ۇلى حالىق وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت بوداندىق تەپكىسىن كورسە-دە، ولاردىڭ بويىنان تابىلاتىن باتىرلىق، اسكەري ماشىق، سوعىس تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسىنا دەگەن ۇقىپتىلىق ءالى قايران قالدىرىپ كەلەدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاريحىندا ەل تاعدىرىن شەشكەن ۇلى شايقاستاردى شامامىز كەلگەنشە تىزبەلەپ كورەيىك.

بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسى 

«اقتابان شۇبىرىندى القاكول سۇلاما» قاسىرەتىنەن كەيىن قازاقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ، بەدەلىن كوتەرگەن ۇلى سوعىس – وسى بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسى.

شايقاس 1727 جىلى بۇلانتى مەن بىلەۋتى وزەندەرىنىڭ ورتاسىنداعى تاقتايداي تەگىس كەڭ جازىقتا ءوتتى، سوعىسقا ەكى جاقتان 100 مىڭداي سارباز قاتىستى. كەڭ ءارى تەرەڭ ويلاستىرىلعان اسكەري تاكتيكا مەن ستراتەگيانى شەبەر جۇزەگە اسىرا بىلگەن قازاق قولى كەۋدەسى باسىلماي تۇرعان جوڭعارلارعا كۇيرەتە سوققى بەردى، ولاردى تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. ءسويتىپ، بۇل سوعىس «بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسى» دەپ اتالىپ، ۇلت تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلدى. بۇل شەشۋشى شايقاس تۋرالى تاريحتىڭ بىلگىرى، حالىقتىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين بىلاي دەپ جازادى: «البەتتە، قازاقتى قازاقتان باسقا ەشكىم-دە ساقتاپ قالا المايتىن. ەگەر بۇلانتى مەن، اڭىراقايداعى جەڭىستەر بولماسا، قازاق ورداسى وسىدان ءۇش ءجۇز جىل بۇرىن مۇلدە توزىپ قۇرىپ بىتكەن، نوعاي ورداسىنىڭ كەبىن كيەرى انىق-تى. توقتاۋ كورمەگەن جوڭعار قالماعى ەندى بىرەر سەرپىننەن سوڭ ەدىل قالماعىمەن توعىسار ەدى. سارىارقادان ايىرىلعان سوڭ قازاقتىڭ بارار جەرى، باسار تاۋى قالماس ەدى. حاندىق ساداعا، حالقىنىڭ ءوزى قۇرىپ كەتەر ەدى» (م. ماعاۋين. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى. – الماتى، 1995 جىل).

اڭىراقاي شايقاسى 

بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسىنان كەيىن اسكەردىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ، ساياسي جانە اسكەري بىرلىككە قول جەتكىزگەن قازاق قولى 1728 جىلى بالقاش پەن شۋ بويىنا قاراي جىلجىپ، ۇرىسقا ازىرلەنە باستادى. بۇل كەزدە جوڭعارلار قازاق جەرىن تۇتاستاي يەلەنبەكشى ەدى. قازاقتاردىڭ ارەكەتىن سەزگەن ولار دا شۋ مەن بالقاشتىڭ وڭتۇستىگىندە ۇلكەن شەپ قۇردى. ءۇش ءجۇز جاساقتارى شەشۋشى شايقاس الدىندا حانتاۋىندا، سۇڭقار تاۋىندا (كەيىن بۇل جەر ابىلقايىر تاۋى اتالدى) جينالدى. شايقاس سولتۇستىگى بالقاش، وڭتۇستىگى وتار دالاسى، باتىسى شۋ، شىعىسى كۇرتىگە دەيىنگى ارالىقتاعى جەرلەردە وتكەندىگىن وسى وڭىرلەردە ءجيى كەزدەسەتىن قازاق، قالماق قورىمدارى دالەلدەيدى.

اڭىراقاي شايقاسىندا العاشقىدا پوزيتسيالىق، كۇشتەردى بارلاۋ سوعىسى بولدى. ەكى جاق تا ءوڭىردىڭ تاۋلى، جىرالى بەدەرلەرىن ءوز ماقساتتارىنا ۇتىمدى پايدالانىپ، جاۋىن از شىعىنمەن كوپ قىرۋعا تىرىسىپ باقتى. قالماق جاعىنىڭ قارۋ-جاراعى باسىم ەدى. مىلتىقپەن بىرگە وزدەرىندە قۇيىلعان، رەسەيدەن ساتىپ الىنعان ءارتۇرلى قاشىقتىققا اتقىلايتىن زەڭبىرەكتەرى-دە بولدى. قازاقتار بۇل كەزدە زەڭبىرەككە قارسى ۇرىس تاسىلدەرىن مەڭگەرگەندىگىن بايقاتتى. كوپتەگەن قازاق باتىرلارى سوعىس ونەرىن جەتىك بىلەتىندىگىن كورسەتتى.

قىرىق كۇننەن استام بولعان بۇل شايقاستا قازاق قولى ءىرى جەڭىسكە جەتكەن.

شاعان جانە شورعا شايقاستارى 

1752–1754 جىلدارى قازاق اسكەرلەرى جوڭعارلاردى تارباعاتاي جوتاسىنىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنەن تىقسىرا قۋىپ، بالقاش، ىلە جانە قاراتال وزەنى بويىنداعى جوڭعارلاردى ىعىستىردى. وڭتۇستىك جاساقتىڭ قولباسشىسى قابانباي باتىر، قاراكول، نارىن، ۇرجار، قاتىنسۋ، الاكول، بارلىقتى جوڭعارلاردان بوساتىپ، سولتۇستىك جاساق بوگەنباي باتىر اسكەرىمەن كەزدەستى. باسپان-بازار، شورعا، ماڭىراقتاعى شايقاستان كەيىن، زايسان، مارقاكول، كۇرشىم جەرلەرى ازات ەتىلدى. 1750 جىلى سەكسەن كۇندىك شورعا سوعىسىندا قازاق-قالماقتان ون مىڭداعان جاۋىنگەر قاتىسقان جان الىسقان ۇرىس بولادى.

شىعىس وڭىردە بولعان ەكى ءىرى شايقاس تاريحتا قالدى. 1735 جىلى شاعان شايقاسىندا قابانباي اقبوز اتىمەن جاۋ اسكەرىنە باسا-كوكتەپ كىرىپ، جەڭىسپەن ورالعاندا ابىلاي حان: «باتىر! سەن – مەنىڭ قايتۋدى بىلمەيتىن الماس قىلىشىمسىڭ. سەن بۇگىن ءوزىڭدى وشپەس داڭققا بولەدىڭ. بۇگىننەن باستاپ سەنىڭ اتىڭ بۇكىل قازاقتىڭ جاۋعا قارسى كۇرەسىندەگى ۇرانىنا اينالادى. ساعان ەندى – دارابوز (تەڭدەسى جوق، ءبىرىنشى) دەگەن جاڭا ەسىم بەرەمىن»، – دەيدى.

شورعا شايقاسىنىڭ ناتيجەسىندە جوڭعارعا قاراعان تارباعاتاي ءوڭىرىن قازاقتار يەمدەندى.

e-history.kz