ءبىز ۇنەمى كەشىگەمىز. «نەگە كەشىكتىڭ؟» – دەپ سۇراي قالسا، «قازاقپىز عوي»، – دەپ اقتالامىز. ويتكەنى، قازاققا «كەشىگۋ» دەگەن ءسوز تاڭسىق ەمەس. تىپتەن ءازىل-سىقاق تەاترلارىنىڭ نىساناسىنا دا وسى تۇسىمىز ءجيى ىلىگىپ جاتادى. قازاقتىڭ ساناسىنا كەشىگۋ شارتسىز رەفلەكس رەتىندە قالىپتاسىپ، ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتەس بولىپ كەتكەندەي كورىنەدى دە تۇرادى.
قۇداي تاعالا ادامزاتتى جاراتىپ، كەيىن كەلە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بولىنگەندە، ءاربىرىنىڭ پەشەنەسىنە تاعدىرىن بەلگىلەپ بەرگەنى حاق. مۇمكىن سول كەزدە قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا كەشىگۋدى جازىپ جىبەرگەن بولۋى كەرەك دەگەن ماعىناسىز وي دا كەلەدى كەيدە… سودان كەيىن بىزگە گەنىمىز ارقىلى قانىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن-مىس. بىراق قۇداي تاعالا ادامزاتتىڭ ءبارىن تەڭ جاراتتى عوي. ەۆرەيگە اقىلدى بولۋدى، نەمىسكە شوگەل بولۋدى، جاپوندارعا قايسار بولۋدى، ارابتارعا ءدىندار بولۋدى پەشەنەسىنە جازىپ، وزىنە ءتان بولمىسىن باسىرەلەپ بەرگەن جوق شىعار، ارينە. تۋىستىق جاعىنان بىرىگەتىن بەلگىلى ءبىر قاۋىمنان رۋ، رۋدان تايپا، تايپادان ۇلىستار مەن ۇلتتار پايدا بولعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ايتسە دە سول ۇلتتار مەن ۇلىستار ءتۇپ اتاسى ءبىر بولسا دا، كەيىن كەلە ءبىر-بىرىنەن الشاقتاپ، ءوز تاريحىن، ءتىلىن، سالت-ءداستۇرىن، بولمىسىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان دا قانداي ەل بولۋىمىز تىكەلەي ءوزىمىزدىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمىزگە تاۋەلدى. قۇداي تاعالا جاماندىقتى جاراتسا دا، ونى ادامزاتقا تەلىمەك ەمەس. جاماندىقتى جۇقتىرۋى ادامنىڭ ءوز امال-ارەكەتىنەن.
ۋاقىت بار ەكەن، ەندەشە كەشىگۋ دە بار. بىراق كەشىگۋ ۇلتقا نەمەسە جەكەلەگەن ادامعا تيەسىلى ەمەس. سول سەكىلدى جاراتۋشى يەمىز ەشبىر ۇلت پەن ۇلىسقا كەشىگىپ ءجۇرسىن دەگەن جوق. ويتكەنى كەشىگۋدى جەك كورەدى. قۇداي تاعالا سۇيگەن قۇلىنىڭ ماڭدايىنا كەشىگۋدى جازىپ قويۋى مۇمكىن ەمەس. دەمەك كەشىگۋ قازاق حالقىمەن بىرگە پايدا بولماعان ەكەن.
كوشپەدىلەر كەشىكپەگەن…
ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىگىمەن اتى شىققانى بەلگىلى. سوناۋ ساق پەن عۇننان باستاپ بەرگى قازاق حاندىعىنا دەيىن جەرىمىزدە نەبىر ۇلكەن يمپەريالار ءومىر ءسۇردى. سول يمپەريالاردىڭ بارلىعىنىڭ اسكەري الەۋەتى وتە جوعارى بولاتىن. سول سەبەپتى دە دۇشپاندارىنان ۇستەم تۇردى. اتا-بابالارىمىزدىڭ اسكەري الەۋەتىنىڭ كۇشتى بولىپ، تەك جەڭىمپازدار ساپىنان كورىنۋىنە دە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتتى. ولار: ۇتىمدى سوعىس تاسىلدەرىن قولدانۋ، ارىدان ويلاستىرىلعان سۇڭعىلا امال-ايلالار، قاتاڭ اسكەري ءتارتىپ، جاۋىنگەرلەردىڭ جوعارى دەڭگەيلى فيزيكالىق دايىندىقتا بولۋى ت.ب. ەڭ باستىسى ۋاقىتتى ۇتىمدى پايدالانىپ، تەز قيمىلداي بىلۋىندە. ياعني، كەشىكپەۋىندە. شىڭعىسحان اسكەرلەرىنىڭ قوزعالۋ جىلدامدىعى قازىرگى بروندى سوعىس تەحنيكالارىنان (تانك، بمپ) دا جىلدام بولعان دەسەدى. تىپتەن ءى. ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنداعى قوقان حانىنا كەنەسارى اسكەرلەرىنىڭ ىرگەسىنە كەلىپ تۇرعانى جايىندا حابار كەلگەندە سەنبەي قويعانى جايىنداعى ەپيزودىن وقىساڭىز كوشپەندىلەردىڭ ۋاقىتتى يگەرۋ جاعىنان كوش ىلگەرى بولعاندىعىنا كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. بۇعان اسكەري قۋاتى الدەقايدا كۇشتى دەگەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ءوزى دە تاڭىرقاعانىن قوسىڭىز. ءبىزدىڭ دە اتا-بابالارىمىزدىڭ جىلدامدىعى مەن ۇشقىرلىعىنا تاڭ قالماسقا شارامىز جوق. ياعني، ولار ەشقاشان كەشىكپەگەن. دەمەك، كەشىگۋ اتا-بابالارىمىزدان دا ميراس بولىپ قالماعان ەكەن. وندا نەگە كەشىگۋدى ادەتكە اينالدىردىق؟
كەشىگۋ دە ادەتتەنۋدەن، بۇگىنگىنى ەرتەڭگە، قازىرگىنى كەيىنگە قالدىرۋدان باستالادى. ويتكەنى، ادام ومىرگە كەلگەندە كەمىس اۋرۋى بولماسا بارلىعى بىردەي بولىپ تۋىلعانىمەن، وسە كەلە جاقسى ىستەردى دە، جامان ىستەردى دە اينالاسىنان ۇيرەنىپ، كەيىن كەلە ادەت بولىپ قالىپتاسىپ كەتەدى. بىزدە كەشىگۋدى الدىمەن ۇيرەندىك، سوسىن وزگەلەرگە ۇيرەتتىك.
مەكتەپتەگى كەشىگۋ…
العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كەزىڭىزدى ەسكە الىڭىزشى. كوڭىلىڭىزدىڭ كىرى جوق، جۇرەگىڭىز پاك پەرىشتە كەزىڭىز ەدى عوي. اتا-اناڭىزدىڭ دا ەركەسى ەدىڭىز. كۇنى بويى ويىننىڭ قىزىعىنا تويماي، كەش بولعاندا دا ۇيقىڭىز كەلمەي، الاسۇرىپ جۇرگەن شاعىڭىز. تاڭەرتەڭ ءتاتتى ۇيقىدا جاتقانىڭىزدا اتا-اناڭىز ءسىزدىڭ ۇيقىڭىزدى قيماي، وياتۋعا باتىلى بارمايتىنى شىندىق. بۇل اتا-انانىڭ بالاسىنا دەگەن قامقورلىعىنىڭ كورىنىسى رەتىندە كورىنەتىن شىعار. بىراق اتا-اناڭىز وسى كەزدە ءسىزدىڭ بويىڭىزعا كەشىگۋ ادەتىن قالىپتاستىرۋدى باستاپ جاتقانىن سەزگەن جوق. دەگەنمەن، ساباعىڭىز بار، وياتۋعا تۋرا كەلەدى. ءويتىپ-ءبۇيتىپ ورنىڭىزدان تۇرىپ، كيىنىپ، بۇگىنگى وتىلەتىن ساباقتارىڭىزدى رەتتەپ بولعانشا ۋاقىت تا ءبىراز جەرگە بارادى. ءسىز بويىڭىزداعى ادامي قاسيەتتەرىڭىز ءالى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن شاعىڭىز عوي. سول سەبەپتى كەشىككىڭىز دە كەلمەيدى. ەندى تاماعىڭىزدى شالا-شارپى ىشۋگە تۋرا كەلەدى. قاي اتا-انا بالاسىنىڭ اش بولعانىن قالايدى دەيسىز. ءسىزدىڭ تاماق ىشكەنىڭىزدى وزدەرى باقىلاۋعا الادى. قاتتى اسىعىپ، بايبالام سالا باستايسىز. اتا-اناڭىز ءسىزدى ەرتەرەك وياتپاعانىنا وكىنۋدىڭ ورنىنا، سىزگە اقىل ايتا باستايدى. قانداي اقىل دەيسىز عوي. ۇزىن ىرعاسى بىلاي بولىپ كەلەدى: «اسىقپاي تاماعىڭدى ءىش، بەس مينۋت كەشىكسەڭ ەشكىم باسىڭدى المايدى!». مىنە، سىزگە بولاشاق كەشىگۋلەردىڭ جولىن وسىلاي اشىپ بەرەدى. بىرتىندەپ بۇعان بويىڭىز دا ۇيرەنە باستايدى. ويتكەنى ەشكىم باسىڭىزدى المايدى عوي. بىراق سول بەس مينۋتتاردان قۇرالاتىن ءومىرىڭىزدىڭ ءبىراز بولشەگىن بوسقا جۇمساپ، وزىڭىزگە تيەسىلى نىعمەتتەرىڭىزدىڭ «باسىن الىپ» جاتقانىڭىزدى تۇسىنبەي جاتاسىز. جوعارى سىنىپتارعا بارعاندا ءسىزدىڭ كەشىگۋ قاسيەتىڭىز دامي كەلە، بۇرىنعى بەس مينۋتتار ساعاتتارعا وسەدى. ەندى ءسىز ەكىنشى، تىپتەن ءۇشىنشى ساباقتارعا كەلە باستايسىز. بۇرىنعىداي ۇيالمايسىز، كەشىكتىم-اۋ دەپ بايبالام سالمايسىز. سەبەبى، كەشىگۋگە بىرتىندەپ بويىڭىز ۇيرەنىپ، ادەتكە اينالا باستاعانىن سەزبەيسىز دە. كەشىككەن كەزىڭىزدە امالسىز سىلتاۋ ايتا باستايسىز. بىرتىندەپ سول سىلتاۋلارىڭىزدى سۋدىراتىپ ءجۇرىپ ناعىز سۋدىراحمەتتىڭ وزىنە اينالىپ شىعا كەلەسىز.
ۋنيۆەرسيتەتتى سىلتاۋمەن وتكىزەسىز…
ەندى كەشىگۋدى ۋنيۆەرسيتەت تابالدىرىعىن اتتاعاندا دامىتا تۇسەسىز. ايتاتىن سىلتاۋلارىڭىزدىڭ دا تاراۋلارى كوبەيىپ، جاڭا ساتىعا كوتەرىلەدى. ماسەلەن، كەپتەلىستە تۇرىپ قالدىم، اۆتوبۋستى ۇزاق كۇتىپ قالدىم، ت.ب. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىرگەسىندەگى جاتاقحانادا تۇرساڭىز دا، بۇل ادەتىڭىزدەن اينىمايسىز. كەيىن ديپلومىڭىزدى الىپ، جۇمىسقا تۇرعاندا دا ۇيرەنگەن ادەتىڭىزگە ادالدىق تانىتاسىز. بىراق جۇمىستىڭ اتى – جۇمىس. بولاشاق نانىڭ سول بولعان سوڭ ەسكەرتۋ الماۋعا تىرىسىپ ەرتە كەلۋگە تالپىنعانىڭىزبەن، «ۇيرەنگەن ادەت قالمايدىنىڭ» كەرىن ىستەيسىز. ارىپتەستەرىڭىزگە ءوزىڭىزدى جوقتاتپاۋىن سۇراپ، جالىنىپ-جالپاياسىز. كەشىگۋ باسىڭىزعا تاياق بولىپ ءتيىپ جاتسا دا، ادەتىڭىزدەن اينىمايسىز.
كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا اتا-اناڭىزدىڭ جولىن قۋىپ سىزدە بالاڭىزعا كەشىگۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتە باستايسىز. كەلە-كەلە ءسىز بولىپ، ءبىز بولىپ، بۇكىل حالىق بولىپ كەشىگۋدى ادەت قىلعان سوڭ، كەشىگۋ دەگەنگە قالىپتى جاعداي رەتىندە قاراي باستايمىز. ونىڭ مىسالىن الىستان ىزدەمەي-اق قازاقتىڭ تويىن الساق تا جەتىپ جاتىر.
ءبارىن شاقىرۋ بيلەتىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. وندا ۋاقىتى ساعات 17:00 نەمەسە 18:00 دەپ جازىلادى. بىراق جينالاتىن ۋاقىت 20:00 مەن 21:00-ءدىڭ ارجاق، بەرجاعى. 22:30-عا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ەگەر ءدال ۋاقىتىندا بارىپ كورىڭىزشى. قوناقتار تۇگىلى، تويحانانىڭ قىزمەتكەرلەرىن دە كورمەۋىڭىز مۇمكىن. ويتكەنى ءبارى كەشىگۋگە ۇيرەنگەن. كىمنىڭ ءتورت-بەس ساعات سارىلىپ كۇتكىسى كەلەدى دەيسىڭ. تىپتەن ءبىر مينۋت كەشىكپەيتىن نەمىستەردىڭ ءوزى دە قازاقتىڭ تويىنا كەشىگىپ كەلۋدى كوپ وتپەي-اق وزىمىزدەن دە ءتاۋىر مەڭگەرىپ شىعا كەلەر ەدى.
وسىلاي جالعاسا كەلىپ كەشىگۋ قوعامدىق سيپات الا باستايدى. ارتى ساياساتقا ۇلاسادى. دەر كەزىندە قابىلدانۋى ءتيىس زاڭدار كەشىگىپ، دەر كەزىندە شىعارىلۋى ءتيىس شەشىمدەر ماڭىزىن جويادى. تمد ەلدەرى ىشىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدى ەڭ سوڭىنان، ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوزى وتاۋىن وڭاشا تىگىپ كەتكەن سوڭ كەشىگىپ جاريالاعانىمىز سوندىقتان شىعار. ويتكەنى ساياسي ارەناداعىلار دا قازاقتار عوي…
قازاقستانعا عىلىم كەش كەلەدى
تاۋەلسىزدىگىمىزدى الىپ، جەكە وتاۋ تىكسەك تە كەشىگۋدىڭ دەرتىن ءالى تارتۋدامىز. مۇنى عىلىم مەن ءبىلىم، مادەنيەت، ەكونوميكا سالاسىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. الەمدەگى ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇزدىك تەحنولوگيالارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جيىرما-وتىز جىلعا كەشىگىپ كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. ونەرتابىس جاعىنان الەمدە العاشقى ورىنداردا تۇرامىز دەپ كوپىرگەنىمىزبەن، ولاردى وندىرىسكە ەنگىزگەنىمىزشە باسقالار الدىمىزدى وراپ كەتىپ جاتادى. بۇلدا كەش قيمىلداۋدىڭ سالدارى. ەكونوميكامىز قارقىندى دامۋدا دەپ كەۋدە كەرگەنىمىزبەن، جاپونيا، گەرمانيا سەكىلدى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كوپتەگەن جىلدارعا ارتتا قالۋدامىز. تاعى دا كەشىگۋ…
ەندەشە وسى كەشىگۋ دەيتىن پالەدەن قازاقتى قالاي ارىلتۋعا بولادى؟«قالىپتاسىپ كەتكەن ادەتتى تاستاۋ قيىن»، – دەيسىز بە؟ جوق… ۇيرەتۋدىڭ ارقاسىندا ارىستاندى دا جۋاسىتىپ، ايۋدى دا بيلەتىپ، توتىنى دا سويلەتىپ جاتقاندا، ادام دەگەن اتىڭىزبەن بۇلاي ويلاۋ ارىڭىزعا سىن. سوندىقتان ءوزىڭىزدى وسى باستان تاربيەلەڭىز. ءسىزدىڭ ءار ءىسىڭىزدىڭ بالاڭىز ءۇشىن ۇلگى ەكەنىن ۇمىتپاڭىز. ءارى ءوزىڭىزدىڭ دە قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىڭىزدى جادىڭىزدا ساقتاڭىز. جەكە ادامدى تاربيەلەۋ ارقىلى قوعامدى تاربيەلەۋگە بولاتىنى اقيقات. قوعامى تۇزەلسە، ۇلت تا تۇزەلەدى. دەمەك، ەل بولاشاعى ءوز قولىڭىزدا.
نۇرسەرىك تىلەۋقابىل
دەرەككوز: “قالا مەن دالا” گازەتى
پىكىر قالدىرۋ