ورتاق مۇرالار جايىندا
kerey.kz
“تاتار ادەبيەتى تاريحىنان” الىنعان كىتابىنان حاسان كايگىنىڭ ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى: گادەللەكنەڭ بيلگەسە – تاتار ءتىلىنىڭ قازاق تىلىنە قانشالىقتى جاقىن، قانشالىقتى الىس ەكەنىن، نەمەسە قانشالىقتى تۇسىنىكتى ەكەنىن تاتارلاردى كوپ كورە بەرمەيتىن قىتاي مەن مونعولياداعى، وڭتۇستىك قازاقستانداعى باۋىرلار كوپ بىلمەيتىن شىعار. ۇقساي ما، ۇقساماي ما – وزدەرى وقىپ شەشەدى عوي، قازاقشا اۋدارماسى (ەگەر بۇندايدى “اۋدارما” دەۋگە كەلەتىن بولسا): ادىلدىكتىڭ بەلگىسى – اسان قايعىنىڭ تاتار ادەبيەتىندە جۇرگەنىنە ەش قارسىلىعىم جوق. تەك قازاق، تاتار، نوعاي، باشقۇرت، قۇمىق حالىقتارىنداعى اسان قايعىنىڭ بارلىق ولەڭدەرىن ءبىر جەرگە جيناپ السا جانە بۇل حالىقتار ۇلى جىراۋدىڭ ولەڭدەرىن سەنىكى-مەنىكى دەمەي ءبىر-بىرىنەن جىرلاردى وزدەرىنە الا بەرسە، “اسان قايعىنىڭ جىرلارى” دەپ اتالاتىن ورتاق قور مولايا تۇسەر ەدى دەگەنىم عوي… كەشەگى الاش حالقى – بۇگىنگى قازاق حالقى apatai, ءا. مارعۇلاننىڭ “شەنە ءبورى عۇن” دەپ وتىرعانى بورتە چينو بورجىگىن عوي. جالپى “بورجىگىن” دەگەن ءسوزدى – ء“بورى عۇن” دەپ ءتۇسىندىرۋ قاتە. ءبىز “عۇندار” دەپ اتايتىن حالىق وزدەرىن ەشقاشان “عۇندار” دەپ اتاماعان. ولاردى كورشىلەرى دە عۇندار دەپ اتاماعان. سونىڭ ىشىندە “ع” دەيتىن دىبىس – كونە تۇركى-مونعول تىلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا جوق. قىتايلار عانا ول حالىقتى “حۋننۋ” دەپ اتاعان. ونىڭ ماعىناسى قىتاي جازبالارى وزدەرى جاقسى تۇسىندىرەدى – “جاۋىز، كەكشىل قۇلدار” دەگەن ءسوز. ياعني قازاقشالاساق، قودار-قۇل، ۇلتان-قۇل دەگەندەي عوي، “وشپەندى جاتجەرلىكتەر” دەگەن ءسوز. كونە قىتايلىقتار ىرگەسىندەگى كوشپەندىلەردى وتە جەك كورگەن. بۇل، ارقاشان سولاي. ءتىپتى عۇلاما اريستوتەلدىڭ ءوزى – گرەكتەن باسقا حالىقتى “سويلەيتىن جانۋارلار” دەپ اتاعان. جانە سوعان سەنگەن. ال ريمدىكتەر سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىن، گەرمان تايپالارىن “ۆارۆارلار”، ياعني ماعىناسىنا كەلسەك “جابايىلار” دەپ اتاعان. كونە زاماننىڭ ادامدارى وزىنەن وزگە حالىقتى ء“بىز عانا ادامبىز”، ال “بۇلار ادامدار ەمەس” دەپ ويلاعان. شىنىمەن سولاي ويلاعان. ەندەشە كونە قىتايلاردىڭ حۋننۋلاردى – “قۇلدار” دەپ اتاۋى ابدەن تابيعي قۇبىلىس… ال عۇن حالقىنىڭ وزدەرى-وزدەرىن “عۇن”، “حۋننۋ” دەپ – ياعني قۇلدار دەپ اتاۋى مۇمكىن ەمەس. تۇتاس حالىق حالىق وزدەرىن “قۇلدارمىز” اتامايدى. “موڭعول” دەگەن ءسوز – “مىڭ-قول” دەگەن سوزدەن ەمەس، سول “مۇڭقۇل” دەگەن سوزدەن شىققان. سول باياعى – قۇل (جاتجەرلىكتەر). راشيد-اد-ءديننىڭ بۇلايشا ءتۇسىندىرۋى كوڭىلگە قونىمدى. سوندىقتان “مۇڭعۇلدار” (حۋننۋلار) – وزدەرىن “وعىزدار” (وكۋستار) دەپ اتاعان. ال وكس – قازىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ بارىندە ساقتالعان وزەن دەگەن ءسوز. مىسالى، “اياگوز” دەگەندەگى – “گۋز” وسى ءسوز. اراب-پارسىلار دا بۇل حالىقتى “گۋزدار” دەپ اتاعان… ال “شەنە ءبورى-عۇن” دەسەك، “شەنە” دەگەن ءسوز – ونسىز دا “قاسقىر” دەگەندى بىلدىرەدى (بورتە-شينا جانە ا-شينا عوي – “قاسقىر” اتاۋى ەكى سوزدە دە تۇر). “بورجىگىن” دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن راشيد-اد-دين انىق تۇسىندىرگەن – ول “كوك كوزدىلەر” دەگەن ءسوز. سونداي-اق “شىڭعىسحان” دەگەن ءسوزدى دە بۇرمالاپ كەرەگى جوق. ول – “تەڭىزحان” دەگەن ءسوز. ەرتەدەگى وعىز قاعاننىڭ (مودە قاعاننىڭ) ءبىر بالاسى دا “تەڭىز حان” دەپ اتالعان. بۇل ەرگەنەكون تايپالارىنىڭ شىققان ارعى تەگىن كورسەتەدى. بورجىگىندەردىڭ اتاسى بودونچار (بۋتانتسار) 970-1031 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن ادام. ونىڭ ۇرپاقتارى بورجىگىندەر دەپ اتالادى. بورجىگىن دەگەن رۋ نە تايپا ەمەس، ول سول اۋلەتتىڭ اتاۋى. قازاق رۋلارىن بورجىگىننەن شىقتى دەۋ – سول 11 عاسىرعا دەيىن قىپشاق، ارعىن، قوڭىرات ت.ب. اتالعان رۋلار بولمادى، ياعني ءبارى دە سول بودونچاردىڭ بالالارى ەدى دەگەنگە عانا اكەلەدى. بودونچار دەگەن كىم، ول شىڭعىسحاننىڭ 12-ءشى اتاسى جانە امۋر وزەنىنىڭ بويىندا بالىق اۋلاپ جەپ كۇنەلتكەن ءبىر جالاڭاياق بالىقشى… شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاقتارى – قازاق جۇزدەرىنە قوسىلمايتىن اقسۇيەك تورەلەر. شىڭعىسحان قازاق رۋىنان بولسا، ونى قانشا جەردەن تورە بولسا دا ءۇش ءجۇزدىڭ بىرەۋىنە، ەڭ تۋىس رۋعا اكەلىپ قوسار ەدى. جامبىل شىڭعىسحاننىڭ تۇقىمى بولۋ ءۇشىن – جامبىلدىڭ رۋى تورە ەكەنىن دالەلدەۋ كەرەك. ال جوعارىداعى ءوزىڭ كەلتىرگەن رۋلارعا كەلسەك، اباق دەگەن رۋ – فەرعانا قىپشاقتارىندا بار ەكەنىن كوردىك. قىپشاق-ساراي بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا. بۇل – قازاقتاعى اباق كەرەي دەگەن رۋ. البان، سۋان – راشيد-اد-ديندە ەرگەنەكون تايپالارىنىڭ ىشىندە بار، راشيد-اد-دينشە ايتقاندا – “مونعول تايپالارى”، ياعني يۋەبان (چۋبان) عۇندارىنىڭ ۇرپاقتارى دەگەن پىكىردى ورنىقتىرا تۇسەدى. راششيد-اد-ءديننىڭ جانە ابىلعازىنىڭ “مونعولدار” (مۇڭعۇلدار) دەگەنىن ارقاشان – عۇندار (وعىزدار) دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت… ۇلكەن عۇنداردىڭ قويان (قيان) تايپاسى سولتۇستىك عۇنداردىڭ بيلىك باسىنا 114 جىلى كەلگەن. سوعان قاراعاندا قياتتاردى “عۇنداردىڭ اتاسى” دەگەننەن گورى – “عۇنداردىڭ بيلەۋشىلەرى” دەگەن دۇرىس. عۇنداردا قياتتان باسقا دا تايپالار كوپ بولعان… كەردەرى رۋى – كونە زامانداردا ارال تەڭىزى “كەردەرى تەڭىزى” دەپ اتالعان. سوعان قاراعاندا بۇل جەرگىلىكتى ساق تايپاسى. ابدال – تۇرىكمەندەردىڭ باستى رۋلارىنىڭ ءبىرى. قازاقتا ولار تاز رۋىنا كىرمە بولماسا، وندا ابدالدار – كەرەيلەردىڭ ءبىر بولىگى. ەگەر كىشى جۇزگە كىرمە رۋ بولسا، ابدالدار – ەفتالداردىڭ (تاريحتا كونە تۇركىلەرمەن سوعىساتىن اق عۇندار – ەفتالليتتەر يمپەرياسى) مەملەكەتىنىڭ ۇپاقتارى، ياعني سول يمپەريانىڭ مۇراگەرلەرى تۇرىكمەندەردەن كەلىپ، جارتىسى قازاققا قوسىلعان بولسا، وندا – وعىز تايپاسى. وندا ولاردىڭ ارعى اتاسى – شىنىدا دا ەفتالدار (اق عۇندار) بولادى. ال اداي رۋى تۋرالى جوعارىدا ايتتىم، ول – ءوزارا تۋىستىعى جاقىن رۋلار كەرەيلەر (جازبالاردا حەرەيت) مەن مەركىتتەردىڭ (جازبالاردا مەكرين) جانە ۋاقتاردىڭ (جازبالاردا وڭعۇت) اعايىنى. ادايلار – (جازبالاردا وداي) قيماقتار زامانىندا (9 عاسىر) التايدان كەلگەن تايپا. بۇلار رۋلاردىڭ ىشكى تايپالىق قۇرىلىمى دا ۇقساس. كىشى ءجۇزدىڭ كوپشىلىك بولىگى كەرەيلەر مەن ۋاقتارعا تۋىس بولىپ كەلەدى… ال كەرەي مەن نايماننىڭ ارعى اتالارىنىڭ ءوزارا تۋىستىعى – ءسال-ءپال الىستاۋ. سەبەبى، كەرەيلەر كەزىندە لياو يمپەرياسىنا، ياعني قيداندارعا قارسى كوپ قارسىلاسقان تايپا… قاراپ وتىرساق، قازاق رۋلارىنىڭ “قازاققا دەيىنگى كەلگەن جولدارى مەن تاعدىرلارى” سان-سان تاراۋ. حالىق دەگەن ءبىر اتانىڭ بالالارى ەمەس، ول تەك قانا تۋىستىق بويىنشا بىرىكپەيدى. ەگەر تۋىستىق ەڭ ماڭىزدىسى بولسا – قازاقتاعى قىپشاق، ارعىن، نايماننىڭ بولىكتەرى وزبەك پەن قىرعىزدا، باشقۇرت پەن تاتاردا، نوعاي مەن قۇمىقتا ءار حالىقتا بىتىراپ جۇرمەس ەدى. ەگەر تۋىستىق ەڭ ماڭىزدىسى بولسا – البان، سۋان سياقتى كونە عۇن تايپالارى مەن قاڭلى، شانىشقىلى سياقتى كونە ساق تايپالارى، نايمان، كەرەي سياقتى كونە ءسانبي تايپالارىنىڭ باسى قوسىلىپ، ەشقاشان ءبىر حالىققا بىرىكپەس ەدى. حالىق – ورتاق تۇرمىس-تىرشىلىك پەن وسى دالاداعى ءبىرتۇتاس ءومىر سالتى جانە قيلى زامانداردا باستان وتكەرگەن ساياسي كوزقاراستارى بويىنشا قارەكەتى، ۇزاق-ۇزاق تاريحتىڭ وتكەلدەرى مەن تاتار ءدام-تۇزىنىڭ ورتاقتىعى تۇرعىسىنان بىرىگەدى. ءبىز جاپوندار مەن كارىستەر سياقتى سياقتى مىڭداعان جىلدار بويى ءبىر ارالعا، ءبىر قۋىستاعى تۇبەككە تىعىلىپ وتىرعانىمىز جوق. سوندىقتان، ءبىزدىڭ الاساپىرانعا تولى كوشپەندىلەر دالاسىندا “حالىق” دەگەندى – “قانى بىرگە تۋعان تۋىستار” دەگەننەن گورى، قانداي قيىن جاعدايدا دا اجىراماي، ىرگەسى سوگىلمەي، قۋانعان كۇندەرى بىرگە قۋانىپ، قايعىرعان كۇندەرى بىرگە قايعىرىپ، اشىققاندا بىرگە اشىعىپ، سىرتتان دۇشپان كەلسە، بىرگە قورعاپ، رۋلاردىڭ ارعى تەگى تۋعان اعايىن بولماسا دا، قۇداندالى، ناعاشىلى، جيەندى، قايىندى بولۋ ارقىلى اعايىن بولىپ – ەرتەدەن بىرگە كەلە جاتقان دوستار دەپ تۇسىنگەن ىڭعايلى. سوندىقتان جالپى قازاق حالقىنىڭ، ءبىزدىڭ بارىمىزگە ورتاق بولاتىن ءبىر اتا-بابانىڭ بولماۋى دا زاڭدى… NARbala, جانىبەك پەن كەرەيدىڭ حالقى وزدەرىن-وزدەرى العاشقىدا “قازاقپىز” دەپ اتاماعان. ول كورشىلەرىمىزدىڭ (وزبەكتەر مەن موعولستاندىقتاردىڭ) بىزگە بەرگەن اتاۋى. جالپى جانىبەك پەن كەرەي دە، ونىڭ حالقى دا ول كەزدە ءوز الدىنا بولەك ءبىر حالىق قۇرىپ جاتىرمىز دەپ ويلاماعان. جانىبەك پەن كەرەي – وزدەرىنىڭ اتاسى ورىس حان مەن باراق حاننىڭ اق ورداسىن قالپىنا كەلتىرىپ جاتىرمىز دەپ ويلاعان. سوندىقتان، بۇرىنعى اق وردانىڭ حالقى قازاق بولۋ ءۇشىن ەمەس، سول ورىس حاننىڭ بالالارى بولعاندىقتان، جانىبەك پەن كەرەيدىڭ سوڭىنا ەرگەن. سول زامانىندا “قازاق” ءسوزى – “ەركىن ادامدار”، “بولىنگەندەر”، “باعىنبايتىندار”، “ورداداعى قارۋ ۇستاۋشىلار” دەگەن ماعىنا بەرگەن. كەيىن وسى ءسوز حالىققا اتاۋ بولعان… “توقتامىس قازاقلانىپ كەتتى” دەپ جازادى ورتا عاسىر جىلنامالارىندا. التىن وردانىڭ توقتامىس حانى “قازاق بولىپ” كەتكەن جوق. ول ءبولىنىپ، وقشاۋلانىپ، ەركىن بولىپ جانە قارۋلانىپ، ورداداعى باسقا حاندارعا باعىنباي كەتتى. كەيىن التىن وردانىڭ تاعىن قايتارىپ الدى. جانىبەك پەن كەرەي حاندار دا ءسويتىپ قازاقلانىپ كەتتى. الايدا جانىبەك پەن كەرەي حاندار بۇل جولى شىنىدا دا “قازاق بولىپ” كەتتى. كەيىن شايبانيلەردى قۋىپ جىبەرىپ، وزدەرىنىڭ اتاسىنىڭ اق ورداسىنىڭ تاعىن قايتارىپ الدى. كەرەي مەن جانىبەك – ورىس حاننىڭ بالالارى بولعاندىقتان، قازاق حاندىعى العاشقىدا كەيدە رەسەيلىك زەرتتەۋلەردە “گوسۋدارستۆو ۋرۋسيدوۆ” (“گوسۋدارستۆو شەيبانيدوۆ” دەگەن سياقتى) دەپ تە ايتىلادى. “شايباني اۋلەتى بيلەگەن مەملەكەت” (ۇلكەن ءابىلحايىر حاندىعى) جانە ودان ءبولىنىپ كوشكەن “ورىس حاننىڭ اۋلەتى بيلەگەن مەملەكەت” (جانىبەك پەن كەرەيدىڭ حاندىعى، ودان سوڭ ولاردىڭ بالاسىنىڭ اتىمەن “قاسىم حاندىعى” دەپ اتالادى). ال قازاق تاريحىندا ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىلىپ كەلە جاتقان ء“بولىنىپ كوشكەن” دەگەن ءسوزدى قولدانۋ دۇرىس ەمەس، ءوز مەملەكەتىن (اق وردانى) قالپىنا كەلتىرگەن. ء“بولىنىپ كوشكەن” دەگەن ءسوزدى مۇحامەد حايدار دۋلاتي قولدانعان بولاتىن. دۋلاتي، ارينە، قازاقتاردى جاقسى كورگەن جوق. سوندىقتان، ء“بولىنىپ كوشكەن” دەپ ادەيى قولداندى. سوسىن كوپ كەشىكپەي سول دۋلاتي تاريحشى، قاسىم حان قازا بولعان سوڭ: “قازاقتار جەر بەتىنەن مۇلدە جويىلىپ كەتتى” دەپ تە جار سالدى. ال قازاقتىڭ ءوز تاريحشىسى قادىرعالي جالايري ەشقانداي ء“بولىنىپ كوشۋ” جونىندە مۇلدە ءسوز ايتپايدى. ول جانىبەك پەن كەرەي حانداردى وزدەرىنىڭ اتا-باباسىنان بەرى – اق وردا تاعىنىڭ (الاش جۇرتىنىڭ) زاڭدى بيلەۋشىلەرى دەپ ەسەپتەيدى. جانىبەك پەن كەرەي حاندار وزدەرىنىڭ 12-ءشى اتاسىنان بەرى اق وردانى ۇزدىكسىز بيلەپ كەلە جاتقان بولسا، جەرگىلىكتى حالىق باسقا نە ايتۋى كەرەك… سوندىقتان، قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحىن اق وردامەن بايلانىستى قاراۋ كەرەك جانە قازاق ەلىنىڭ مەرەيتويىن تويلاۋ كەرەك بولسا، اق وردا قۇرىلعان كۇننەن باستاپ – ياعني 1226 جىلدان باستاپ ساناۋ قاجەت. مىسالى، كەلەر جىلى قازاق ەلىنە 803 جىل تولادى. الايدا جانىبەك پەن كەرەيدىڭ قۇرعان مەملەكەتى ەندى “اق وردا” ەمەس، وزىنە “قازاق ورداسى” دەگەن اتتى ماڭگىلىككە جاماپ الدى. ال جانىبەك پەن كەرەيدىڭ دە، ولاردىڭ اكەسى باراق حان مەن قۇيىرشىق حاننىڭ دا، ارعى اتالارى ورىس حاننىڭ دا حالقى وزدەرىن “الاش جۇرتى” دەپ اتاعان. جالپى قازاقتار (“قازاقتار” دەگەن سوزگە قۇلاقتارى ۇيرەنگەنشە) – وزدەرىن “الاش حالقى” دەپ اتاعان. “قازاق حالقى”، “قازاق ورداسى”، “قازاق حاندىعى” دەگەن اتاۋدىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋى تەك حاقنازار حاننىڭ كەزىنەن باستالادى… نەگە – “الاش حالقى”. حالىقتىڭ اتاۋى ونى بيلەگەن ادامنىڭ اتىمەن اتالادى. “وزبەكتەر” – وزبەك حاننىڭ ەلى. “نوعايلىلار” – نوعاي سۇلتاننىڭ ەلى. “الاش حالقى” – الاشا حاننىڭ ەلى. سولاي سولاي كەتە بەرەدى. “الاشا حان” دەپ – قازاقتار جانىبەك پەن كەرەيدىڭ ارعى اتاسىن، ورىس ء(ورىس) حاندى ايتقان. ءسويتىپ كەشەگى ورىس حاننىڭ حالقى (الاشا حاننىڭ – الاش حالقى) – بۇگىنگى قازاقتار… * قازاقتىڭ تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارىڭىزعا، بۇل جازبالارعا لەبىز بىلدىرگەندەرىڭىزگە راحمەت. قازاقتىڭ تاريحىنىڭ دالاداعى ەڭ ءبىر تارتىمدى تاريحتاردىڭ ءبىرى ەكەنى دە راس. سونىڭ ىشىندە، اسىرەسە، 9-11 عاسىرلار قىزىقتى. سەبەبى، بۇل كەزەڭ ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قايدان كەلگەنىن، قالاي باستاپ قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. سوسىن، 2-5 عاسىرلار قىزىقتى، ول كەزەڭ كونە تۇركى حالىقتارى مەن تايپالارىنىڭ، بۇگىنگى تۇركى جۇرتتارىنىڭ قالاي تارالىپ، قالاي شىققانىن كورسەتەدى. *** “قازاقتىڭ تاريحى” – ول ەگەر “قازاق” دەگەن حالىقتى ەشقاشان ەستىمەگەن ادام بولسا ارقاشان ايتامىن: بۇل – كوشپەندىلەردىلەردىڭ ۇلى دالاسىنداعى ءبىر كىشكەنە كوشپەندى حالىقتىڭ تاريحى… |
| مىناۋ بايتاق دۇنيە، ماعان دا ءبىر قاراشى، تانيمىسىڭ سەن مەنى، مەن – قازاقتىڭ بالاسى! |
پىكىر قالدىرۋ