توكەن اپايىما
kerey.kz
زامانىمىزدىڭ كوزى ءتىرى عالامات لينگۆيسى نوام حومسكي ادام بالاسىن وزگە ءسۇت قورەكتىلەردەن ەرەكشە ەتىپ تۇرعان نەگىزگى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى – ونىڭ بويىنا تۋا سالا بىتەتىن ءتىل ۇيرەنۋ قابىلەتى، ميىنا ءاۋ باستان بەلگىسىز قۇدىرەت جازىپ قويعان “امبەباپ گرامماتيكا” دەپ سانايدى. بۇل تەورياعا سايكەس، ادام بالاسى ەشكىم وقىتپاسا دا، گرامماتيكانى گەنەتيكالىق تۇيسىككە سۇيەنىپ، ومىرلىك تاجىريبە جيناۋ ارقىلى يگەرىپ الادى.
ساناداعى تابيعي ءتىل مەڭگەرۋ قۇرالى تۋرالى تەورياسى تۇرماق، حومسكيدىڭ اتىن ەستىپ كورمەگەن مەكتەپ جاسىمدا گەنەتيكالىق كودىمنىڭ الىپپەسى قازاقشا جازىلعانىن سەزەتىنمىن. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە دەگەن ماحابباتىم قانداي دا ءبىر لينگۆيستيكالىق، ەتنيكالىق، يا باسقا ساياسي ۇلتشىلدىق سيپاتىنان ادا سەزىم بولىپ قالىپتاستى. وسى ماحابباتتىڭ ارقاسىندا وزگە تىلدەرگە دەگەن ىنتىزارلىعىم ارتتى. ۋردۋ مەن پارسى بولسىن، ورىس پەن اعىلشىن بولسىن، قۋانا قاۋىشتىم، ساياحاتتاپ بارعان ەلدەردەگى ءاربىر ۆەرناكۋلياردىڭ دىبىستارى مەن ديفتونگتارىن اشقاراقتانا جۇتىپ، قازاق ءتىلىنىڭ اۋەن-ىرعاعىمەن سالىستىرۋعا تىرىستىم، كوركەم ادەبيەتى ارقىلى جان-دۇنيەسىن تانىدىم، تۇپتەپ كەلگەندە ادامزاتتىڭ ءبىر-اق تىلدە سويلەيتىنىن ۇقتىم.
بۇل مىنەزدى بويىما سىڭىرگەن ادام – الماتى مەن وكسفوردتاعى ۇستازدارىم ەمەس، سەمەي وبلىسىنىڭ ءبىر قيانىندا جاتقان، بارلىق اراسان كۋرورتى مەن الاكولدىڭ ورتاسىنداعى ويپاتتا ورنالاسقان قارابۇلاق اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمى توكەن اپايىم – تولەۋ كەنجاليەۆا. اشاڭ ءجۇزدى، بيداي ءوڭدى، باكەنە بويلى، شاعىن دەنەلى، مىعىم ءجۇرىستى ۇستازىم ءتىل ستيحياسىن تۋدىرۋ شەبەرى بولاتىن. ول كىسى ەكى جەڭىن ءتۇرىپ الىپ، كلاسس بولمەسىنە ەكپىندەي كىرىپ، قولدارىن سەرمەي ءجۇرىپ سوزدەن داۋىل تۋدىرعاندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى حاندىعىنىڭ تەرريتورياسىندا قالعانداي سىلتىدەي تىناتىنبىز. توكەن اپاي بۇقار جىراۋ مەن ماحامبەتتىڭ، اباي مەن ماعجاننىڭ رۋحتارى قونعان مەديۋمداي تۇرلەنىپ، شۇڭىرەكتەۋ ادەمى كوزدەرى وتتاي جانىپ، جىرلار مەن ۇزىندىلەردى جاتقا سوعاتىن. مۇنداي حالدە وتىرىپ توكەن اپايدىڭ كلاسسيكالىق: “قۇي وقى، قۇي وقىما” دەپ باستالاتىن سويلەمىندەگى كەيبىر سوزدەردى باسقا تىلدىك كونتەكستە (مىسالى، ورىسشا) قاراستىرىپ، مىرس ەتۋ ويىمىزعا دا كەلمەپتى:) كەيدە بولمە ىشىندە بۇل سيقىرلى حالگە ەلىتپەيتىن جالعىز جان يەسى پايدا بولاتىن، ول – بالاباقشادان شىعىپ اناسىمەن ۇيگە قايتۋعا اسىعىپ تىپىرشىعان ۇستازىمىزدىڭ كىشكەنتاي ۇلى. “كوسەمشە، كوسەمشە دەيدى عوي” دەپ جاراتپاي وتىرۋشى ەدى:)
ءتىلشىنىڭ تىنىس بەلگىلەرىنە دەيىن “سويلەپ تۇراتىنىن” ۇيرەتكەن، گرامماتيكاعا قاتىستى تالابى قاتاڭ مۇعاليما اپايىمىز قانشا شاكىرتىن شىعارما جازۋدىڭ دا شەبەرى ەتىپ شىعاردى. جازبانىڭ قۇرىلىمىنا قاتىستى ناقتى كەڭەس ايتىپ، مولشەرلى شەكتى بەلگىلەپ بەرگەنىمەن وقۋشىنىڭ ديسكۋسسيالىق فورمادا وي وربىتۋىنە، جەكە كوزقاراسىن جەتكىزۋىنە شەكتەۋ قويماپتى. تىلدىك-گەنەتيكالىق تۇيسىگىمىزدى مامان رەتىندە ابدەن قىزىقتاپتى. قازىر ويلاپ وتىرسام انگليا مەكتەپتەرىندەگى ەسسە جازۋ ەركىندىگى بىزگە سول كەزدە-اق بۇيىرىپتى. ستۋدەنت كەزى برەجنەۆ زامانىندا ءوتىپ، ۋنيۆەرسيتەت جولداماسىمەن تۋعان اۋىلىنا قايتىپ، سوۆەت كەزەڭىندە جار ءسۇيىپ، بالا-شاعالى بولعانىمەن، توكەن اپايىمنىڭ تۋا بىتكەن مىنەزى دە ەۋروپا ۇستازدارىنىڭ مەنتاليتەتىنە ۇقسايدى. سونىڭ ءبىرى – ەڭبەگىن بۇلداماۋ، بالا وقىتۋدى تەك كاسىبي مىندەت ەمەس، ازاماتتىق پارىز دەپ ساناۋ. ء“اي، پالەنشەنى ءوزىم وقىتىپ ادام قىلىپ ەم، ەندى تانىماي ءجۇر عوي پاتشاعار، سونشا ەڭبەگىم سىڭگەندە ءبىر بۇيىمتاي ايتىپ، ءوتىنىش قىلۋىما بولماي ما؟” دەپ سويلەيتىن شالا مولدالىق دەيمىز بە، سوۆەتتىك دەيمىز بە، تۇرپايى ادەت ۇستازىما مۇلدەم جات. ءبىر “ۋھ” دەمەي وقىتادى، كەيىن ءۇنسىز عانا سىرتىڭنان تىلەۋىڭدى تىلەپ، تابىسىڭا ءسۇيسىنىپ وتىرادى. ونى ساعان كەپ جانە ەشكىم ايتپايدى، الىستا ءجۇرىپ جۇلگە-جۇلگەڭمەن سەزەسىڭ. حومسكيدىڭ تەورياسى سيپاتتايتىن گەنەتيكالىق كودىڭداعى “امبەباپ گرامماتيكا” ۇستازىڭمەن اركەز سىمسىز جالعاپ تۇرادى.
وسى اپتانىڭ سوڭىندا توكەن اپايىم زەينەتكە شىعىپ جاتىر. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋ مايدانىنىڭ شىن قاھارماندارىنىڭ ءبىرى شالعاي اۋىلدا ۇجىمىمەن ءھام شاكىرتتەرىمەن قوشتاسىپ، مەكتەپ اۋلاسىنداعى جيىندا كوزىنە ءبىر جاس الادى دا، ۇيىنە بەتتەيدى. ال رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى “مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ” اتتى رەسمي ەسەپ ناۋقاندارى ارى قاراي قىزىل ءسوزىن ساپىرىپ، ەش وزگەرىسسىز دۇرىلدەي بەرەدى. ويتكەنى ولار نە توكەن اپايىمدى، نە حومسكيدى بىلمەيدى عوي:)
توكەن اپاي، مىرزاعالي اعامىز ەكەۋىڭىزگە قۇداي قۋات بەرسىن، باستارىڭىز امان، باۋىرلارىڭىز ءبۇتىن كۇيدە كەڭ زاماندا جۇزدەسۋدى جازسىن! ەڭبەگىڭىزگە كوپتەن-كوپ راقمەت!
قۇرمەتپەن،
شاكىرتىڭىز عالىم
Facebook پاراقشاسىنان الىندى
پىكىر قالدىرۋ