزيلەر ەندى ەل ساياساتىنا دا ارالاسا باستادى. قازىرگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ، ءماسليحاتتار پەن پارلامەنتتەگى كەيبىر دەپۋتتاردىڭ كۇنى كەشە عانا كىم بولعانىن قارا حالىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ەڭ قورقىنىشتىسى دا وسى – مافيوزيلەردىڭ ەل بيلىگىنىڭ تىزگىنىن زاڭدى تۇردە ءوز قولدارىنا الىپ الۋعا تىرىسۋلارى. بىراق حالىق ەشتەڭەنى دە ۇمىتپايدى عوي.

— ارمان، قازىرگى جاستاردىڭ كوپشىلىگى نەگە ەكەنى بەلگىسىز، اتىس-شابىسى مول قىلمىس الەمىنە ءبىرتابان جاقىنىراق جۇرگەندى جاقسى كورەدى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز عوي. نەگە؟

— باياعىدا… حح-شى عاسىردىڭ باسىندا «…ونەر اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – كينو» دەپ كورەگەندىكپەن ايتىپ كەتكەن لەنيننىڭ دانىشپاندىعىنا تاڭ قالام! قالاي ءدوپ باسىپ ايتقان دەسەڭىزشى! مەنىڭ قىنجىلاتىنىم – مەنىڭ عانا ەمەس، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ كەيبىر ۇلتجاندى ازاماتتارىمىزدىڭ قىنجىلاتىنى – قازاقتاعى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جوقتىعىندا. ۇلتتىق يدەولوگيا جوق جەردە ۇلتتىڭ ومىرشەڭدىگى جايلى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءوزىڭ دە بىلەسىڭ، قازىر قازاق ءتىلىنىن حال-احۋالى جايلى قىرعىن پىكىتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. بۇل داۋ-دامايدىڭ قانشاعا سوزىلارىن تاعى ەشكىم بىلمەيدى دە. مەن ءبىر نارسەنى تۇسىنە المايمىن – اتى دارداي حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» دەگەن قوعام بار، وسى قوعام ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىل ىشىندە قانداي كوڭىل قۋانتارلىق تىرلىك ىستەدى؟ وسىناۋ قوعامعا جىل سايىن ميلليونداعان قارجى بولىنەدى، قازاقتىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي-قاراعايداي اتاقتى ادامدارى قوعامدى باسقارىپ وتىر. ال وسىنىڭ ناتيجەسى قايدا؟ ناتيجەسى – ءنول! باسقا-باسقا، قازاقتىڭ مافياسى قازاق ءتىلى قوعامىنا دا تامىرىن جايىپ ۇلگەرگەن. نەگىزى، قازاق مافياسىنىڭ ەڭ جوعارعى ەشەلونىندا وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگى شالا قازاقتار. ولار ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى شەشىلمەي، نەعۇرلىم سوزىلا تۇسكەنى ءتيىمدى، ويتكەنى ەستىگەن كەزدە «ساۋ ادامنىڭ ساقيناسى» ۇستايتىن ميلليونداعان اقشا مەملەكەتتىڭ قورجىنىنان مافيانىڭ قورجىنىنا («وبششاكقا») ءتۇسىپ جاتىر ەمەس پە؟!
ەندى ۇلتتىق يدەولوگيا، كينو تۋرالى ويىمدى جالعاستىرايىن. كوپتەگەن قىزىقتى باسقوسۋلاردا، ءتىپتى قوعامدىق ديسكۋسسيالاردا بولىپ ءجۇرمىن، سوندا بايقاعانىم – ۇلت رەتىندە ءبىزدىڭ قازىرگى بەتالىسىمىز ونشا جاقسى ەمەس.

—  قانداي بەتالىسىمىزدى ايتاسىڭ؟

— مەن، ماكە، تاعى دا قايتالاپ ايتايىن – ايتىلىپ وتىرعان وي-پىكىرلەردىڭ بارلىعى مەنىڭ جەكە كوزقاراستارىمنان تۋىنداپ وتىرعان جەكە پىكىرلەرىم، سوندىقتان ارتىق-اۋىس كەتىپ قالعان جەرلەرىمنىڭ دە بولۋى ابدەن مۇمكىن. جاس بولعان سوڭ ءجۇرىپ تۇرامىز، قىدىرىپ، ساۋىق-سايرانداردا بولامىز دەگەندەي… سوندا قازىرگى جاستاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق نامىس دەگەن سەزىمنىڭ ازايىپ كەتكەنىن، ءتىپتى مۇلدە جوق بوپ بارا جاتقانىن بايقايمىن ءوزىم.

ەندى ۇلتتىق يدەولوگيا تۋرالى، كينو تۋرالى ويىمدى جالعاستىرايىن.
كەيىنگى جىلدارى كوگىلدىر ەكران بىتكەندى رەسەيدىڭ قىلمىستىق مەلودرامالارى جاۋلاپ الدى. كوپتەگەن كينوستۋديالارى شىعارىپ جاتقان قىلمىستىق سەريالدارى ءبىتىپ بولمايدى عوي! مۇنىڭ رەسەي ساياساتى ءۇشىن ءتيىمدى جاعى بار – بۇل دا يدەولوگيانىڭ ءبىر ءتۇرى. كورىپ جۇرگەن بولساڭ بايقاعان شىعارسىڭ، اتىس-شابىسقا، قىپ-قىزىل قىلمىسقا تولى رەسەيلىك فيلمدەردىڭ وزدەرىندە مەملەكەت مۇددەسىن، ۇلت مۇددەسىن كوزدەيتىن پاتريوتتىق رۋح بار.

- كوممەرتسيالىق نەگىزدە شىعارىلاتىن قىلمىستىق حيكايالاردا قانداي ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ كورىنىس بەرۋى مۇمكىن، مىسال كەلتىرە الاسىڭ با؟

— ارينە، ماسەلەن… وسىدان ءبىراز بۇرىن «ەۆرازيا» تەلەكانالىنان بەرىلگەن «گلۋحار» دەگەن قىلمىستىق تەلەسەريال بىرنەشە جىل بويىنا قازاقستاندىق كورەرمەندەرىن كادىمگىدەي-اق جاۋلاپ الدى. قاراپايىم عانا ميليتسيونەرلەر ومىرىنەن الىنعان. ال ەندى سولاردىڭ سيۋجەتتەرىنە نازار اۋدارىپ كورەيىكشى: ەكى ءجۇز دوللاردىڭ ار جاق، بەر جاعىندا عانا ايلىق الاتىن تەرگەۋشى دە، قاتارداعى سەرجانت تا قىزمەت بارىسىندا قىمبات-قىمبات شەتەلدىك كولىكتەرمەن جۇرەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قىزمەت بابىن پايدالانىپ، اقشا تابۋدىڭ ءارتۇرلى ايلا-امالدارىن ابدەن مەڭگەرىپ العان. اسا اۋىر قىلمىستار جاساماسا، قاراماعىنداعىلارىنىڭ «ۇساق-تۇيەك ءتارتىپ بۇزۋ» وقيعالارىنا باسشىلارى دا كوز جۇما قارايدى. ويتكەنى اقشاسى از، تىرلىگى تىنىمسىز قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە كادر تۇراقتامايدى. «گلۋحار» فيلمىندەگى باستى كەيىپكەرلەر بيلىك وكىلى رەتىندە وزدەرىنىڭ جەكە شارۋالارىن دا تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تىندىرىپ الا قويادى. قاراپ وتىرساڭىز، فيلم وقيعالارىنىڭ توقسان پايىزى كادىمگى ومىردەن ويىپ تۇرىپ الىنعان. «ە-ە، ومىردە تۋرا وسىنداي عوي» دەپ ەرىكسىز كەلىسەسىز دە. مۇنداي فيلمدەردى كورىپ وسكەن جاستار دا ءدال سونداي بولۋدى ارماندايدى، «ميليتسياعا جۇمىسقا كىرسەم، مەن دە سونداي بولار ەدىم» دەگەن ۇعىم قالىپتاسادى ولاردىڭ تۇسىنىگىندە (2011-ءشى جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن رەسەيدىڭ ىشكى ىستەر ورگانى «ميليتسيا» دەپ اتالىپ كەلدى). اشىعىن ايتۋ كەرەك، كەز-كەلگەن رەسەيلىك فيلمدە ۇلت مۇددەسىن كوزدەيتىن ۇلتتىق رۋح بار. سەن بىلەسىڭ بە – پاتريوتتىق فيلمدەرگە قولداۋ كورسەتۋ دەگەن باعدارلاما بويىنشا رەسەيدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى كوپتەگەن جەكەمەنشىك كينوستۋديالارعا ارنايى اقشا ءبولىپ وتىرادى. ويتكەنى پاتريوتتىق نەگىزدەگى رەسەيلىك قىلمىستىق مەلودرامالار ميلليونداپ تابىس تاۋىپ وتىرعان جوق، ال بىراق مۇنداي فيلدەرىنىڭ سانى دا كوپ، ساپاسى دا جاپ-جاقسى. كوپشىلىگى تمد كەڭىستىگىن كادىمگىدەي-اق جاۋلاپ العان. ال بىزدە شە؟

- ال بىزدە قانداي ەكەن؟

— اۋەسقوي كينورەجيسسەرلەر بىزدە دە از ەمەس، ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى كادىمگىدەي كاسىبي مامان بولا باستادى. جاعىمدى دا جاقسى قۇبىلىس. الايدا بىزدە نەگە «گلۋحار» سياقتى ءومىرى ءبىتىپ بولمايتىن قىلمىستىق سەريالدار شىعارىلمايدى؟ نەمەنە، ەلىمىزدە اقشا جوق پا، مامان جوق پا؟ قۇداي-اۋ، بىزدە ءبارى بار عوي؟! ادام دا بار، اقشا دا بار. ستسەناري جوق پا؟ اقشا تولەڭىزشى، اتاسىن تانىتىپ تۇرىپ ستسەناريدىڭ نەشە ءتۇرلىسىن جازىپ بەرەتىن تالانتتىلار دا جەتكىلىكتى. تەك مۇنداي تالانتتىلارعا مەملەكەت، بولماسا كينوستۋديا اقشا تولەپ، كوگىلدىر ەكراندى جاۋلاپ الاتىن كينوستسەناريلەر جازدىرۋ كەرەك! مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى. بۇل جەردە ءبىر ەسكەرەتىن جايت – مۇنداي شىعارمالار مەملەكەتتىك ءتىل، ۇلتتىق رۋح مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرە الاتىنداي پاتريوتتىق نەگىزدە بولۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن تاپسىرىس بەرەتىن كينوستۋديا قوجايىنى، بولماسا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ۇلتجاندى تۇلعا بولۋ كەرەك. ەكەۋارا اڭگىمەمىزگە سەبەپ بولعان قازاق مافياسى كينو وندىرىسىنە دە سىنالاپ ەنىپ العان.

- قىلمىستىق كينوحيكايالاردى قاپتاتىپ شىعارۋ ماسەلەسىنە حالىق قالاي قارايدى؟ وسى جاعىن دا ويلاعان ءجون شىعار؟

— مارات، سەنىڭ بۇل سۇراعىڭا مەن ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىم رەتىندە بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىم. تىڭدا: تۇرىكتىڭ، بولماسا ورىستىڭ سەريالدارىن كورۋمەن تاڭ اتىرىپ، كەش باتىراتىن قازاقتار (قازاقستاندىقتار ەمەس), ەگەر سولاردىڭ فيلمدەرىنەن اسىپ ءتۇسىپ جاتسا، ءوزىمىزدىڭ دە سەريالدارىمىزدى كورەدى، بۇعان ءباس تىگە الام. «تامشى ەكەش تامشى تامشىلاي بەرسە، تاستى دا تەسەدى» دەگەندەي، كوگىلدىر ەكرانداعى كوپتەگەن فيلمدەر دە اينالىپ كەلگەندە، يدەولوگيانىڭ ەڭ كۇشتى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. مەنىڭ تاعى ءبىر قاتتى قىنجىلاتىنىم – ۇلكەن-كىشىنى دە، ورىس-قازاقتى دا بىردەن جاۋلاپ العان «رەكەتير» ءفيلمىنىڭ تىم قىسقا بولعاندىعى. مەن بۇل جەردە اتىس-شابىستى، رەكەت پەن رەيدەرلىكتى ناسيحاتتاپ وتىرعام جوق، كەرىسىنشە كوپشىلىك كەرەمەتتەي «ۇناتىپ» قالعان ءفيلمدى «گلۋحار» سياقتى ساعىزداي سوزا بەرۋ، سول ارقىلى، ياعني كورەرمەندى جالىقتىرمايتىن — ومىردەن الىنعان ەپيزودتار ارقىلى ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى شاما كەلگەنشە ناسيحاتتاي بەرۋ. مىنە، سوندا عانا قازاقتىڭ ءدىنى دە، ءدىلى دە، ءتىلى دە جاپپاي سۇرانىسقا يە بولا باستايدى. ەلىمىزدەگى ورىس ءتىلدى دە، قازاق ءتىلدى دە جاستاردىڭ جۇرەگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان «سكاز و روزوۆوم زايتسە» دەگەن تاعى ءبىر ءفيلمدى كوردىم. تاماشا فيلم. تەك ءبىر «اتتەگەنايى» — فيلمدە ۇلتتىق رەڭك، پاتريوتتىق رۋح جوق. جاقىندا «جاس قازاق ءۇنى» باسىلىمىنىڭ باسشىسى قازىبەك يسا مىرزانىڭ مىنانداي ءبىر سوزدەرىن وقىپ، ءتانتى بولدىم. ول بىلاي دەيدى: «… مەملەكەتتىك ءتىل دەگەن ءسوز – ول ءتىلدىڭ وزگە تىلدەردەن ارتىقشىلىعى دەگەن ءسوز، ۇستەمدىگى دەگەن ءسوز». كەرەمەت ەمەس پە! بۇل دەگەنىمىز – بىزدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇستەمدىگى ەلىمىزدىڭ كەز-كەلگەن سالاسىندا، ونىڭ ىشىندە كينو سالاسىندا دا ەرەكشە ءبىلىنىپ تۇرۋعا ءتيىس دەگەن قاراپايىم عانا ماعىنا.

- سوندا قالاي، ءبىر ءتىل ەكىنشى ءبىر تىلدەن ارتىق بولۋعا ءتيىس پە؟

— جوق، مارات، مەملەكەتتىك ءتىل عانا سول مەملەكەت ىشىندەگى وزگە تىلدەردەن ارتىق بولۋعا ءتيىس! ويتكەنى ول مەملەكەتتىك ءتىل عوي. قىتايداعى قىتاي ءتىلى، رەسەيدەگى ورىس ءتىلى، وزبەكستانداعى وزبەك ءتىلى سياقتى قازاقستاندا قازاق ءتىلى ۇستەم بولۋعا ءتيىس. باسقا ەلدەردى ايتپاي-اق قويايىن، وسى ءوزىمىزدىڭ وزبەكستانعا بارىپ كورشى! وزبەكشە سويلەمەسەڭ، نان تاۋىپ جەي الماي قالاسىڭ. كەز-كەلگەن دۇكەنگە كىرىپ، «دايتە منە حلەب» دەڭىزشى، ساتۋشى ساعان «تۇشۇنبەدىم» دەپ يىعىن شوشايتىپ تۇرا بەرەدى.

- ءيا، بۇل جاعىنا كەلگەندە بىزدەر ۇياتتىلاۋمىز. ال ەندى قازاق مافياسىنا قايتا سوعايىق، ارمان، ايتپەسە تاقىرىپتان اۋىتقىپ كەتكەن سىڭايلىمىز.

— جو-جوق، مارات، قاتەلەسەسىڭ — ايتىلىپ جاتقان اڭگىمەمىزدىڭ بارلىعى وسى مافيادان شىعىپ جاتقان جوق پا! جاڭا عانا كينو مافياسىن اڭگىمە قىلدىق قوي، وسىعان ءبىر عانا مىسال – جارناماسى جارتى الەمگە تاراپ كەتكەن «كوشپەندىلەردى» الىپ قارايىق: «وسكارىڭدى» ون وراپ الاتىن ءوزىمىزدىڭ تالانتتىلارىمىزدى مەنسىنبەي، الاوكپە بولىپ الەمنىڭ ءار تۇپكىرىنەن اتاقتىلاردى جيناپ اكەلدىك. ولار كەلدى. الارلارىن الدى. قايتا كەتتى. ولار تاعى كەلەدى – تاعى شاقىرساق. ويتكەنى «كوك قاعازدى» قالاي تولەيتىنىمىزدى كوردى – تاڭدايلارىن قاقتى. شىن مانىسىندە قانشا اقشا بولىنگەنىن ەشكىم بىلمەيتىن «كوشپەندىلەرىمىز» كوشكە ىلەسە الماي قالدى. مەنىڭ بۇل تۋراسىنداعى ويىم مىنانداي: وسىناۋ فيلمگە تۇسەتىندەردىڭ كوپشىلىگىن شەتەلدىكتەردەن ەمەس، ءوزىمىزدىڭ قازاقتاردان – ەرتەلى-كەش تەمىر-تەرسەكتەرمەن اينالىسىپ، بۇلشىق ەتتەرىن بۇلتىڭداتۋدى كاسىبىنە اينالدىرعان كادىمگى قازاق جاستارىنان تاڭداۋ كەرەك ەدى. شەتەلدىكتەرگە تانىلعىمىز كەلە مە – باتىرلارىمىزدىڭ باتىر تۇلعالى بولعاندىعىن كوگىلدىر ەكراننان بىلايشا كورسەتۋگە ءتيىسپىز – باستى كەيىپكەرلەرىمىزدى ءوز ۇلتى دەگەندە مەيىرىمدىلىگى، قاراپايىمدىلىعى بىلاي تۇرسىن، ءتىپتى قانداي دا بولسىن قاتىگەزدىكتەردەن دە تايىنبايتىن، بۇلشىق ەتتەرى بۇلتىڭداپ، قىز بىتكەننىڭ كوز قۇرتىنا اينالاتىن قازاقتىڭ سپارتاكتارىنان، قازاقتىڭ گلادياتورلارىنان جاساۋعا ءتيىس ەدىك. سوندا عانا كوپشىلىك ونى كورەتىن بولادى، سوندا عانا ونداي فيلمدەردەن قىرعىن پايدا تابۋعا بولادى. سوندا عانا شەتەلدىكتەر «ە-ە، قازاق دەگەننىڭ اتا-بابالارى بۇلشىق ەتتەرى بۇلتىڭداعان، الپامسا دەنەلى، جاۋىنا كەلگەندە مەيىرىمسىز، دوسىنا كەلگەندە قايىرىمدى، قىزعا كەلگەندە قىزۋ قاندى وسىنداي تۇلعالار بولعان ەكەن عوي» دەپ بىزدەردى مويىنداي باستايدى. «سپارتاك»، «گلادياتور» سياقتى فيلمدەردى ۇلكەن-كىشى دەگەنىڭىز قالاي ءولىپ-ءوشىپ تۇرىپ كورەدى، ءبىزدىڭ «كوشپەندىلەرىمىزدى» دە تۋرا سونداي ەتىپ شىعارۋ كەرەك ەدى. ءتىپتى ولاردان اسىرىپ تا جىبەرەر ەدى ءوزىمىزدىڭ قارا دومالاق قاجىمۇقاندارىمىز – ەگەر سوعان تولەنگەن ميلليونداردىڭ ەڭ بولماسا ۇشتەن ءبىر بولىگىن ءوزىمىزدىڭ ستسەناريستەرىمىز بەن ارتيستەرىمىزگە تولەگەندە! مۇندا ەندى مادەنيەت سالاسىنداعى مافيوزيلەردىڭ ىقپالى ەرەكشە دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ءوزىمىزدىڭ جازۋشىمىز جازعان تاريحي شىعارمانىڭ كينولىق نۇسقاسىن قازاققا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن قايداعى ءبىر رەسەيلىككە جازدىرۋ نە ءۇشىن كەرەك بولدى، مارات، بىلەسىڭ بە؟

— نە ءۇشىن كەرەك بولدى ەكەن؟

— بيۋدجەتتەن بولىنگەن اقشانى ايقاي-شۋسىز ءبولىسۋ الۋ ءۇشىن كەرەك بولدى، ودان باسقا تۇك تە ەمەس. شەتەلدىكتەرمەن بولىسكەن اقشانىڭ سايدا سانى، قۇمدا ءىزى قالمايدى — ويتكەنى ولار «كوممەرتسيالىق قۇپيا» دەگەندى ەشقاشان اشپاۋعا ابدەن داعدىلانعان. ءبىزدىڭ «كوشپەندىلەرىمىزدى» ءوزىڭ كوردىڭ عوي – باستى كەيىپكەرلەرىمىزدى باتىستى ابدەن ىعىر قىلعان باياعى جان كلود ۆان دام مەن مارك داكاسكوس سياقتى «شاش ال دەسە، باس الاتىن» بوەۆيكتەر مەن سەكس-بومبالار وينادى. بارىنەن بۇرىن ءىلياس اعا ەسەنبەرليننەن ۇيات بولدى. ايتپاقشى، وپگ «دەپكورپۋس» دەگەندى ەستۋىڭ بار ما؟

- ول تۋرالى ەستىمەپپىن.

— بۇل – «دەپۋتاتسكي كورپۋس» دەپ اتالاتىن وپگ، ياعني «ورگانيزوۆاننايا پرەستۋپنايا گرۋپپيروۆكا». اتىنىڭ ءوزى-اق ايتىپ تۇرعانداي، بيلىكتىڭ بيىك ەشەلونىنان باستاۋ الاتىن ناعىز شىرماۋىقتىڭ ءوزى بۇل. اركىم ءارتۇرلى ايتقانمەن، مۇنىڭ «بۇيداسىن» بۇلتارتپاي ۇستاپ وتىرعان ادامنىڭ كىم ەكەنىن الىگە دەيىن ەشكىم بىلمەيدى.

— ەسىڭدە مە، ارمان، وسىدان ءبىراز جىلدار بىزدەگى ءبىر ىشكى ىستەر ءمينيسترى «… ەلىمىزدەگى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ كوزى تۇگەلدەي جويىلدى» دەپ ەلباسىعا ەسەپ بەرىپ ەدى عوي.

— بىلەم-بىلەم، ءبىزدىڭ قۇقىق سالاسىنا مۇلدە قاتىسى جوق سول كەزدەگى ءمينيسترىمىز وسىلاي دەپ راپورت بەرىپ جاتقان كەزدە گرۋزيا پرەزيدەنتى سااكاشۆيليدىڭ «رەپرەسسياسىنا» ۇشىراعان كاۆكازدىق «زاكوننيكتەر» («ۆورى ۆ زاكونە») قازاقستانعا قاپتاپ كەلە باستادى» دەگەن اڭگىمە پارلامەنتتە دە كوتەرىلگەن بولاتىن. بىراق نەگە ەكەنىن قايدام، كوتەرىلگەن ماسەلە اياقسىز قالىپ كەتتى. بىلەسىڭ بە «نەگە؟»

- نەگە؟

— تاعى دا سول – مافيا. ءبىر نارسەنى تۇسىنبەيمىن، ول – قازىرگى ساياساتتى مافياسىز، ال مافيانى ساياساتسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ۇمىتپاسام، وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى الەكساندر گۋروۆ دەگەن ازامات ءبىر سوزىندە «… ورىس مافياسى دەگەنىمىز اڭىز ەمەس، اقيقات نارسە. ەكونوميكامىزعا زاڭدى تۇردە ەنىپ العان ولاردى الەمنىڭ كەز-كەلگەن ەلى قازىر «مافيوزي» دەپ اتاي باcتادى» دەگەن ەدى. ورىستار اشىعىن ايتادى، ال بىزدە شە؟ بىزدە «مافيا» دەگەن سوزدەن باسىن الا قاشادى – ءتيىستى قۇزىرلى ورگانداعىلار. ولار ءۇشىن «كوررۋپتسيونەر»، «سىبايلاس» دەگەن سوزدەر الدەقايدا «ادەمى» ەستىلەتىن ءتارىزدى.

- ارمان، الگىندەگى «نەگە؟» دەگەن سۇراعىمىز جاۋaپسىز قالىپ بارادى.

— ءوزىم دە سوعان كەلە جاتىرمىن، جاۋاپسىز قالمايدى

- ارمان، الگىندەگى «نەگە؟» دەگەن سۇراعىمىز جاۋaپسىز قالىپ بارادى.

— ءوزىم دە سوعان كەلە جاتىرمىن، جاۋاپسىز قالمايدى. بۇرىنعى وداق، قازىرگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى كەڭىستىگىندەگى قىلمىس الەمى سەركەلەرىنىڭ ەڭ جوعارعى تيتۋلى – «ۆور ۆ زاكونە» دەگەن رەسمي ەمەس تيتۋل، مۇنىڭ ەشبىر قۇپيالىلىعى جوق. كەڭەس وداعى تاراپ، ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكا ءوز الدىنا جەكە-جەكە تاۋەلسىزدىگىن الىپ كەتكەنمەنەن، قىلمىس الەمىندەگى «وداقتاستار» ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن العان جوق. ياعني، بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندەگى قىلمىس الەمى سول باياعى ورتالىققا – ماسكەۋگە باعىناتىن كۇيىندە قالىپ قويدى. زامان وزگەردى، زاماننىڭ وزگەرىسىنە قاراي قىلمىس الەمى دە وزگەرە باستادى. ساياسات دەگەنىڭىز كۇن سايىن قۇبىلىپ كەتتى. ماسەلەن، گرۋزياداعى بيلىك باسىنا ميحايل سااكاشۆيلي كەلگەن سوڭ كاۆكازداعى وسىناۋ ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا قانداي وزگەرىستەردىڭ بولعانىن كوپشىلىك ءالى ۇمىتا قويماعان بولسا كەرەك – اتاعى تاۋداي كاۆكازدىق قىلمىستىق اۆتوريتەتتەر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاراي اعىلا باستادى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، الايدا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ قاشقان-پىسقان، باس ساۋعالاعان «قىلمىس الەمىنىڭ قاشقىندارى» ءۇشىن «ساياسي باسپانا بەرىپ» وتىراتىن بىردەن-ءبىر مامىراجاي مەملەكەت سياقتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟

- نەنى؟

— بۇل بىزدەگى قىلمىس الەمىنىڭ الىگە دەيىن ورتالىققا، ياعني ماسكەۋگە باعىناتىنىن بىلدىرەدى. كەيبىر ناقتى ەمەس مالىمەتتەرگە قاراعاندا، رەسەيلىك بيلىك وكىلدەرى ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن كەيبىر ماسەلەلەردە قىلمىس الەمىنىڭ اۆتوريتەتتەرىن دە پايدالاناتىن كورىنەدى. ارينە بەيرەسمي جاعدايدا. نە ءۇشىن؟ ۇلت مۇددەسى ءۇشىن! ورىس ۇلتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن! ولاردىڭ ۇلتشىلدىعى كەز-كەلگەن دۇنيەلەرىنەن، كەز-كەلگەن تىرلىكتەرىنەن بايقالىپ تۇرادى. ولار ۇلتشىل بولىپ شىعا كەلسە، پاي-پاي، جاراسىپ تۇرادى ەكەن دە، قازاقتار ۇلتشىل بولىپ شىعا كەلسە، «وتىرسا – وپاق، تۇرسا – سوپاق» بولا قالادى ەكەن. بوداندىقتىڭ قامىتىنا ابدەن قاجالعان قازاق بايعۇس باسقادان قورىقپاسا دا، ۇلتشىل بولۋدان قاتتى قورقادى. باسقانى ايتپاي-اق قويايىن، قازاق مافياسىنىڭ ءوزى ۇلتشىل بولعىسى كەلمەيدى.

— مۇلدە قىزىق پىكىرلەر ايتىپ كەتتىڭ، ارمان. قازاققا ەندىگى جەتپەگەنى – مافياعا جالىنۋ ما ەدى، ۇلتتىق مۇددەمىزدى قورعاپ بەرشى، اينالايىن مافيوزي كوكە دەپ. سولاي ما مەنىڭ تۇسىنگەنىم؟

— مافيانى قۇرتا المايمىز، مۇنى مويىنداۋعا ءتيىسپىز. بىراق وعان قانداي دا ءبىر دارەجەدە تەجەۋ سالۋ ءۇشىن، ءتىپتى ازايتۋ ءۇشىن بۇكىل قوعام، بۇكىل بيلىك اتاۋلى بىرىگە وتىرىپ كۇرەس جۇرگىزبەي مە؟ مىنە، وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسى كەزىندە ۇلت مۇددەسىن دە ىڭعايىن تاۋىپ كىرىستىرىپ جىبەرۋ كەرەك.

— ماسەلەن؟

— ماسەلەن، كادىمگى ءتىل ماسەلەسىن الىپ قارايىق: سەن ماعان مىنانى ايتشى – قازاق مافياسى قاي تىلدە سويلەيدى؟

— قىزىق ەكەن، مەنىڭ مۇلدە ويلانباعان نارسەم – مىنا سەنىڭ ايتىپ وتىرعانىڭ. ءيا، وندا ءوزىڭ ايتا قويشى، قازاق مافياسى قاي تىلدە سويلەيدى ەكەن، بىلە جۇرەيىن. بىلمەگەندەر دە بىلە ءجۇرسىن.

— ماكە، سەن بۇعان كۇلمە. مەنىڭ ويىمشا، بۇل قۋاناتىن دا نارسە ەمەس. اڭگىمەمىزدىڭ باس جاعىندا ايتىپ كەتتىك – بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنداعى قازاق مافياسى وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى شالا قازاقتار نەمەسە ءتۇرى قازاق بولسا دا، ءتىلى قازاق ەمەستەر دەپ. ال ەندى سول ءتۇرى قازاق بولسا دا، ءتىلى ءدۇبارا قازاق مافياسى ۇلت مۇددەسىن ويلاي الا ما – مەنىڭ بۇعان كۇمانىم بار. ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە، ەلىنىڭ ەكونوميكاسىنا سىنالاپ كىرىپ العان ورىس مافياسى كەز-كەلگەن ماسەلەدە ۇلت مۇددەسىن ويلايدى. كەز-كەلگەن رەسەيلىك ءفيلمدى كورە قالساڭىز، ولاردىڭ ءون-بويىنان مىندەتتى تۇردە «رۋسسكي لەس» بولماسا «رۋسسكايا زيما»، «رۋسسكايا بانيا» بولماسا «رۋسسكايا جەنششينا» دەگەن ۇلتتىق ماقتانىشتىڭ ءيىسى سەزىلىپ تۇرادى. ءتىپتى «رۋسسكايا ۆودكا» دەپ كەۋدە كەرگەندە، نە ايتارىڭدى بىلمەي دە قالاسىڭ. اتاقتى انشىلەرى اللەگروۆا ما، الدە راسپۋتينا ما – بىرەۋىنىڭ شىرىلداپ تۇرىپ شىرقايتىن ءانى دە بار ەمەس پە – «رۋسسكايا ۆودكا، چتو تى ناتۆوريلا» دەگەن. ولەگ گازمانوۆ دەگەن انشىلەرىنىڭ «وفيتسەرى، وفيتسەرى» دەگەن ايگىلى ءانىن قۇلاعى كەرەڭ ەمەس قازاقتىڭ ءبارى بىلەدى.

— ءيا، ول ءاندى مەن دە بىلەم، وندا تۇرعان نە بار ەكەن؟

— اۋعاندىقتارعا ارنالعان پاتريوتتىق ءان، سولاي ەمەس پە؟

- ءيا.

— ال ەندى اۋعان سوعىسىنا قاتىسقاندار رەسەيلىكتەر ەمەس، كەڭەس وداعىنىڭ جاۋىنگەرلەرى ەمەس پە؟

- ءيا، ونىمەن نە ايتقىڭ كەلەدى؟

— ال نەگە سول اندە «زا سسسر» دەپ ايتىلماي، «زا روسسيۋ، زا سۆوبودۋ» دەپ ايتىلادى؟ اۋعانستانمەن رەسەي ەمەس، كەڭەس وداعى سوعىستى ەمەس پە؟ سوعىسقانداردىڭ ىشىندە ورىستارمەن بىرگە قازاق تا، وزبەك تە، گرۋزين مەن ارميان دا، باسقا دا باسقا ۇلت وكىلدەرى بولدى ەمەس پە، ا؟ ال ولار بولسا مۇنى ەسكەرمەيدى، تەك قانا «زا روسسيۋ» دەيدى. بۇل ەندى كىشكەنتاي عانا ءبىر مىسال، ماكە، ويتكەنى ماسەلەنىڭ ءبارى مافيا دەگەننەن شىعىپ جاتىر عوي! قازاق مافياسى كوپ جاعدايلاردا، اسىرەسە ۇلتتىق ماسەلەلەرگە كەلگەندە وزگە مافيالاردان كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر، ال بىراق باسقا ماسەلەلەردە ولاي دەپ ايتا الماس ەدىم.

— قانداي باسقا ماسەلەلەلەر؟

— مافيالاردىڭ اراسىندا دا ءوزارا باسەكەلەستىك بار. بۇل جاعىنان الىپ قاراعاندا قازاق مافياسىن مۇلدە قۇرالاقان دەپ ايتۋعا كەلە قويماس. ەسىڭدە بار ما، جوق پا – وسىدان بىرنەشە جىلداي ۋاقىت بۇرىن الماتىدا قىتاي ترياداسىنىڭ تالقانىنىڭ شىعا جازداعانى.

— شەت جاعاسىن ەستىگەم.

— ەستىسەڭ سول – قازاق جەرىنە قۇمىرسقاداي قاپتاپ جاتقان قىتايلىقتاردىڭ جايلاپ-جايلاپ تەرريتوريالىق ۇستەمدىككە دە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلا باستاعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل – قىتايلىقتاردىڭ، ناقتىلاي ايتاتىن بولساق قىتايلىق كوممۋنيستەردىڭ جىمىسقى ساياساتتارىنىڭ ءبىر تارماعى عانا. نەگىزى، قىتايلىق قىزىل كوممۋنيستەردىڭ كوسەمى ماو تسزەدۋن مافيانىڭ، دالىرەك ايتاتىن بولساق، قىتاي مافياسى — تريادانىڭ «شەكپەنىنەن» شىققان دەگەن الىپ-قاشپا اڭگىمە نەگىزسىز بولماسا كەرەك. اڭگىمەمىزدىڭ وسى جەرىندە ازداپ ارتقا شەگىنۋگە تۋرا كەلەدى. سەن ءوزى تاريح جاعىنا قالاي ەدىڭ، ماكە؟

- ەندى قالاي دەۋگە بولادى… تاريحشى ەمەسپىز عوي، ايتسە دە قاراجاياۋمىن دەپ تە ايتا قويماسپىن.

— ءوزىڭ بىلەسىڭ، باياعىداعى ھۇن يمپەرياسىنان، دالىرەك ايتار بولساق، باياعىداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ شاپقىنشىلىقتارىنان ابدەن شارشاعان قىتايلىقتاردىڭ وسى كۇنگە دەيىن «ءبىر ساۋساقتارى بۇگۋلى» بولىپ كەلە جاتقانىن. بىرنەشە عاسىرلار بويىنا وزدەرىنە تىنىشتىق بەرمەگەن تۇركى جۇرتىن بەرتىن كەلە بىت-شىت قىلىپ بولشەكتەپ، قىتاي قورعانىنان التايعا دەيىنگى ارالىقتى الىپ جاتقان ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنا قىپ-قىزىل قىرعىن سالعانى بەلگىلى. تۇركى قاعاناتتارى ءبىر-بىرلەپ جويىلا باستادى، بۇعان ولاردىڭ ىشكى ماسەلەلەردەگى اۋىزبىرشىلىكتەرىنىڭ بولماۋى، حاندار مەن بيلەر اراسىنداعى، تايپالار اراسىنداعى ءوزارا قىرقىسۋلار دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسەر ەتتى دەۋگە بولادى. مىنەكەي، سول كەزدەردەگى ەل تالاسى، ەل مەن ەل اراسىنداعى جەر تالاسى بۇگىنگى دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتىر. بايقاپ قاراپ وتىرسام، قىتايلىقتاردىڭ جىمىسقى ساياساتى جايلاپ-جايلاپ ەلىمىزگە ەندەي ەنىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدەگى مۇناي ماسەلەسىندە قىتايلىقتاردىڭ ۇلەس سالماقتارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كۇن وتكەن سايىن ءوسىپ كەلە جاتىر، قازىر قازاقستانداعى قىتايلىقتاردىڭ ناكتى سانىن دا ەشكىم بىلمەيدى. كىم ءبىلسىن، قوناعىن تورگە شىعارىپ، ءوزى بوساعاعا جانتايا سالاتىن قازەكەڭنىڭ اراسىندا قانشاما قىتاي مافياسىنىڭ، ياعني قىتاي ترياداسىنىڭ ادامدارىنىڭ جۇرگەنىن! «اقىرزامان بولاردا، قارا جەر بەتىنە قارا قىتاي قاپتايدى» دەگەن باياعىداعى اتا-بابالارىمىزدىڭ سوزدەرى بەكەرگە ايتىلماعان. ءبىر جاعىنان رەسەي، ەكىنشى جاعىنان قىتاي سياقتى الىپ دەرجاۆالار قىسىپ وتىرسا دا، وسى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ قانى «لايلانباعان»، بۇدان ءارى دە «لايلانباۋعا» ءتيىستى! مەن ساعان تاعى ءبىر نارسەنى ايتا كەتەيىن: كەزىندە رىجي (رىجي الماز) مارقۇم قازاقتىڭ «مەن» دەگەن مارقاسقا اۆتوريتەتتەرىنىڭ باسىن قوسپاق بولعان… باسىن قوسىپ، ەلىمىزدەگى الپاۋىت زاۋىتتار مەن فابريكالاردى، مۇناي مەن كومىر، التىن مەن اليۋميني كەنىشتەرىن باۋىرىنا باسىپ العان شەت ەلدىك الپاۋىتتاردى تىزەگە باسىپ وتىرىپ، قازاق ەلىنىڭ ىشىنەن تىرقىراتىپ تۇرىپ قۋىپ شىقپاق بولعان. سەنەسىڭ بە، سەنبەيسىڭ بە – وسىنداي دا وسىنداي ۇلت مۇددەسىن كوزدەگەن قىلمىستىق جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سول ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلدارى رىجي مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىنە ارنايى كىرىپ، «ماعان ورنىڭىزدى ءبىر جىلعا بەرە تۇرىڭىزشى، «اناۋ-مىناۋ» تىرلىكتەرىمدى ءبىتىرىپ الايىن. وتۆەچايۋ، تۋرا ءبىر جىلدان سوڭ ءوزىڭىز قايتىپ الاسىز» دەگەن ماعىنادا ءوتىنىش تە جاساعان كورىنەدى. مەنىڭ ويىمشا، وسى ءبىر اڭگىمەلەردىڭ جانى بار سياقتى، ويتكەنى رىجي المازدىڭ جەردىڭ تۇبىندەگى قايداعى ءبىر يسپانيادا كەنەتتەن قازا بولۋى نەشە ءتۇرلى جۇمباق تا جۇمباق ساۋالدار تىزبەگىن تۋىنداتادى. «سپەتستىڭ» قولىنان قازا بولدى» دەيدى، كەيبىرەۋلەردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا. دەمەك، ءرىجيدىڭ ءولىمى جونىندەگى كۇدىك ءاۋ باستان-اق قازاق ەلىندەنى «سپەتسسلۋجباعا» ءتۇستى دەگەن ءسوز. بىراق ماسەلەنى جىلى عانا جاۋىپ قويا سالدى، ءتيىستى ورىندار. وسى جاعى وتە-وتە وكىنىشتى. راس، رىجيگە بايلانىستى تاعى دا بىرنەشە بولجامدار بولدى. ونداي بولجامداردىڭ ءبىرى مىنانداي: ماسەلەن، كەزىندە «ءرىجيدىڭ  ماسكەۋگە باعىنعىسى كەلمەدى، ول قازاقتاردىڭ جەكە-دارا قىلمىستىق يمپەرياسىن قۇرعىسى كەلدى. سوندىقتان قىلمىس الەمىندە «ءوز ەگەمەندىگىن» الماقشى بولعان ونى رەسەيلىك «زاكوننيكتەر» (ۆورى ۆ زاكونە) ارنايى تاپسىرىسپەن ءولتىرىپ جىبەردى» دەگەن اڭگىمە شىقتى. بىراق مەنىڭ ويىمشا، بۇل اڭگىمە نەگىزسىز سياقتى. راس، رىجي باستاعان بىرقاتار قازاق اۆتوريتەتتەرى «ورتاق وگىزدەن، وڭاشا بۇزاۋىم» ارتىق دەگەندى باسشىلىققا الا وتىرىپ، ءبىر ورتالىققا (ماسكەۋگە دەگەن ءسوز) باعىناتىن قىلمىس الەمىندەگى قالىپتاسقان جۇيەنى بۇزباقشى بولدى كزەىندە، بىراق ۇلگەرە المادى-اۋ دەيمىن. مىنە، وسىنداي وتە ۇتىمدى ۆاريانتتى وزدەرىنە وتە ىڭعايلى پايدالانعان قازاق «سپەتسسلۋجباسى» رىجي المازدىڭ كوزىن قۇرتىپ جىبەردى. قۇرتىپ جىبەردى دە، «سترەلكانى» رەسەيلىك زاكوننيكتەرگە قاراي بۇرا سالدى. كوردىڭىز بە قانداي ۆاريانت ەكەنىن؟!

— ۇلكەن ساياساتقا كەتىپ قالعان سياقتىمىز با، ارمان؟

- ارينە ماكە، ۇلكەن مافيا جۇرگەن جەردە ۇلكەن ساياسات تا قوسانجارلاسا جۇرەدى. ءبىز ەندى كەدەندىك وداق ماسەلەسىنە قاراي ويىسىپ كورسەك… وسى كەدەندىك وداقتىڭ قازاقتار ءۇشىن پايداسى بار ما، الدە جوق پا؟ مافيا جايلى ايتىلسىن، باسقاسى جايلى ايتىلسىن – بىراق كەز-كەلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك ماسەلە تەك قانا وسى تۇرعىدان، ياعني قازاققا پايداسى بار ما، جوق پا دەگەن تازا ۇلتتىق تۇرعىدان قارالۋعا ءتيىستى. مەن ەكونوميست ەمەسپىن، سوندىقتان كەدەن ماسەلەسىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان تالقىلاي المايمىن، الايدا كەدەندىك وداقتىڭ سوڭى كەشە عانا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا الىپ كەلدى. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ «باعدارلاماسى» قازاقتاردى (قازاقستاندىقتاردى ەمەس) باياعى كەڭەس وداعىنىڭ «شەكپەنىن» قاباتتاپ-قاباتتاپ تۇرىپ قايتادان كيىپ الۋعا اقىرىن-اقىرىن… «كۋلتۋرنو» قاقپايلاپ اكەلە جاتىر – بۇل ماسەلەگە شامالاپ بولسا دا ميىم جەتەدى. ال ەندى وسىنىڭ بارلىعى قازاققا كەرەك پە؟ ەگەر كەرەك بولسا، وندا ءبىزدىڭ كەشە عانا العان، ءالى «سياسى كەپپەگەن» تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نە قاجەتى بار ەدى؟ رەسەيمەن، قىتايمەن جانە وزبەكستانمەن شەكارالاس ايماقتارداعى قازاق مافياسىنىڭ قاۋقارى قانداي؟ اۋى مەن باۋى ءالى سالاقتاعان كۇنى كەشەگى «قورعاس» كەدەن بەكەتىنىڭ داۋ-دامايىنا بايلانىستى قانداي قورىتىندىلار جاساۋعا بولادى؟ ماسەلەن، «دۆيجەنيەسى» ورىس مافياسىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلمەي قالىپتى» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتقان كۇنى كەشەگى باس كەدەنشى بايماعامبەتوۆ قاي جەردە ءسۇرىندى؟ نەمەسە ونى قالاي ءسۇرىندىردى؟ جالپى، كەدەندەگى قازاق مافياسىنىڭ قاۋقارى قانداي دارەجەدە دەپ ايتۋعا بولادى؟ تاۋەلسىزدىگىمىزدى العالى بەرى ىشكى ىستەر سالاسىندا باسشىلىق قىزمەتتەردە بولعان باياعى شۋموۆ، بىزدەگى اتوم ونەركاسىبىنىڭ اينالاسىنان شىقپايتىن شكولنيك، ودان بەرىدەگى سۇلەيمەنوۆ، «شىمكەنت مافياسىنىڭ» باستى كەيىپكەرى تۇرىسبەكوۆ دەگەندەر شىن مانىسىندە قازاق مافياسىنىڭ وكىلدەرى مە؟ مىنە، ماكەنتاي، وسى جەردە ءبىر «پەرەكۋر» جاساپ الايىق تا، سوسىنعى اڭگىمەمىزدى وسى باعىتتا وربىتەيىك

- سونىمەن، قازاق مافياسىنىڭ وكىلدەرى كىمدەر، اتاپ تۇرىپ ايتا الامىز با؟  

— قىزىق سۇراق قويىپ وتىرسىڭ، ماكە، رەسمي قۇجاتتاردا رەسمي تۇردە اتالماعاندىقتان مىناۋ مافيوز دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن، بىزدىكى تەك جورامالدار عانا. ەسىڭدە بولسا، وسىدان ون جىلداي شاماسى  بۇرىن «شىمكەنتسكايا مافيا» دەگەن ءبىر كىتاپ شىققان بولاتىن. جانرى جاعىنان الىپ قاراعاندا دەرەكتى ماقالالار جيىنتىعىنا ۇقسايدى. ءوز باسىم ول كىتاپتى وقىعام جوق، الايدا كوپشىلىك اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزعان كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرلەرى قازىرگى بيلىك باسىندا جۇرگەن لاۋازىمدى تۇلعالار. كەزىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى، مەملەكەتتىك قىزمەت اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى، ءتىپتى ىشكى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقارعان زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ ەسىمى سول كىتاپتا باستى كەيىپكەرلەردىڭ، باستى مافيوزداردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. كەيىننەن كىتاپتاعى دەرەكتەر تولىقتاي جوققا شىعارىلدى. ەسىمدەرى ەرەكشە اتالىپ، مافيوزيلەر رەتىندە كورسەتىلگەندەردىڭ كوپشىلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزمەتتەرىن ەسەن-امان اتقارىپ جاتىر. تاعى ءبىرى پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ ءجۇرىپ، اياق استىنان قايتىس بولىپ كەتتى.

- بىزدەگى كوررۋپتسيا كەرەمەت جايلاعان سالانىڭ ءبىرى – كەدەن سالاسى. بۇل سالانىڭ ءوزى نە باستىققا جارىمايدى، نە ساۋاتتى قىزمەتكەرگە دە جارىمايدى.  قايبىر جىلدارى كەدەن باستىعى بولعان بايماعانبەتوۆ پارامەن ۇستالدى. ونىڭ ورنىنا بارعان سۋ جاڭا باستىق ەسەنباەۆ دەگەنىمىز ەكى جەڭىن ءتۇرىپ تاستاپ، كادرلاردى تازالاۋ ماسەلەسىنە قىزۋ كىرىسىپ ەدى ونىڭ دا «ونەرى» كوپكە جەتپەدى. قالاي ويلايسىڭ، قازاق مافياسىنداعى كەدەن سالاسىنىڭ ورنى مۇلدە بولەك شىعار، ءا؟

— بۇل ءوزى باستىق تۇراقتامايتىن، سىناپتاي سىرعىپ تۇراتىن سالالاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان بۇرىنڭى ەسەنباەۆتىڭ دا، ودان كەيىنگىلەردىڭ دە ەكپىنى جايلى پالەن-تۇگەن دەپ ايتا قويۋ قيىن. ال ەندى كەدەن مافياسى دەگەندى وتە جاقسى ايتتىڭ، ويتكەنى كەدەن تۋرالى ايتقان كەزدە ءتىلىمىزدىڭ ۇشىنا مىندەتتى تۇردە مافيا دەگەن ءسوز وزىنەن-ءوزى ورالا كەتەدى. شايلىعىنان بايلىعى اسىپ-توگىلىپ جاتاتىن كەدەن سالاسىنداعى مافيا دەگەنىمىز – حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ كەتكەن مافيا دەگەن ءسوز. ال ەندى وسى كەدەن سالاسىن باقىلاپ، قاداعالاپ وتىراتىن قازاقستاندىق ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار شەتەلدىك «ارىپتەستەرىمەن» تىعىز بايلانىستا بولادى – بۇل ەندى بۇلتارتپايتىن شىندىق. بىراق وسى جەردە ءبىر سۇراق كوكەيىمىزدە كولبەڭ ەتە قالادى: ول – كەدەندەگى قازاق مافياسى شەتەل مافياسىمەن قانداي قارىم-قاتىناستا دەگەن سۇراق.

- ماسەلەن، قىتايلىقتارمەن شەكارالاس كەدەن بەكەتتەرى تۋرالى ايتساق…

— يا، قىتايلىقتاردى مىسالعا كەلتىرەيىك. ماسەلەن، قىتاي ترياداسىنىڭ ءوز ەلىندە ارالاسپايتىن، ءوز ەلى ىشىندە قاداعالامايتىن سالاسى جوق. دەمەك، قازاقستانمەن شەكارالاس تەرريتوريالاردا دا تريادانىڭ ءىزى سايراپ جاتىر دەگەن ءسوز. ال ەندى قىتاي مافياسىنىڭ قانشا وكىلى قازاق مۇنايىنىڭ ىشىندە ءجۇر دەگەنگە كەلەتىن بولساق، بۇعان دا ناقتى جاۋاپ تابا المايمىز. ەگەر ەلىمىزدەگى ىشكى-سىرتقى ساياسات بارىسىندا ءدال وسى قىتايلىقتارعا بايلانىستى قانداي دا قانداي وڭ وزگەرىستەر بولىپ جاتىر دەگەن ماسەلەنى قازبالاساق، وعان دا ناقتى جاۋاپتى مەنىڭ ءوز باسىم كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان جوقپىن. بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ ناتيجەلىلىگىنە ءۇمىت ارتۋ كەرەك. كۇش قۇرىلىمدارىنان قايران جوق، ءوز باسىم وسىلاي ويلايمىن. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى، كەدەن، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەگەن سالالار ءوزارا قىرىق پىشاق بولىپ قىرقىسىپ، ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى كومپرومات جيناۋمەن الەك بوپ جۇرگەندە قارا قىتايدىڭ قاپتاعانى – قاپتاعان. ەگەر ىشكى جاعدايىمىز ءدال وسى بەتىمەن كەتە بەرەتىن بولسا، قازاقتىڭ شەكارالاس ايماقتارىنداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدى ءتيىستى ورىنداردان ەمەس، «قازاق مافياسىنان وتىنەتىن» شىعارمىز، كىم ءبىلىپتى؟! مۇنداي ماسەلەدە تاعى دا «قازاق مافياسىنىڭ ۇلتشىلدىعى تۋرالى» ويلانا باستايتىن بولامىز، نەگە دەسەڭىز – مافيا ۇلت تالعامايدى دەگەن قاتىپ قالعان قاعيدا تاعى بار.

- مافيا دەگەندە تاعى قانداي انىقتاۋىش بار ءوزى؟

— ادەتتە، مافيا دەگەندە كوپشىلىكتىڭ كوزىنە قارا كوزىلدىرىك تاققان، قارا «كوجانكا» كيگەن تاقىرباس بانديتتەر ەلەستەيدى، بۇل جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە كەلگەن رەكەت پەن رەيدەرلىك كوپشىلىكتى وسىلاي ويلاۋعا ۇيرەتتى. رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ەلىمىزدەگى اسا ىقپالدى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ، ياعني مافيانىڭ سانى وننان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ولاردىڭ كوپشىلىگى بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنداعى لاۋازىمدى تۇلعالارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتكەن. بۇعان ءبىر عانا مىسال — ءالى ىستىق-سۋىعى باسىلا قويماعان ايگىلى «كەدەن مافياسىنىڭ» قىلمىستىق وقيعالارى. قۇرامىندا كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ، سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى بولعان وسىناۋ وقيعانى قازاق مافياسىنىڭ قاتارداعى كوپ «تىرلىكتەرىنىڭ» ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. ال ءبىز بىلە بەرمەيتىن «مافيا ماسەلەلەرى» قانشاما! جوعارىدا ايتىپ وتتىك — قولىنا قۇرىق تۇسكەن باس كەدەنشى بايماعانبەتوۆتىڭ تىرلىگى ازىرگە كوڭىلگە قونىمسىزداۋ بولىپ تۇر.

- نەگە ولاي دەپ ويلايسىڭ؟

— ماكە، ءوزىڭ لوگيكالىق تۇرعىدان ويلاپ قاراشى – قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن بەس ساۋساعىنداي جاتقا بىلەتىن بايماعانبەتوۆ كەزىندە ىشكى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاردى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە ىستەدى. ال ەندى وسىنداي ادامنىڭ، وسىنداي بيىك لاۋازىمدى قىزمەتتەردىڭ باسپالداقتارىنان «بايقاپ-بايقاپ» باسىپ وتكەن ادامنىڭ «تۇك كورمەگەن ءمانجۋباس» بىرەۋدەي پارا دەگەن پالەكەتپەن قولعا ءتۇسۋى مۇمكىن بە؟ ءتىپتى پارا دەگەندى امالداپ الۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرىن بىلمەيتىن، ىمى مەن دىمىن تۇسىنبەيتىن بايماعانبەتوۆ اقىماق ەمەس قوي!

- نەگە؟ «التىن كورسە، پەرىشتە جولدان تايادى»  دەمەي مە?

— مۇنىڭمەن كەلىسپەيمىن. دانىشپان اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىنىڭ بىرىندە ءوزىمىزدىڭ قازاعىمىزدىڭ قالاي بولسا سولاي شىعارا سالعان كەيبىر ماقالدارىن قاتتى سىناعان بولاتىن. سول كىسى ايتقانداي، مەن دە وسىناۋ ماقالىڭمەن كەلىسپەيمىن.

— قالاي سوندا؟

— نە قالاي دەيتىنى بار؟ التىندى كورگەن سايىن جولدان تايا بەرسە، پەرىشتە شىركىننىڭ قاي جەرى پەرىشتەلىك بولماق، ءوزىڭ ويلاشى؟ مەن بۇل جەردە بايماعانبەتوۆتى پەرىشتە ەدى دەگەلى وتىرعان جوقپىن، تەك وعان تاعىلىپ وتىرعان ايىپتاردىڭ اقىلعا ەش قونىمسىزدىعىنا كوڭىلىم تولماي وتىر. ەگەر بايماعانبەتوۆ شىنىندا دا ايىپتى بولاتىن بولسا، وندا مۇنداي لاۋازىمدى تۇلعانىڭ جالعىز ارەكەت ەتۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. كەدەن مافياسىنىڭ «ءجىبى جايلاپ-جايلاپ تارقاتىلا» بەرەتىن بولسا، مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارداعى مافيا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرتالايىنىڭ باستارى كەتەرى ءسوزسىز. رەسمي ەمەس مالىمەتتەرگە قاراعاندا، «قورعاس مافياسىنىڭ» ىسىنە بايلانىستى باستارى ءىستى بولعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگى كوررۋپتسيامەن كۇرەس دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى، پولكوۆنيك تالعات جاقاەۆتىڭ، تاعى ءبىر چەكيست-پودپولكوۆنيك ەرلان ءابدىراحمانوۆتىڭ، وسى قۇرىلىمنىڭ اقمولا وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى، پودپولكوۆنيك باقىتبەك قۇرماناليەۆتىڭ، الماتى وبلىستىق كەدەن دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى، پولكوۆنيك قۇرمانبەك ارتىقباەۆتىڭ، وسىناۋ ىسكە قاتىستى ەكى بىردەي ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ جەتەكشىلەرى تالعات قايىرباەۆ پەن باقىت وتارباەۆتىڭ شىن مانىندە دە تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا كوپ وتىراتىنىنا كوپشىلىك كۇماندى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىنا الىنعان «قورعاسى مافياسىنىڭ» قىلمىستىق ءىسى، كەيبىر جورامالدارعا قاراعاندا، باياعىدا-اق تولىقتاي سوت ورىندارىنا وتكىزىلۋگە ءتيىس سياقتى ەدى، بىراق مافيانىڭ «تاس قامالىن» بۇزا الماي جاتقان تەرگەۋ سالاسى تۇسالعان اتتاي تۇرالاپ جاتىر.

— جاقسى وندا، جورامالدارىڭنىڭ ءجونى بار سياقتى، ارمان. سوندا قازاق مافياسىنىڭ قايناعان ورتاسى قانداي سالادا دەپ اتاپ ايتا الاسىڭ؟

— مۇنىڭ ەندى ەشقانداي قۇپياسى جوق، ماكە، مۇنى كەز-كەلگەن كوزى اشىق قازاقستاندىق جاقسى بىلەدى. بۇل – كەدەن سالاسى، بۇل – قارپول (قارجى پوليتسياسى), بۇل – جولپول (جول پوليتسياسى), بۇل – سوت پەن پروكۋراتۋرا سالالارى دەگەندەي… وسىلايشا جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ كەتە بەرەدى. مەن ءتىپتى مافيا ارالاسپايتىن ەلىمىزدە ءبىر دە ءبىر سالا جوق دەپ تە اشىق ايتار ەدىم. بىزدە ءتىپتى كوزىمىزگە كوپ كورىنە بەرمەيتىن «بانكيرلەر بانداسى» دەگەن دە مافيالىق قۇرىلىمدار بار.

— بانكيرلەر بانداسى تۋرالى اڭگىمە البەتتە، ءابىلازوۆتى اتتاپ وتە المايدى، سولاي ما؟

— تەك قانا ءابىلازوۆ ەمەس، ودان دا زورلارى بار. ءبارىمىز بىلەمىز، قارجىلىق ماحيناتسيالاردىڭ كوپشىلىگى بانكتەر ارقىلى جاسالادى، تەسكەن تاۋ اسسا دا بانكتەر ارقىلى اسىپ كەتىپ جاتادى. دەمەك، كەز-كەلگەن قارجىلىق ماحيناتسيالاردا بانكتەردىڭ دە بەلگىلى ءبىر مولشەردە ۇلەس-سالماعى بار دەگەن ءسوز. قازاقستاننىڭ ميللياردتارىن شىناشاقتاي عانا ءابىلازوۆ جالعىز ارقالاپ كەتتى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ مۇمكىن ەمەس نارسە عوي! ال ءابىلازوۆتىڭ تۋعان قۇداسى، الماتىمىزدىڭ ەكس-اكىمى حراپۋنوۆ قازىر ششۆەيتساريانىڭ شىلقىعان بايلارىنىڭ ءبىرى. قازاقستانداعى كۇش قۇرىلىمدارى، ەگەر «ىنتاسى» بولسا، فرانتسيادا قاماۋدا وتىرعان ءابىلازوۆتى دە، ششۆەيتسارياداعى حراپۋنوۆتى دا ءبىر-اق كۇندە «باگاجنيككە» ەكى بۇكتەپ سالىپ، تىپىرلاتىپ تۇرىپ ەلىمىزگە الىپ كەلەر ەدى. ولاردىڭ، ياعني ەلىمىزدەگى كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ «ويباي، حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتاردى بۇزۋعا بولمايدى» دەگەن بوس سوزدەرى، اينالىپ كەلگەندە، انشەيىن باستارىن بالەدەن الىپ قاشۋدىڭ امال-ايلاسى عانا. ءابىلازوۆ سياقتى شەتەل اسىپ كەتكەن الپاۋىتتارىمىز ءوز ەلىمىزدىڭ سوتىندا ادىلەتتى تۇردە ايىپتالاتىن بولسا، «مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قازاق مافياسىنداعى تالاي دا تالاي «جۇرەك جۇتقانداردىڭ» شىنايى بەت پەردەلەرى اشىلاتىن ەدى. دەمەك، ساۋاتسىز ساناعا دا تۇسىنىكتى نارسە – كەشەگى مارقۇم اليەۆتىڭ دە، ءابىلازوۆ پەن حراپۋنوۆتىڭ دا مافياسىندا بولعاندار ەلىمىزدە ەمەن-جارقىن «تىرلىكتەرىن» ىستەپ، «ءدىن امان» ءجۇرىپ-تۇرىپ جاتىر. ولار تۇرعاندا شەتەلدەگى قاشقىن الپاۋىتتارىمىزدىڭ ءوز ەلىمىزدە سوتتالىپ، ءادىل جازالارىن الاتىندىقتارى مۇمكىن ەمەس نارسە.

— مۇنداي اڭگىمەلەرىڭە ماردىمدى دالەلدەر ايتا المايسىڭ عوي، سولاي ما؟

— دالەلدەردى پروكۋراتۋرا مەن سوت ايتاتىن بولادى، ال مەنىكى تەك بولجامدار عانا. سونداي-اق مەن فرانتسيانىڭ ءابىلازوۆتى ىڭ-شىڭسىز قازاقستانعا قايتارا قوياتىنىنا دا كۇمانىم بار. جالپى، ەكونوميكاسىنا قىرۋار قارجى سالىپ وتىرعان ازاماتتاردى، مەيلى ول قانداي دا ءبىر ەلدەن قاشىپ كەلگەن قىلمىسكەر بولسىن، قىلمىسكەر بولماسىن – شەت مەملەكەتتەر كەز-كەلگەن ەلدىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ، كەرى قايتارا قويۋى ەكىتالاي. ولاردىڭ كولدەنەڭ تارتاتىن قيسىنسىز سىلتاۋلارى دا الىمساقتان بەلگىلى: «…ساياسي قۋعىنداۋلارعا ۇشىراعان ازاماتتارعا ساياسي باسپانا بەردىك…» دەيدى دەموكراتيانىڭ «ءشىرىپ بىتپەيتىن شەكپەنىن» كولدەنەڭ تارتىپ. ءبىزدىڭ ەلىمىز سياقتى «تاجىريبەسى ازداۋ» تاۋەلسىز مەملەكەت مۇندايدا ەشقانداي داۋ-داماي ايتا الماي قالادى، ويتكەنى ولار حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردىڭ دەموكراتيالىق تالاپتارىنا سايكەس «تەحنيچنو» ارەكەت ەتىپ وتىر. وسىنداي-وسىندايلاردى بىلگەندىكتەن عوي — ءوز ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارىن بانكروتقا وتىرعىزىپ، قىلمىستىق جولدارمەن تابىلعان قىپ-قىزىل اقشالارىن قالتاعا باساتىن الپاۋىتتاردىڭ ادەتتە انگلياعا بارىپ، «ساياسي باسپانا» سۇرايتىندىقتارى.

— ورىس مافياسىنىڭ دا كەيبىر الپاۋىتتارى انگليادا تۇرىپ جاتىر ەمەس پە؟

— ورىس مافياسى دەمەكشى، بۇرىنعى وداق كولەمىندەگى ءىرى-ءىرى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار ورىس مافياسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولشەكتەرى ىسپەتتى. مەنىڭ قويىن داپتەرىمدە مىنانداي ءبىر قىزىق دەرەكتەر جازىلعان، اۋدارماسىز جولما-جول وقىپ بەرەيىن، جازىپ الساڭ دا بولادى. روبەرت فريدمان: امەريكانسكي جۋرناليست، ەكسپەرت پو ورگانيزوۆاننوي پرەستۋپنوستي: «…امەريكانتسى پروسپالي رۋسسكۋيۋ مافيۋ، كاك كوگدا-تو پروسپالي يتاليانسكۋيۋ. پوليتسيا زانيمالاس وتدەلنىمي پرەستۋپلەنيامي، نە بولەە توگو. تولكو ۆ 1993 گودۋ ۆ ۆاشينگتونسكوي شتاب-كۆارتيرە فبر بىل سوزدان وتدەل پو بوربە س رۋسسكوي مافيەي. گەوگرافيچەسكي جە ۆ سەۆەرنوي امەريكە سەگودنيا دەيستۆۋيۋت 30 سينديكاتوۆ رۋسسكوي مافي. ۋنيكالنايا چەرتا رۋسسكوي مافي – ەە ۆىراجەننىي منوگوناتسيونالنىي حاراكتەر. سلاۆيانسكيە ي چەچەنسكيە، كاۆكازسكيە، ۋزبەكسكيە ي كازاحسكيە وپگ – سوستاۆنىە چاستي ەدينوي «رۋسسكوي مافي». ۆوت ەتا مافيا پىتاەتسيا كۋپيت سۆوي پۋت ۆ امەريكانسكۋيۋ پوليتيچەسكۋيۋ سيستەمۋ…» مىنە، كوردىڭ بە، ماكە، وزىمىزدە كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيتىن قازاق مافياسىنىڭ ايدالاداعى امەريكانىڭ ارنايى ەسەبىندە تۇرعانىن. بۇل بەكەر نارسە ەمەس. امەريكانىڭ ارنايى قىزمەتى بەكەردەن-بەكەر ءبىر نارسەنى «قويىن داپتەرىنە» ءتۇرتىپ قويمايدى، سولاي ەمەس پە؟ مەن ساعان مىنانداي تاعى ءبىر قىزىق اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارايىن:

 — قۇلاعىم سەندە…

— ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قانداي دا ءبىر ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعانىمەن، ءبىر دە ءبىر رەت سوتتى بولىپ، سورى قايناپ كەتكەن وزگە ۇلت وكىلىن كورگەن ەمەسپىن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى سۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەپ، وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن التى جىلعا سوتتالىپ كەتكەن اناتولي ريابتسەۆتى بۇل جەردە ەسەپكە الماي-اق قويايىق.

— ونىمەن نە ايتقىڭ كەلەدى؟ ورىستار قازاقتار سياقتى كوررۋپتسيونەر ەمەس دەگىڭ كەلە مە؟

— سولاي شىعار، بىراق مەنىڭ كۇمانىم بار. ءبىر عانا مىسال: بىزدە مينيستر دەگەن لاۋازىمنان تومەن قىزمەت ىستەپ كورمەگەن شكولنيك دەگەن «ماڭگىلىك مينيستر» بار. ءبىر قاراساڭ – مينيستر، ەندى ءبىر قاراساڭ – ۇلتتىق كومپانيانىڭ پرەزيدەنتى. ءبىتتى! قازاقتىڭ ۋرانىنان قازاققا قىرۋار پايدا اكەلەدى دەپ جۇرگەن مۇحتار جاكىشەۆ دەگەن ازاماتىمىز سوتتالىپ كەتتى. قاپپاروۆ دەگەن قازاقتان شىققان جاپ-جاس تالانتتى جىگىتىمىز كەشە عانا جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولىپ كەتتى. ءبىر نارسەگە ميىم جەتپەيدى مەنىڭ: نەگە وسى «قازاتومپرومنىڭ» باسشىلىعىنا بارعان قازاق جىگىتتەرى… نەمەسە سوتتالىپ كەتەدى… نەمەسە بەلگىسىز جاعدايدا ءولىپ كەتەدى دە، شكولنيك دەگەن ورىس ءمىز باقپاي… مۇرتىن بالتا شاپپاي، ەلىمىزدەگى ەنەرگەتيكا سالاسى مەن اتوم سالاسىن اينالشىقتاپ، امان-ەسەن جۇرە بەرەدى، ا؟ تاعدىر تالكەگى مە، الدە تازا كەزدەيسوقتىق پا – قازاتومنىڭ باسشىسى شكولنيك پەن روساتومنىڭ باسشىسى تۋعان قۇدالار بولىپ شىقتى. ال ەندى اتوم، ۋران دەگەندەرىڭىز ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە سالالار بولىپ سانالادى. سوندا قازاقستاندىق اتومنىڭ باسشىسى مەن رەسەيلىك اتومنىڭ باسشىسى «قازاقشا قۇيرىق-باۋىر جەپ، ورىسشا ءجۇز گرامم ءىشىپ» وتىرىپ، داستارحان باسىندا ەكى ەلدىڭ اتومى تۋرالى اڭگىمە قوزعاماي ما؟ ارينە قوزعايدى. جانە قانداي-قانداي اڭگىمەلەر قوزعالادى ونداي-ونداي وتىرىستاردا! اناۋ-مىناۋ الپاۋىتتاردىڭ شامالارى كەلە بەرمەيتىن رەسەيدەگى الىپ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كىم ساتىپ الدى، بىلەسىڭ بە؟

- شكولنيكتىڭ بالاسىن ايتاسىڭ با؟

— وسى «ماڭگىلىك مينيستر» شكولنيكتىڭ وردا بۇزار وتىزدان ەندى-ەندى عانا اسقان ۇلى ساتىپ الدى. قانداي اقشاعا؟ قايداعى اقشاعا؟ ءومىر بويى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ «وكلادىمەن» كۇن كورىپ كەلە جاتقان شكولنيكتىڭ «ساندىعىندا» ساقتالىپ كەلگەن قىپ-قىزىل اقشا كىمنىڭ اقشاسى؟ وڭ مەن سولىن ەندى ايىرا باستاعان ۇلىنىڭ اقشاسى ما؟ بۇعان دا كۇمانىم بار. سوندا دەيمىن-اۋ، ءبىزدىڭ «ماڭگىلىك ءمينيسترىمىز» شكولنيك مىرزا ەلىمىزدەگى ەليتالىق قازاق مافياسىنىڭ مۇشەسى مە، الدە…كەيبىر اقپارات كوزدەرىندە ايتىلىپ قالعانداي، رەسەيلىك ارنايى قىزمەتتىڭ «ادەمى نوقتالانعان» تىنىمسىز تىڭشىسى ما؟ ەگەر شكولنيكتىڭ ىشكى-سىرتقى قىرتىس-پىرتىسىن جاقسىلاپ تۇرىپ «جاۋكەمدەپ» كورەتىن بولساق، ەشكىمنىڭ  ميىنا كەلمەگەن حالىقارالىق «ۋران مافياسىنىڭ» سۋ بەتىنە قالقىپ شىعۋى ابدەن مۇمكىن.  مۇنداي جاعدايدا ۋران مافياسىنىڭ تىزىمىنەن مىندەتتى تۇردە اقشتىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى بيلل كلينتون مەن بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتوننىڭ اتى-جوندەرىن انىق كورۋگە بولادى، مەن مۇنى ەش جاسىرماستان اشىق ايتا الامىن. ۋران جۇرگەن جەردە ۇلكەن ساياسات تا بار، مۇنى ۇمىتۋعا بولمايدى. شكولنيك دەگەن ماڭگىلىك مينيستر ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى اتوم مەن ەنەرگەتيكا سالاسىنان كەتپەيىنشە، قارا قازاق ۋراننان «ءبىر گرامم» دا پايدا كورمەيدى – مەن مۇنى دا اشىق ايتا الامىن.

— شكولنيك دەگەنىمىز، مەنىڭ بىلۋىمشە، وسى قازاق ەلىنىڭ «شەكپەنىنەن شىققان» ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا وتاندىق كادرلارىمىزدىڭ ءبىرى ەمەس پە، ۇلتى ورىس دەمەسەڭ؟

— مارات، مۇمكىن مەن قاتەلەسىپ وتىرعان شىعارمىن، ايتسە دە مىنا ءبىر سوزدەرىمە قۇلاق سالىپ كورشى: قازاقتىڭ تالاي ماقالىن «تالقانداپ، ىسكە جاراعىسىز» ەتىپ تاستاعان دانىشپان ابايىمىز «…قاسقىردى قانشا اسىراساڭ دا، ورمانعا قاراپ ۇليدى» دەگەن ماقالعا كەلگەندە ءلام-ميم دەمەگەن ەكەن، تۇسىنەسىڭ بە وسىنى؟ «ورىستان دوسىڭ بولسا، ايبالتاڭ قوينىڭدا بولسىن» دەپ تە بەكەرگە ايتپاعان اتامىز قازاق. ال ءبىز بولساق… باستى دا باستى ستراتەگيالىق نىساندارىمىزعا قايداعى بىرەۋلەردى باسشىلىققا تاعايىندايمىز، وسى دۇرىس پا؟ مۇلدە دۇرىس ەمەس، ويتكەنى ەگەمەندىگىمىزدى العان شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە مافيامەن ميى ۋلانباعان ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كادرلارىمىز دا ءوسىپ شىقتى. بار ولار. بىراق قايدا ولار – مىنە، ماسەلە وسىندا جاتىر.

(جالعاسى بار).

مارات ماداليموۆ

ult.kz