General Dälelhan Şirikşi elin qırdırğanı şındıqpa?
kerey.kz
Bayahımet Jwmabay wlı
Şirikşi oqiğasına qatıstı derekter
Bwl tarihı yağni 1947 – jılı Dälelhan men Ospan batır arasındağı kelispeuşilikten özara soğısı bolıp Dälelqan armiyası osı jolı Ospan batır qosınnan jeñilip şeginip Jemeney arqılı Säbetke ötip ketip qayta küş toptap, Baqtı arqılı üş Oşaqtıdan ötip Ertis boyındağı Şirikşi öñirindegi eldi qırğındauı jayında jwrt arasında är türlı pikirler men közqarastar aytılıp jwr.
Şının aytqanda Dälelqan säbet ükimetine süyengen bolıp öz halqınıñ arman – tilegin iske asıruda äuelde ‹şığıs türkstän› , keyingi kezde ‹üş aymaq armiyasına› süyendi, al Ospan batır jergilikti adamdardan qwram tapqan partizandıq qosın qwrıp däl osı kezde gömindäñ ükimetinen küş alıp «eldi, jerdi, maldı böliske salatın, dindi joğaltadı» eken degen ideyamen, Dälelqan süyengen qızıl ükimetge qarsı bolıp öz elin öz jeriniñ baylığın, halqınıñ nanım, senimin aman alıp qalu üşin soğısqan soğıs edi.
Tipten batıp aytar bolsaq, är ekeui eldi eldikke jetkizu üşin soñğı kezde eki imperiäniñ soyılın soğıp solardıñ maqsat müddesi üşin soğısqan soğıs deuge de boladı.
General Dälelhan Şirikşi elin qırdırğanı raspa?
Endeşe osı soğısta Şirikşii oqiğası- Bwl künde äli qwpiyası aşılmağan , el arasında twrlı pikir tudırıp kele jatqanın bilemiz. Dälelqan Şirikşi elin qırdırğanı raspa? Nege qırdı? soñğı nätije ne boldı?-degenge toqtalar bolsaq talay – talay aytılımdardı şegerip twrıp sol oqiğanıñ kuägerleriniñ auzınan tapqanımız orındı siyaqtı. ?
Qaharman Jaqsılıqwlı
ـــ Dälelqan armiyası (bwl bwqara tili nätijede säbet armiyası) . 83 maşina jäne qıruar attı armiya bolıp Baqtıdan enip, Oşaqtıda ayaldap. Qobıqqa Hamit Aliov basşılığındağı bölikti jiberedi. Qobıq tez qolğa keldi. Dese de maydannan şekingen altı äskerdi Aliov atıp tastağan oqiğası Dälelhandi aşulandırıp Aliovqa telegiramma joldap: «endi mwnday äskerdi jäbirleu oqiğası kezikpesin» degen eskertu beredi. ــ deydi 2001-jılı Dälelqanniñ qorğau päyinde istegen Qaharman Jaqsılıq wlı.
ـــ «Qobıq qolğa kelgen soñ jalpı armiya Altayğa bet aldı» ـــ degen 1945 – jılı Burşınnan qabıldanğan 300 äskermen birge üş aymaqtıñ 3-attı böliginde bolıp keyin Dälelhandi qorğau päyinde istegen Qaharman Jaqsılıqwlı kariya keñesti arı örbitip:
ـــ Baqtıdan engen 83 maşinanıñ üşeui kişkene maşina. Onıñ bir maşinasında Dälelqan men Majarov, endi birinde liikin men pöliktiñ şenimen svetten pölik bastap kele jatqan Mwhametjan, endi bir maşinada Dälelhandı qorğau päyinen bes adam özim işinde.
ـــ armiya üş bağıtta bettedi. Osında Aliov Qamit bastağan qosın Bwrıltoğay arqılı Twrım batır Sar teregine qaray jol aladı. Bwlar Üliñgirdiñ qılı degen jerinen ötuge tiisti bolğanda sudan ötetin qayıqtardı şağıp aldınan bir top adam oq atadı. Osı atısta Aliovtıñ bir äskeri ölip endi biri jaralanadı, basqa jaqtan jol tauıp ertesi özderinen oq atuşılarğa kelgende olar älde qaşan özen boyına twsıp ketkenin köredi de jol bastauşınıñ jetegi men qua kelip, şirikşi öñirindegi auıldı qırğındaydı. Dalelhan osı qırğındı estip toqtatuğa bwyrıq qağaz jöneltedi» ــ dese.
Şirikşi tuması biılğı jılı 99 jasqa kelgen qart pedagog kariya Bidaqımen Mwqaywlı
Osı Şirikşi tuması biılğı jılı 99 jasqa kelgen qart pedagog kariya Bidaqımen Mwqaywlınıñ aytuında:
«1– attı pölikti Qamiıt Aliov bastap Bwrıltoğay arqılı Twrm batırdıñ Särteregine bettese, 2 – pölik: Altay attı böligin Bädelhan bastap Buramnıñ qarnına ötip örlep Köktoğayğa betteu.3 – pölik: Dälelhan. Liskin, Mwqametjan, Majırovtar Jemeney, Burşın arqılı Altayğa betteydi. Osıda Jemeney Mwqaydıñ oqqa wştı. Burşınnıñ bwramındağı adamdardıñ talqandaluıqnan basqa soğıs şığnı bolmadı.
Al Qamit Aliov bastağan qosın kelgende aldarınan Qaduan qanımğa qarastı töreden 7 auıl jäne Qojasğa qarastı eki auıl (qojas qazıbek ruınıñ bir tabı) Merkiten bir auıl özderiniñ soñdarınan quğınşı äsker tüsti dep oylap, qıldan tez ötip ondağı qayıqtardı talqandap Nüreke (qojas) batır, Äleniñ Dälelhani jäne Bayımhan degender olardıñ betin qaytaruğa oq atadı. Osından Aliv äskerin jilikölden aylandırıp Elşibay ötkelinen ötkizip, ozderıne qarsı oq atqandardıñ auılına kelgende olar özderin qarajer sipatıp ketkenin körip jol bastauşı arqılı ertis boyındağı Dörbeljinge qaray izine tüsedi. Bwl kezde auıldı auaşa qaltırıp, orman işine tasalanğan bir mwnşa adam olarğa jäne oq şığaradı. Aliov bwyrıq arqılı aldına kelgen auılğa şabuıl jariyalaydı, osı jolı Qoltaybolat elinen 41 adam, töre elinen 70 adam qıruar beyuaz bala-şağalar oqqa wşadı.» degen kariya äñgimeni tolıqtay:
«osından, bir kün bwrın ‹Altayğa dälelhan keldi› edgendi estegin äkemniñ inisi Jwmadil genaralğa barıp amandasıp qaytuğa ketken edi. Sebebi dälelhan 1944 – jılı Moñğwliadan Bwlğın öñirine kelgennen bastap Jwmadil onıñ qasında hatşı, aqılşısınıñ biri bolıp jürgen bolatın. Dälelhanniñ qayta oralğanına qattı quana ketken ol ertesi täñerteñ qayta oraldı da atın auıstırıp asığıs attanatın boldı, biz odan istiñ ne bolğan jönin swrağan edik tömendegi auılda qırğın bolıp jatqanın asığıs wğındırıp «Dälelhanniñ soğıstı toqtatu bwyrığın men ala keldim, tez Aliovqa jetkizuim kerek» dep kete bardı.
Jwmadil Moyınqwmğa barğanda bir top orıs äsker özin qorşap alıptı, ol qolındağı Dälelhanniñ qağazın körsetip Aliovqa jetkizetinin aytqan soñ qoya beredi, Jwkeñ sudıñ ar jağında dörbeljiniñ tübinde jatqan Aliovqa Dälelqanniñ qağazın tabıs etedi. Aliov bwyrıq qağazın tapsırıp ala töñirekke adam şaptırıp, soğıstı toqtatıp. Äskerdiñ şekinuin bwyıradı, ـــ dey kelip, ـــ osı jolı Metike hanımnıñ ordasınıñ esiginde küzette türğan Qali degen azamat top äskerdiñ auılğa andağaylap kele jatqanın körip işke habar beredi. Abır – sabır adamnıñ işinde qarsı jaqtan atılğan oqtan öziniñ ağasınıñ oqqa wşqanın körgen Qamit, özi de qarsı jaqqa oq şığaradı. Biraqta lap qoyıp basıp kelgen orıs äskerler qamittı sol jerde nayzalap, töbelep öltirip jiberedi de ürkerdey bolıp ordağa tığılğan eldi sırtqa şığuın bwyırıp, olardı jäne töñirektegi auıldıñ adamdarın qwm töbege jinap, töñiregine eki jerden pılimont qwrıp jatqanda top işinen Metke hanım ayğaylap ornınan twrıp: .
ــ men Şarphannıñ şeşesimin, qane atqış bolsañdar meni atıñdar. Mına beyuaz halıqtı nege bwlay qırğındaysıñdar! ــ deydi. Osı kezde Metike hanımnıñ Şäriphanniñ şeşesi bolğandığınan ba, älde bwyrıq keldime, äsker eldi qırğındamay şeginip ketedi ــ deydi Bidaqımet kariya. !
Aliov beykünä halıqtı bandı dep 204 jan oqqa wştı
Osı keñesti tolıqtay tüsken bügingi küni 91 jasqa kelip Ürimji qalasında otırğan kezinde osı aytılıp jatqan soğıstardıñ bası – qasında birden – bir kuäger «ofitserdıñ qoyın däpteri» degen 2013 – jılı halıq baspasınan «aytpay ketti demeñder» degen besinşi kitäbin jariyalap otırğan qojay doqas wlınıñ osı «Aytpay ketti demeñder» kitabiniñ «Ospan bandıların Altaydan alastap şığaru barısı jayında» degen maqalasında bılay deydi:
«Altaydı bandılardan azat etu üşin qosınnıñ mindetin Dälelqan Sügirbaev bılay ornalastırdı: 1 – bağıttı tarbağatay attı üşinşi pölik, Aliovtıñ basşılığında Üliñgir köliniñ «qılı» degen ötkelinen ötip Burıltoğaydı alu. Onan soñ Öşirendi örlep Sartoğayğa barıp bandılarğa soqqı beru, bandılarğa ürimjiden keletin äskeri kömekti tosıp tastau, bandılardıñ halıqtı Boğda jaqqa köşirip ketuiniñ aldın tosıp, halıqtı ornıqtıru…» dey kelip: «1947 – jılı 9 – aydıñ 16 – küni bandılardıñ Altay qalasın basıp alıp, Jemeney arqılı şegngen Dälelhan 1947 – jılı 9 – aydıñ 22 – küni Tarbağatay Qırıqoşaq şekarasınan ötip, Qwlja, Şäueşekten jinağan üş pölikpen Altayğa qayta bet alğanın ayta keledi de, «Tarbağataydağı jayau äskerdiñ adam sanının tolıqtap, Tarbağatay attı 3 – pölik bolıp qwrılıp, pölik kömändigerligine Aliov Hamit belgilendi (aliov qamit 40 – jıldar gömindäñ äskeri mektebinde oqığan. Azattıqtan keyin sovet jerine ötip ketken)» dep aliov jöninde qısqaşa mälimet beredi de, joğardağı Qaharmannıñ aytqanınday Aliov äskeri qılıdan tosılğan oqiğasın bayanday kelip «1947 – jılı 11 – aydıñ aqırında bizdiñ 4 – liyan Burıltoğay audandıq amandığın qorğau mindetin alıp, ertis boyına kelip qondıq. Jerlik halıqtardan eki er azamat kelip, «osıdan bir ay bwrın Aliov qamit degenniñ pöligi bizdiñ auıldı qırıp ketti, bandılar eldi zorlap köşirgen edi, bandılar pölikke qarıs oq atıp qarıslıq qıldı» dey kelip «Aliov beykünä halıqtı bandı dep 204 jan oqqa wştı» deumen «keyin Aliov äskeri sotqa aydalğanda joldağı adamdarğa: «Dälelhanniñ bwyrığı boyınşa attım, ertis boyındağılar bandılar eken» dep, öziniñ qılmısın Dalelhanğa japqan» degen mälimetterdi .osı kitaptıñ 22, 23, 24 – betterinde jazadı.
Osı keñesti tolıqtay tüsken Qaharman Jaqsılıqwlı bılay deydi:
ـــ Şirikşiden qaytıp bandılardıñ izine twsıp qua ketken Hamit Aliov äskeri, tünde «itek» degen jerge kelgende joldan qosılğan jol bastauşılar aldağı auıldıñ ospan auılı ekenin aytadı. Aliov endigi jerde auılğa lap qoyıp basıp alu bwyrığın bergende qosındağı ile, Tarbağataydan qosılğan jas äskerler jüreksizdik etti me? Şeginşektegen soñ aliov otızday äskerdi maydanda atıp tastaydı. Bwl habardı estigen Dälelhan Aliovtı qolğa alıp, äskeri sotqa tartu bwyrığın tüsiredi. Sol kezde äskeri sot (tıribonal dıytınbız) Räşät degen edi osı adamnıñ möri basılğan «Aliovtı qolğa alu» qağazdı kötergen özim (qasımda eki adam bar) kelip Aliovtı közirlep Altayğa aparğamın. Biraqta Aliov tergeude «aldıñnan qwral köterip şoşañdap şığuşılar bolsa ayama» degen bwyrıqtı Quraytıda maşina üstine şığıp alıp, jiın aşqanda bwyırğan öziñiz ğoy. Sol bwyrığıñız boyınşa qıldan bastap, şirikşi jerinde qosınğa qarsı oq atqandardı qırdım. Al äskeri bwyrıqtı atqarmau äskerdiñ namıssızdığı, qolbasşı äskerge bwyrığın ötkize almasa, onda soğısta ne nätije boladı. Sondıqtan keyingilerge sabaq bolsın dep, bwyrıq atqarmağandardı atqanım da ras!» degen jauabın Aliov genäräldiñ aldında aytqandığı jayında sol kezde äskerler işinde söz tarap jürdi. Äueli onıñ bwl retki şerin qwptauşılar da boldı. Wzamay Aliovtı Ahımetjannıñ bwyrığımen (keyde leskiniñ bwyruı deydi) ilege jötkep ketgen bolatın ــ deydi. Qaharman kariya äñgimeniñ soñın jinastıra: «el işinde Dälelhan Şirikşide auırayaq äyeldiñ ışın jardırdı, adamdardı jalañaştap otqa qaqtağan degenniñ bäri ötirik äri osı şirikşidegi qırğınıñ tuıluına sebepşi bolğan joğardağı qarsı oq atqandar bolsa, qırğındauşı Aliov. Dalelhan tek qırğındı toqtatuşı dep» däleldeydi.
dayındağan Jwmabay Mädibaywlı
kerey.kz Siltemesiz köşiruge bolmaydı
Pikir qaldıru