TÖKEN APAYIMA
kerey.kz
Zamanımızdıñ közi tiri ğalamat lingvisi Noam Homski adam balasın özge süt qorektilerden erekşe etip twrğan negizgi qasietterdiñ biri – onıñ boyına tua sala bitetin til üyrenu qabileti, miına äu bastan belgisiz qwdıret jazıp qoyğan “ämbebap grammatika” dep sanaydı. Bwl teoriyağa säykes, adam balası eşkim oqıtpasa da, grammatikanı genetikalıq tüysikke süyenip, ömirlik täjiribe jinau arqılı igerip aladı.
Sanadağı tabiği til meñgeru qwralı turalı teoriyası twrmaq, Homskidiñ atın estip körmegen mektep jasımda genetikalıq kodımnıñ älippesi qazaqşa jazılğanın sezetinmin. Qazaq tili men ädebietine degen mahabbatım qanday da bir lingvistikalıq, etnikalıq, ya basqa sayasi wltşıldıq sipatınan ada sezim bolıp qalıptastı. Osı mahabbattıñ arqasında özge tilderge degen ıntızarlığım arttı. Urdu men parsı bolsın, orıs pen ağılşın bolsın, quana qauıştım, sayahattap barğan elderdegi ärbir vernakulyardiñ dıbıstarı men diftongtarın aşqaraqtana jwtıp, qazaq tiliniñ äuen-ırğağımen salıstıruğa tırıstım, körkem ädebieti arqılı jan-düniesin tanıdım, tüptep kelgende adamzattıñ bir-aq tilde söyleytinin wqtım.
Bwl minezdi boyıma siñirgen adam – Almatı men Oksfordtağı wstazdarım emes, Semey oblısınıñ bir qiyanında jatqan, Barlıq Arasan kurortı men Alaköldiñ ortasındağı oypatta ornalasqan Qarabwlaq auılındağı orta mekteptiñ qazaq tili men ädebieti mwğalimi Töken apayım – Töleu Kenjalieva. Aşañ jüzdi, biday öñdi, bäkene boylı, şağın deneli, mığım jüristi wstazım til stihiyasın tudıru şeberi bolatın. Ol kisi eki jeñin türip alıp, klass bölmesine ekpindey kirip, qoldarın sermey jürip sözden dauıl tudırğanda qazaq tili men ädebieti handığınıñ territoriyasında qalğanday siltidey tınatınbız. Töken apay Bwqar Jırau men Mahambettiñ, Abay men Mağjannıñ ruhtarı qonğan mediumday türlenip, şüñirekteu ädemi közderi ottay janıp, jırlar men üzindilerdi jatqa soğatın. Mwnday halde otırıp Töken apaydıñ klassikalıq: “Qwy oqı, qwy oqıma” dep bastalatın söylemindegi keybir sözderdi basqa tildik kontekste (mısalı, orısşa) qarastırıp, mırs etu oyımızğa da kelmepti:) Keyde bölme işinde bwl siqırlı halge elitpeytin jalğız jan iesi payda bolatın, ol – balabaqşadan şığıp anasımen üyge qaytuğa asığıp tıpırşığan wstazımızdıñ kişkentay wlı. “Kösemşe, kösemşe deydi ğoy” dep jaratpay otıruşı edi:)
Tilşiniñ tınıs belgilerine deyin “söylep twratının” üyretken, grammatikağa qatıstı talabı qatañ mwğalima apayımız qanşa şäkirtin şığarma jazudıñ da şeberi etip şığardı. Jazbanıñ qwrılımına qatıstı naqtı keñes aytıp, mölşerli şekti belgilep bergenimen oquşınıñ diskussiyalıq formada oy örbituine, jeke közqarasın jetkizuine şekteu qoymaptı. Tildik-genetikalıq tüysigimizdi maman retinde äbden qızıqtaptı. Qazir oylap otırsam Angliya mektepterindegi esse jazu erkindigi bizge sol kezde-aq bwyırıptı. Student kezi Brejnev zamanında ötip, universitet joldamasımen tuğan auılına qaytıp, sovet kezeñinde jar süyip, bala-şağalı bolğanımen, Töken apayımnıñ tua bitken minezi de Europa wstazdarınıñ mentalitetine wqsaydı. Sonıñ biri – eñbegin bwldamau, bala oqıtudı tek käsibi mindet emes, azamattıq parız dep sanau. “Äy, Pälenşeni özim oqıtıp adam qılıp em, endi tanımay jür ğoy pätşağar, sonşa eñbegim siñgende bir bwyımtay aytıp, ötiniş qıluıma bolmay ma?” dep söyleytin şala moldalıq deymiz be, sovettik deymiz be, twrpayı ädet wstazıma müldem jat. Bir “uh” demey oqıtadı, keyin ünsiz ğana sırtıñnan tileuiñdi tilep, tabısıña süysinip otıradı. Onı sağan kep jäne eşkim aytpaydı, alısta jürip jülge-jülgeñmen sezesiñ. Homskidiñ teoriyası sipattaytın genetikalıq kodıñdağı “ämbebap grammatika” wstazıñmen ärkez sımsız jalğap twradı.
Osı aptanıñ soñında Töken apayım zeynetke şığıp jatır. Qazaq tili men ädebietin oqıtu maydanınıñ şın qaharmandarınıñ biri şalğay auılda wjımımen häm şäkirtterimen qoştasıp, mektep aulasındağı jiında közine bir jas aladı da, üyine betteydi. Al respublikalıq deñgeydegi “memlekettik tildi qoldau” attı resmi esep nauqandarı arı qaray qızıl sözin sapırıp, eş özgerissiz dürildey beredi. Öytkeni olar ne Töken apayımdı, ne Homskidi bilmeydi ğoy:)
Töken apay, Mırzağali ağamız ekeuiñizge Qwday quat bersin, bastarıñız aman, bauırlarıñız bütin küyde keñ zamanda jüzdesudi jazsın! Eñbegiñizge köpten-köp raqmet!
Qwrmetpen,
Şäkirtiñiz Ğalım
Facebook paraqşasınan alındı
Pikir qaldıru