گەنەرال دالەلحان شىرىكشي ەلىن قىردىرعانى شىندىقپا؟
kerey.kz
باياحىمەت جۇماباي ۇلى
شىرىكشي وقيعاسىنا قاتىستى دەرەكتەر
بۇل تاريحى ياعني 1947 – جىلى دالەلحان مەن وسپان باتىر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەن ءوزارا سوعىسى بولىپ دالەلقان ارمياسى وسى جولى وسپان باتىر قوسىننان جەڭىلىپ شەگىنىپ جەمەنەي ارقىلى سابەتكە ءوتىپ كەتىپ قايتا كۇش توپتاپ، باقتى ارقىلى ءۇش وشاقتىدان ءوتىپ ەرتىس بويىنداعى شىرىكشي وڭىرىندەگى ەلدى قىرعىنداۋى جايىندا جۇرت اراسىندا ءار تۇرلى پىكىرلەر مەن كوزقاراستار ايتىلىپ جۇر.
شىنىن ايتقاندا دالەلقان سابەت ۇكىمەتىنە سۇيەنگەن بولىپ ءوز حالقىنىڭ ارمان – تىلەگىن ىسكە اسىرۋدا اۋەلدە ‹شىعىس تۇركستان› ، كەيىنگى كەزدە ء‹ۇش ايماق ارمياسىنا› سۇيەندى، ال وسپان باتىر جەرگىلىكتى ادامداردان قۇرام تاپقان پارتيزاندىق قوسىن قۇرىپ ءدال وسى كەزدە گومينداڭ ۇكىمەتىنەن كۇش الىپ «ەلدى، جەردى، مالدى بولىسكە سالاتىن، ءدىندى جوعالتادى» ەكەن دەگەن يدەيامەن، دالەلقان سۇيەنگەن قىزىل ۇكىمەتگە قارسى بولىپ ءوز ەلىن ءوز جەرىنىڭ بايلىعىن، حالقىنىڭ نانىم، سەنىمىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن سوعىسقان سوعىس ەدى.
تىپتەن باتىپ ايتار بولساق، ءار ەكەۋى ەلدى ەلدىككە جەتكىزۋ ءۇشىن سوڭعى كەزدە ەكى يمپەريانىڭ سويىلىن سوعىپ سولاردىڭ ماقسات مۇددەسى ءۇشىن سوعىسقان سوعىس دەۋگە دە بولادى.
گەنەرال دالەلحان شىرىكشي ەلىن قىردىرعانى راسپا؟
ەندەشە وسى سوعىستا شىرىكشىي وقيعاسى- بۇل كۇندە ءالى قۇپياسى اشىلماعان ، ەل اراسىندا تۇرلى پىكىر تۋدىرىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز. دالەلقان شىرىكشي ەلىن قىردىرعانى راسپا؟ نەگە قىردى؟ سوڭعى ناتيجە نە بولدى؟-دەگەنگە توقتالار بولساق تالاي – تالاي ايتىلىمداردى شەگەرىپ تۇرىپ سول وقيعانىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ اۋزىنان تاپقانىمىز ورىندى سياقتى. ؟
قاھارمان جاقسىلىقۇلى
ـــ دالەلقان ارمياسى (بۇل بۇقارا ءتىلى ناتيجەدە سابەت ارمياسى) . 83 ماشينا جانە قىرۋار اتتى ارميا بولىپ باقتىدان ەنىپ، وشاقتىدا ايالداپ. قوبىققا حاميت اليوۆ باسشىلىعىنداعى بولىكتى جىبەرەدى. قوبىق تەز قولعا كەلدى. دەسە دە مايداننان شەكىنگەن التى اسكەردى اليوۆ اتىپ تاستاعان وقيعاسى دالەلحاندى اشۋلاندىرىپ اليوۆقا تەلەگىرامما جولداپ: «ەندى مۇنداي اسكەردى جابىرلەۋ وقيعاسى كەزىكپەسىن» دەگەن ەسكەرتۋ بەرەدى. ــ دەيدى 2001-جىلى دالەلقاننىڭ قورعاۋ پايىندە ىستەگەن قاھارمان جاقسىلىق ۇلى.
ـــ «قوبىق قولعا كەلگەن سوڭ جالپى ارميا التايعا بەت الدى» ـــ دەگەن 1945 – جىلى بۋرشىننان قابىلدانعان 300 اسكەرمەن بىرگە ءۇش ايماقتىڭ 3-اتتى بولىگىندە بولىپ كەيىن دالەلحاندى قورعاۋ پايىندە ىستەگەن قاھارمان جاقسىلىقۇلى كاريا كەڭەستى ارى ءوربىتىپ:
ـــ باقتىدان ەنگەن 83 ماشينانىڭ ۇشەۋى كىشكەنە ماشينا. ونىڭ ءبىر ماشيناسىندا دالەلقان مەن ماجاروۆ، ەندى بىرىندە ليىكىن مەن پولىكتىڭ شەنىمەن سۆەتتەن پولىك باستاپ كەلە جاتقان مۇحامەتجان، ەندى ءبىر ماشينادا دالەلحاندى قورعاۋ پايىنەن بەس ادام ءوزىم ىشىندە.
ـــ ارميا ءۇش باعىتتا بەتتەدى. وسىندا اليوۆ قاميت باستاعان قوسىن بۇرىلتوعاي ارقىلى تۇرىم باتىر سار تەرەگىنە قاراي جول الادى. بۇلار ۇلىڭگىردىڭ قىلى دەگەن جەرىنەن وتۋگە ءتيىستى بولعاندا سۋدان وتەتىن قايىقتاردى شاعىپ الدىنان ءبىر توپ ادام وق اتادى. وسى اتىستا اليوۆتىڭ ءبىر اسكەرى ءولىپ ەندى ءبىرى جارالانادى، باسقا جاقتان جول تاۋىپ ەرتەسى وزدەرىنەن وق اتۋشىلارعا كەلگەندە ولار الدە قاشان وزەن بويىنا تۇسىپ كەتكەنىن كورەدى دە جول باستاۋشىنىڭ جەتەگى مەن قۋا كەلىپ، شىرىكشي وڭىرىندەگى اۋىلدى قىرعىندايدى. دالەلحان وسى قىرعىندى ەستىپ توقتاتۋعا بۇيرىق قاعاز جونەلتەدى» ــ دەسە.
شىرىكشي تۋماسى بيىلعى جىلى 99 جاسقا كەلگەن قارت پەداگوگ كاريا بيداقىمەن مۇقايۇلى
وسى شىرىكشي تۋماسى بيىلعى جىلى 99 جاسقا كەلگەن قارت پەداگوگ كاريا بيداقىمەن مۇقايۇلىنىڭ ايتۋىندا:
«1– اتتى پولىكتى قاميىت اليوۆ باستاپ بۇرىلتوعاي ارقىلى تۇرم باتىردىڭ سارتەرەگىنە بەتتەسە، 2 – پولىك: التاي اتتى بولىگىن بادەلحان باستاپ بۋرامنىڭ قارنىنا ءوتىپ ورلەپ كوكتوعايعا بەتتەۋ.3 – پولىك: دالەلحان. ليسكىن، مۇقامەتجان، ماجىروۆتار جەمەنەي، بۋرشىن ارقىلى التايعا بەتتەيدى. وسىدا جەمەنەي مۇقايدىڭ وققا ۇشتى. بۋرشىننىڭ بۇرامىنداعى ادامداردىڭ تالقاندالۋىقنان باسقا سوعىس شىعنى بولمادى.
ال قاميت اليوۆ باستاعان قوسىن كەلگەندە الدارىنان قادۋان قانىمعا قاراستى تورەدەن 7 اۋىل جانە قوجاسعا قاراستى ەكى اۋىل (قوجاس قازىبەك رۋىنىڭ ءبىر تابى) مەركىتەن ءبىر اۋىل وزدەرىنىڭ سوڭدارىنان قۋعىنشى اسكەر ءتۇستى دەپ ويلاپ، قىلدان تەز ءوتىپ ونداعى قايىقتاردى تالقانداپ نۇرەكە (قوجاس) باتىر، الەنىڭ دالەلحانى جانە بايىمحان دەگەندەر ولاردىڭ بەتىن قايتارۋعا وق اتادى. وسىندان اليۆ اسكەرىن جىلىكولدەن ايلاندىرىپ ەلشىباي وتكەلىنەن وتكىزىپ، وزدەرىنە قارسى وق اتقانداردىڭ اۋىلىنا كەلگەندە ولار وزدەرىن قاراجەر سيپاتىپ كەتكەنىن كورىپ جول باستاۋشى ارقىلى ەرتىس بويىنداعى دوربەلجىنگە قاراي ىزىنە تۇسەدى. بۇل كەزدە اۋىلدى اۋاشا قالتىرىپ، ورمان ىشىنە تاسالانعان ءبىر مۇنشا ادام ولارعا جانە وق شىعارادى. اليوۆ بۇيرىق ارقىلى الدىنا كەلگەن اۋىلعا شابۋىل جاريالايدى، وسى جولى قولتايبولات ەلىنەن 41 ادام، تورە ەلىنەن 70 ادام قىرۋار بەيۋاز بالا-شاعالار وققا ۇشادى.» دەگەن كاريا اڭگىمەنى تولىقتاي:
«وسىندان، ءبىر كۇن بۇرىن ‹التايعا دالەلحان كەلدى› ەدگەندى ەستەگىن اكەمنىڭ ءىنىسى ءجۇمادىل گەنارالعا بارىپ امانداسىپ قايتۋعا كەتكەن ەدى. سەبەبى دالەلحان 1944 – جىلى موڭعۇليادان بۇلعىن وڭىرىنە كەلگەننەن باستاپ ءجۇمادىل ونىڭ قاسىندا حاتشى، اقىلشىسىنىڭ ءبىرى بولىپ جۇرگەن بولاتىن. دالەلحاننىڭ قايتا ورالعانىنا قاتتى قۋانا كەتكەن ول ەرتەسى تاڭەرتەڭ قايتا ورالدى دا اتىن اۋىستىرىپ اسىعىس اتتاناتىن بولدى، ءبىز ودان ءىستىڭ نە بولعان ءجونىن سۇراعان ەدىك تومەندەگى اۋىلدا قىرعىن بولىپ جاتقانىن اسىعىس ۇعىندىرىپ «دالەلحاننىڭ سوعىستى توقتاتۋ بۇيرىعىن مەن الا كەلدىم، تەز اليوۆقا جەتكىزۋىم كەرەك» دەپ كەتە باردى.
ءجۇمادىل مويىنقۇمعا بارعاندا ءبىر توپ ورىس اسكەر ءوزىن قورشاپ الىپتى، ول قولىنداعى دالەلحاننىڭ قاعازىن كورسەتىپ اليوۆقا جەتكىزەتىنىن ايتقان سوڭ قويا بەرەدى، جۇكەڭ سۋدىڭ ار جاعىندا دوربەلجىنىڭ تۇبىندە جاتقان اليوۆقا دالەلقاننىڭ قاعازىن تابىس ەتەدى. اليوۆ بۇيرىق قاعازىن تاپسىرىپ الا توڭىرەككە ادام شاپتىرىپ، سوعىستى توقتاتىپ. اسكەردىڭ شەكىنۋىن بۇيىرادى، ـــ دەي كەلىپ، ـــ وسى جولى مەتىكە حانىمنىڭ ورداسىنىڭ ەسىگىندە كۇزەتتە تۇرعان قالي دەگەن ازامات توپ اسكەردىڭ اۋىلعا انداعايلاپ كەلە جاتقانىن كورىپ ىشكە حابار بەرەدى. ابىر – سابىر ادامنىڭ ىشىندە قارسى جاقتان اتىلعان وقتان ءوزىنىڭ اعاسىنىڭ وققا ۇشقانىن كورگەن قاميت، ءوزى دە قارسى جاققا وق شىعارادى. بىراقتا لاپ قويىپ باسىپ كەلگەن ورىس اسكەرلەر قاميتتى سول جەردە نايزالاپ، توبەلەپ ءولتىرىپ جىبەرەدى دە ۇركەردەي بولىپ ورداعا تىعىلعان ەلدى سىرتقا شىعۋىن بۇيىرىپ، ولاردى جانە توڭىرەكتەگى اۋىلدىڭ ادامدارىن قۇم توبەگە جيناپ، توڭىرەگىنە ەكى جەردەن پىليمونت قۇرىپ جاتقاندا توپ ىشىنەن مەتكە حانىم ايعايلاپ ورنىنان تۇرىپ: .
ــ مەن شارپحاننىڭ شەشەسىمىن، قانە اتقىش بولساڭدار مەنى اتىڭدار. مىنا بەيۋاز حالىقتى نەگە بۇلاي قىرعىندايسىڭدار! ــ دەيدى. وسى كەزدە مەتىكە حانىمنىڭ ءشارىپحاننىڭ شەشەسى بولعاندىعىنان با، الدە بۇيرىق كەلدىمە، اسكەر ەلدى قىرعىنداماي شەگىنىپ كەتەدى ــ دەيدى بيداقىمەت كاريا. !
اليوۆ بەيكۇنا حالىقتى باندى دەپ 204 جان وققا ۇشتى
وسى كەڭەستى تولىقتاي تۇسكەن بۇگىنگى كۇنى 91 جاسقا كەلىپ ءۇرىمجى قالاسىندا وتىرعان كەزىندە وسى ايتىلىپ جاتقان سوعىستاردىڭ باسى – قاسىندا بىردەن – ءبىر كۋاگەر «وفيتسەردىڭ قويىن داپتەرى» دەگەن 2013 – جىلى حالىق باسپاسىنان «ايتپاي كەتتى دەمەڭدەر» دەگەن بەسىنشى كىتابىن جاريالاپ وتىرعان قوجاي دوقاس ۇلىنىڭ وسى «ايتپاي كەتتى دەمەڭدەر» كىتابىنىڭ «وسپان باندىلارىن التايدان الاستاپ شىعارۋ بارىسى جايىندا» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەيدى:
«التايدى باندىلاردان ازات ەتۋ ءۇشىن قوسىننىڭ مىندەتىن دالەلقان سۇگىرباەۆ بىلاي ورنالاستىردى: 1 – باعىتتى تارباعاتاي اتتى ءۇشىنشى پولىك، اليوۆتىڭ باسشىلىعىندا ۇلىڭگىر كولىنىڭ «قىلى» دەگەن وتكەلىنەن ءوتىپ بۋرىلتوعايدى الۋ. ونان سوڭ وشىرەندى ورلەپ سارتوعايعا بارىپ باندىلارعا سوققى بەرۋ، باندىلارعا ۇرىمجىدەن كەلەتىن اسكەري كومەكتى توسىپ تاستاۋ، باندىلاردىڭ حالىقتى بوعدا جاققا كوشىرىپ كەتۋىنىڭ الدىن توسىپ، حالىقتى ورنىقتىرۋ…» دەي كەلىپ: «1947 – جىلى 9 – ايدىڭ 16 – كۇنى باندىلاردىڭ التاي قالاسىن باسىپ الىپ، جەمەنەي ارقىلى شەگنگەن دالەلحان 1947 – جىلى 9 – ايدىڭ 22 – كۇنى تارباعاتاي قىرىقوشاق شەكاراسىنان ءوتىپ، قۇلجا، شاۋەشەكتەن جيناعان ءۇش پولىكپەن التايعا قايتا بەت العانىن ايتا كەلەدى دە، «تارباعاتايداعى جاياۋ اسكەردىڭ ادام سانىنىن تولىقتاپ، تارباعاتاي اتتى 3 – پولىك بولىپ قۇرىلىپ، پولىك كوماندىگەرلىگىنە اليوۆ حاميت بەلگىلەندى (اليوۆ قاميت 40 – جىلدار گومينداڭ اسكەري مەكتەبىندە وقىعان. ازاتتىقتان كەيىن سوۆەت جەرىنە ءوتىپ كەتكەن)» دەپ اليوۆ جونىندە قىسقاشا مالىمەت بەرەدى دە، جوعارداعى قاھارماننىڭ ايتقانىنداي اليوۆ اسكەري قىلىدان توسىلعان وقيعاسىن بايانداي كەلىپ «1947 – جىلى 11 – ايدىڭ اقىرىندا ءبىزدىڭ 4 – ليان بۋرىلتوعاي اۋداندىق اماندىعىن قورعاۋ مىندەتىن الىپ، ەرتىس بويىنا كەلىپ قوندىق. جەرلىك حالىقتاردان ەكى ەر ازامات كەلىپ، «وسىدان ءبىر اي بۇرىن اليوۆ قاميت دەگەننىڭ پولىگى ءبىزدىڭ اۋىلدى قىرىپ كەتتى، باندىلار ەلدى زورلاپ كوشىرگەن ەدى، باندىلار پولىككە قارىس وق اتىپ قارىسلىق قىلدى» دەي كەلىپ «اليوۆ بەيكۇنا حالىقتى باندى دەپ 204 جان وققا ۇشتى» دەۋمەن «كەيىن اليوۆ اسكەري سوتقا ايدالعاندا جولداعى ادامدارعا: «دالەلحاننىڭ بۇيرىعى بويىنشا اتتىم، ەرتىس بويىنداعىلار باندىلار ەكەن» دەپ، ءوزىنىڭ قىلمىسىن دالەلحانعا جاپقان» دەگەن مالىمەتتەردى .وسى كىتاپتىڭ 22, 23, 24 – بەتتەرىندە جازادى.
وسى كەڭەستى تولىقتاي تۇسكەن قاھارمان جاقسىلىقۇلى بىلاي دەيدى:
ـــ شىرىكشيدەن قايتىپ باندىلاردىڭ ىزىنە تۇسىپ قۋا كەتكەن حاميت اليوۆ اسكەرى، تۇندە «يتەك» دەگەن جەرگە كەلگەندە جولدان قوسىلعان جول باستاۋشىلار الداعى اۋىلدىڭ وسپان اۋىلى ەكەنىن ايتادى. اليوۆ ەندىگى جەردە اۋىلعا لاپ قويىپ باسىپ الۋ بۇيرىعىن بەرگەندە قوسىنداعى ىلە، تارباعاتايدان قوسىلعان جاس اسكەرلەر جۇرەكسىزدىك ەتتى مە؟ شەگىنشەكتەگەن سوڭ اليوۆ وتىزداي اسكەردى مايداندا اتىپ تاستايدى. بۇل حاباردى ەستىگەن دالەلحان اليوۆتى قولعا الىپ، اسكەري سوتقا تارتۋ بۇيرىعىن تۇسىرەدى. سول كەزدە اسكەري سوت (تىريبونال دىيتىنبىز) ءراشات دەگەن ەدى وسى ادامنىڭ ءمورى باسىلعان «اليوۆتى قولعا الۋ» قاعازدى كوتەرگەن ءوزىم (قاسىمدا ەكى ادام بار) كەلىپ اليوۆتى كوزىرلەپ التايعا اپارعامىن. بىراقتا اليوۆ تەرگەۋدە «الدىڭنان قۇرال كوتەرىپ شوشاڭداپ شىعۋشىلار بولسا اياما» دەگەن بۇيرىقتى قۋرايتىدا ماشينا ۇستىنە شىعىپ الىپ، جيىن اشقاندا بۇيىرعان ءوزىڭىز عوي. سول بۇيرىعىڭىز بويىنشا قىلدان باستاپ، شىرىكشي جەرىندە قوسىنعا قارسى وق اتقانداردى قىردىم. ال اسكەري بۇيرىقتى اتقارماۋ اسكەردىڭ نامىسسىزدىعى، قولباسشى اسكەرگە بۇيرىعىن وتكىزە الماسا، وندا سوعىستا نە ناتيجە بولادى. سوندىقتان كەيىنگىلەرگە ساباق بولسىن دەپ، بۇيرىق اتقارماعانداردى اتقانىم دا راس!» دەگەن جاۋابىن اليوۆ گەنارالدىڭ الدىندا ايتقاندىعى جايىندا سول كەزدە اسكەرلەر ىشىندە ءسوز تاراپ ءجۇردى. اۋەلى ونىڭ بۇل رەتكى شەرىن قۇپتاۋشىلار دا بولدى. ۇزاماي اليوۆتى احىمەتجاننىڭ بۇيرىعىمەن (كەيدە لەسكىنىڭ بۇيرۋى دەيدى) ىلەگە جوتكەپ كەتگەن بولاتىن ــ دەيدى. قاھارمان كاريا اڭگىمەنىڭ سوڭىن جيناستىرا: «ەل ىشىندە دالەلحان شىرىكشيدە اۋىراياق ايەلدىڭ ىشىن جاردىردى، ادامداردى جالاڭاشتاپ وتقا قاقتاعان دەگەننىڭ ءبارى وتىرىك ءارى وسى شىرىكشيدەگى قىرعىنىڭ تۋىلۋىنا سەبەپشى بولعان جوعارداعى قارسى وق اتقاندار بولسا، قىرعىنداۋشى اليوۆ. دالەلحان تەك قىرعىندى توقتاتۋشى دەپ» دالەلدەيدى.
دايىنداعان جۇماباي ءمادىبايۇلى
kerey.kz سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى
پىكىر قالدىرۋ