Biz ünemi keşigemiz. «Nege keşiktiñ?» – dep swray qalsa, «Qazaqpız ğoy», – dep aqtalamız. Öytkeni, qazaqqa «keşigu» degen söz tañsıq emes. Tipten äzil-sıqaq teatrlarınıñ nısanasına da osı twsımız jii iligip jatadı. Qazaqtıñ sanasına keşigu şartsız refleks retinde qalıptasıp, wlttıq mentalitetimizdiñ bir bölşegi ispettes bolıp ketkendey körinedi de twradı.  

Qwday Tağala adamzattı jaratıp, keyin kele olardıñ wrpaqtarı wlttar men wlıstarğa bölingende, ärbiriniñ peşenesine tağdırın belgilep bergeni haq. Mümkin sol kezde qazaq halqınıñ mañdayına keşigudi jazıp jibergen boluı kerek degen mağınasız oy da keledi keyde… Sodan keyin bizge genimiz arqılı qanımızğa siñip ketken-mıs. Biraq Qwday Tağala adamzattıñ bärin teñ jarattı ğoy. Evreyge aqıldı boludı, nemiske şögel boludı, japondarğa qaysar boludı, arabtarğa dindar boludı peşenesine jazıp, özine tän bolmısın bäsirelep bergen joq şığar, ärine. Tuıstıq jağınan birigetin belgili bir qauımnan ru, rudan taypa, taypadan wlıstar men wlttar payda bolğanın tarihtan jaqsı bilemiz. Äytse de sol wlttar men wlıstar tüp atası bir bolsa da, keyin kele bir-birinen alşaqtap, öz tarihın, tilin, salt-dästürin, bolmısın  qalıptastıradı. Sondıqtan da qanday el boluımız tikeley özimizdiñ is-äreketterimizge täueldi. Qwday tağala jamandıqtı jaratsa da, onı adamzatqa telimek emes. Jamandıqtı jwqtıruı adamnıñ öz amal-äreketinen.

Uaqıt bar eken, endeşe keşigu de bar. Biraq keşigu wltqa nemese jekelegen adamğa tiesili emes. Sol sekildi Jaratuşı iemiz eşbir wlt pen wlısqa keşigip jürsin degen joq. Öytkeni keşigudi jek köredi. Qwday tağala süygen qwlınıñ mañdayına keşigudi jazıp qoyuı mümkin emes. Demek keşigu qazaq halqımen birge payda bolmağan eken.

Köşpediler keşikpegen…

Ejelgi ata-babalarımızdıñ jauıngerligimen atı şıqqanı belgili. Sonau saq pen ğwnnan bastap bergi Qazaq handığına deyin jerimizde nebir ülken imperiyalar ömir sürdi. Sol imperiyalardıñ barlığınıñ äskeri äleueti öte joğarı bolatın. Sol sebepti de dwşpandarınan üstem twrdı. Ata-babalarımızdıñ äskeri äleuetiniñ küşti bolıp, tek jeñimpazdar sapınan körinuine de birneşe faktor äser etti. Olar: wtımdı soğıs täsilderin qoldanu, arıdan oylastırılğan swñğıla amal-aylalar, qatañ äskeri tärtip, jauıngerlerdiñ joğarı deñgeyli fizikalıq dayındıqta boluı t.b. Eñ bastısı uaqıttı wtımdı paydalanıp, tez qimılday biluinde. YAğni, keşikpeuinde. Şıñğıshan äskerleriniñ qozğalu jıldamdığı qazirgi brondı soğıs tehnikalarınan (tank, BMP) da jıldam bolğan desedi. Tipten İ. Esenberlinniñ «Köşpendiler» trilogiyasındağı Qoqan hanına Kenesarı äskerleriniñ irgesine kelip twrğanı jayında habar kelgende senbey qoyğanı jayındağı epizodın oqısañız köşpendilerdiñ uaqıttı igeru jağınan köş ilgeri bolğandığına köziñiz jete tüsedi. Bwğan äskeri quatı äldeqayda küşti degen Resey imperiyasınıñ ökilderiniñ özi de tañırqağanın qosıñız. Bizdiñ de ata-babalarımızdıñ jıldamdığı men wşqırlığına tañ qalmasqa şaramız joq. YAğni, olar eşqaşan keşikpegen. Demek, keşigu ata-babalarımızdan da miras bolıp qalmağan eken. Onda nege keşigudi ädetke aynaldırdıq?

Keşigu de ädettenuden, bügingini erteñge, qazirgini keyinge qaldırudan bastaladı. Öytkeni, adam ömirge kelgende kemis auruı bolmasa barlığı birdey bolıp tuılğanımen, öse kele jaqsı isterdi de, jaman isterdi de aynalasınan üyrenip, keyin kele ädet bolıp qalıptasıp ketedi. Bizde keşigudi aldımen üyrendik, sosın özgelerge üyrettik.

Mekteptegi keşigu…

Alğaş mektep tabaldırığın attağan keziñizdi eske alıñızşı. Köñiliñizdiñ kiri joq, jüregiñiz päk perişte keziñiz edi ğoy. Ata-anañızdıñ da erkesi ediñiz. Küni boyı oyınnıñ qızığına toymay, keş bolğanda da wyqıñız kelmey, alaswrıp jürgen şağıñız. Tañerteñ tätti wyqıda jatqanıñızda ata-anañız sizdiñ wyqıñızdı qimay, oyatuğa batılı barmaytını şındıq. Bwl ata-ananıñ balasına degen qamqorlığınıñ körinisi retinde körinetin şığar. Biraq ata-anañız osı kezde sizdiñ boyıñızğa keşigu ädetin qalıptastırudı bastap jatqanın sezgen joq.  Degenmen, sabağıñız bar, oyatuğa tura keledi. Öytip-büytip ornıñızdan twrıp, kiinip, bügingi ötiletin sabaqtarıñızdı rettep bolğanşa uaqıt ta biraz jerge baradı. Siz boyıñızdağı adami qasietteriñiz äli qalıptasıp ülgermegen şağıñız ğoy. Sol sebepti keşikkiñiz de kelmeydi. Endi tamağıñızdı şala-şarpı işuge tura keledi. Qay ata-ana balasınıñ aş bolğanın qalaydı deysiz. Sizdiñ tamaq işkeniñizdi özderi baqılauğa aladı. Qattı asığıp, baybalam sala bastaysız. Ata-anañız sizdi erterek oyatpağanına ökinudiñ ornına, sizge aqıl ayta bastaydı. Qanday aqıl deysiz ğoy. Wzın ırğası bılay bolıp keledi: «Asıqpay tamağıñdı iş, bes minut keşikseñ eşkim basıñdı almaydı!». Mine, sizge bolaşaq keşigulerdiñ jolın osılay aşıp beredi. Birtindep bwğan boyıñız da üyrene bastaydı. Öytkeni eşkim basıñızdı almaydı ğoy. Biraq sol bes minuttardan qwralatın ömiriñizdiñ biraz bölşegin bosqa jwmsap, öziñizge tiesili nığmetteriñizdiñ «basın alıp» jatqanıñızdı tüsinbey jatasız. Joğarı sınıptarğa barğanda sizdiñ keşigu qasietiñiz dami kele, bwrınğı bes minuttar sağattarğa ösedi. Endi siz ekinşi, tipten üşinşi sabaqtarğa kele bastaysız. Bwrınğıday wyalmaysız, keşiktim-au dep baybalam salmaysız. Sebebi, keşiguge birtindep boyıñız üyrenip, ädetke aynala bastağanın sezbeysiz de. Keşikken keziñizde amalsız sıltau ayta bastaysız. Birtindep sol sıltaularıñızdı sudıratıp jürip nağız Sudırahmettiñ özine aynalıp şığa kelesiz.

Universitetti sıltaumen ötkizesiz…

Endi keşigudi universitet tabaldırığın attağanda damıta tüsesiz. Aytatın sıltaularıñızdıñ da tarauları köbeyip, jaña satığa köteriledi. Mäselen, kepteliste twrıp qaldım, avtobustı wzaq kütip qaldım, t.b. Universitettiñ irgesindegi jataqhanada twrsañız da, bwl ädetiñizden aynımaysız. Keyin diplomıñızdı alıp, jwmısqa twrğanda da üyrengen ädetiñizge adaldıq tanıtasız. Biraq jwmıstıñ atı – jwmıs. Bolaşaq nanıñ sol bolğan soñ eskertu almauğa tırısıp erte keluge talpınğanıñızben, «üyrengen ädet qalmaydınıñ» kerin isteysiz. Äriptesteriñizge öziñizdi joqtatpauın swrap, jalınıp-jalpayasız. Keşigu basıñızğa tayaq bolıp tiip jatsa da, ädetiñizden aynımaysız.

Künderdiñ küni bolğanda ata-anañızdıñ jolın quıp sizde balañızğa keşigudiñ qır-sırın üyrete bastaysız. Kele-kele siz bolıp, biz bolıp, bükil halıq bolıp keşigudi ädet qılğan soñ, keşigu degenge qalıptı jağday retinde qaray bastaymız. Onıñ mısalın alıstan izdemey-aq qazaqtıñ toyın alsaq ta jetip jatır.

Bärin şaqıru biletinen-aq añğaruğa boladı. Onda uaqıtı sağat 17:00 nemese 18:00 dep jazıladı. Biraq jinalatın uaqıt 20:00 men 21:00-diñ arjaq, berjağı. 22:30-ğa deyin sozıluı mümkin. Eger däl uaqıtında barıp köriñizşi. Qonaqtar tügili, toyhananıñ qızmetkerlerin de körmeuiñiz mümkin. Öytkeni bäri keşiguge üyrengen. Kimniñ tört-bes sağat sarılıp kütkisi keledi deysiñ. Tipten bir minut keşikpeytin nemisterdiñ özi de qazaqtıñ toyına keşigip keludi köp ötpey-aq özimizden de täuir meñgerip şığa keler edi.

Osılay jalğasa kelip keşigu qoğamdıq sipat ala bastaydı. Artı sayasatqa wlasadı. Der kezinde qabıldanuı tiis zañdar keşigip, der kezinde şığarıluı tiis şeşimder mañızın joyadı. TMD elderi işinde täuelsizdigimizdi eñ soñınan, tipti Reseydiñ özi otauın oñaşa tigip ketken soñ keşigip jariyalağanımız sondıqtan şığar. Öytkeni sayasi arenadağılar da qazaqtar ğoy…

Qazaqstanğa ğılım keş keledi

Täuelsizdigimizdi alıp, jeke otau tiksek te keşigudiñ dertin äli tartudamız. Mwnı ğılım men bilim, mädeniet, ekonomika salasınan ayqın añğaruğa boladı. Älemdegi bilim berudiñ üzdik tehnologiyaları bizdiñ elimizge jiırma-otız jılğa keşigip keletini jasırın emes. Önertabıs jağınan älemde alğaşqı orındarda twramız dep köpirgenimizben, olardı öndiriske engizgenimizşe basqalar aldımızdı orap ketip jatadı. Bwlda keş qimıldaudıñ saldarı. Ekonomikamız qarqındı damuda dep keude kergenimizben,  Japoniya, Germaniya sekildi eldermen salıstırğanda köptegen jıldarğa artta qaludamız. Tağı da keşigu…

Endeşe osı keşigu deytin päleden qazaqtı qalay arıltuğa boladı?«Qalıptasıp ketken ädetti tastau qiın», – deysiz be? Joq… Üyretudiñ arqasında arıstandı da juasıtıp, ayudı da biletip, totını da söyletip jatqanda, adam degen atıñızben bwlay oylau arıñızğa sın. Sondıqtan öziñizdi osı bastan tärbieleñiz. Sizdiñ är isiñizdiñ balañız üşin ülgi ekenin wmıtpañız. Äri öziñizdiñ de qoğamnıñ bir bölşegi ekeniñizdi jadıñızda saqtañız. Jeke adamdı tärbieleu arqılı qoğamdı tärbieleuge bolatını aqiqat. Qoğamı tüzelse, wlt ta tüzeledi. Demek, el bolaşağı öz qolıñızda.

Nwrserik TİLEUQABIL

Derekköz: “Qala men Dala” gazeti