تۇلعالار

تاريح: ءبىر ادام، ءبىر تاعدىر، ءبىر حالىق

kerey.kz

 |  Jun 19, 2015

تاريح دەگەندە ءبىرىنشى ەلىمىزدىڭ، جەرىمىزدىڭ تاريحى ويعا ورالارى ءسوزسىز. وسى ءبىزدىڭ جەرلەر وسى كۇنگە قالاي جەتتى؟ قالاي ساقتالدى؟ اتا-بابامىز جەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قانشاما قيىندىقتار مەن كۇرەستەردى باستان وتكەردى!

تاريحتىڭ قويناۋىنا سۇڭگىسەك، تاريحي وقيعانىنڭ مىڭداعانىن تابارىمىز ءسوزسىز. مەن بۇگىن ارىعا بارماي-اق، كەڭەس وداعى كەزىندە وڭتۇستىك جەرىن وزبەكستانعا، سولتۇستىك جەرىن رەسەيگە قوسۋعا قارسى شىعىپ، كۇرەسكەن جۇمابەك تاشەنەۆ تۋرالى، ونىڭ تاريحتا ءجۇرىپ وتكەن جولدارى تۋرالى جازعىم كەلدى. ويتكەنى، بيىل جۇمابەك تاشەنەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. وسى ايتۋلى داتاعا بايلانىستى جىل باسىنان بەرى تالاي ءىس-شارالار وتكىزىلۋدە. الايدا ۇمابەك تاشەنوۆتىڭ كىم بولعانىن، قانداي ساياساتكەر بولعانىن بىزدەر، جاستار جاعى از بولماسا، كوپ بىلە بەرمەيمىز.

-

-دەپ كورسەتەدى ۆيكيپەديا. بىراق كورنەكتى قايراتكەر تۋرالى عالامتوردان ەمەس، ساياساتكەرلەر مەن تۋىستارىن، ەكونوميستتەر مەن بىلەتىن ازاماتتاردى سويلەتىپ، تولىق تانۋعا تىرىسىپ كورەيىك.

ايتپاقشى، ۇمىتپاي تۇرعاندا ايتىپ قويايىن، بارشاڭىز بىلەتىن دە شىعارسىز، كورنەكتى

مەملەكەت قايراتكەرى جۇمابەك احمەتۇلى تاشەنوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي، قازاق شەكاراسىنىڭ بۇتىندىگىن ساقتاپ قالعان ساياساتكەردىڭ تۋعان جەرى قىزىلجاردا ەسكەرتكىشى اشىلىپ، مەكتەپ اتى بەرىلدى.

شىنجىردا وتكەن جولبارىس تاعدىردىڭ ءبىر ۇزىگى تۋرالى ايتىپ، جازىپ كورۋگە تىرىسايىن.

1915 جىلى اقمولا وبلىسىنا قاراستى باباتاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن جۇمابەك احمەتۇلى تاشەنوۆ ەڭبەك جولىن سقو بەينەتقور اۋدانى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ باستايدى. سوعىستان كەيىنگى قيىن جىلدارداعى ەڭبەك جولى تارتىسقا تولى بولدى.

سايان تاشەنەۆ،  جۇمابەك تاشەنەۆتىڭ ۇلى: 

- اكەم وسى قىزىلجار وڭىرىندە وتىز جاسقا دەيىن ەڭبەك ەتتى. ءوز جۇمىسىن جاقسى ءبىلدى جانە ءار ءىسىن ەرەكشە جاقسى كورىپ اتقاردى. اسىرىسە الماتىعا كەلگەن جىلدارى 3-4 اي بويى قار تۇسكەنشە ەگىندى جيناپ الۋ ءۇشىن باس الماي جۇمىس ىستەدى. ارقاشان ەگىن القابىندا بولدى. ول كىسى وتە ەڭبەكقور بولاتىن. 60 جىلدارى تىڭ يگەرۋ ناۋقانى باستالعان حرۋششەۆقا قارسى شىعىپ، ءوز قىزمەتىن قۇرباندىققا شالدى.  شيرەك عاسىر قۋعىندى بولىپ مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنان شىمكەنت وبلىستىق اتقارۋ كوميەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا ءتۇسىپ قالدى.

سەيفوللا ساپانوۆ، ساياساتتانۋشى:

- جۇمابەك تاشەنەۆ ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن تۇركمەنتسانعا سولتۇستىكتەگى بەس وبلىستى رەسەي قۇرامىنا قوسۋعا توسقاۋىل جاساعان ۇلت جاناشىرى، قازاق مەملەكەتىنىڭ تۇتاستىعىنا ساقتاپ قالعان قايراتكەر. ەگەر قازاقستاننىڭ سولتۇستىك پەن ورتالىقتاعى بەس وبلىسى رەسەي قۇرامىنا وتسە كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەڭگىزۋ كەرەك. ويتكەنى ءار ۇلتتىڭ ءوز اتامەكەنى وزىنە تيەسىلى بولۋ كەرەك. نەمەسە مەن بۇۇ-نا شاعىمدانامىن دەپ  جۇمابەك تاشەنەۆ حرۋششەۆتىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيادى. سونداي-اق، كرەملدىڭ  ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن تۇركمەنتسانعا، وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ماقتا ەگەتىن اۋداندارىن وزبەكستانعا قوسۋ باستاماسىنا دا تويتارىس بەرگەن ازامات.

وسىنداي ەل ازاماتى ءوزى قىزمەتتە تۇرعاندا الاش ارىستىرىنىڭ جاقىندارىنا دا كومەك قولىن ايامادى.  «حالىق جاۋى» جالاسىنان ارىلماعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ زايىبى زىليحا انامىزعا  الماتى اۋەزوۆ مەن عابدۋللين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا سالىنعان ۇيدەن باسپانا بەرگەنى الى دە ەل ەسىندە.

1960 جىلدارى مينيسترلەر كەڭەسىنە توراعا بولىپ، قازىرگى قوناەۆ پەن قابانباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى 121 پاتەرلى ءۇيدى تۇگەلىمەن ونەر مەن ادەبيەت قايراتكەرلەرىنە بەرگىزەدى. ول ءۇيدى وسى كۇنگە دەيىن «قازاق اۋىلى» نەمەسە «تاشەنوۆتىڭ ءۇيى» دەپ ايتادى. بۇل ۇيدە يلياس وماروۆ، بيبىگۇل تولەگەنوۆا، كاۋكەن كەنجەتاەۆ، جامال وماروۆا، شارا جيەنقۇلوۆا سىندى تانىمال تۇلعالار تۇرعان.

ءتىپتى الماتىداعى ءبىر اباي ەسكەركىشى مەن ۇلى اقىن اتىنداعى داڭعىلدىڭ بولۋى تۋرالى باستامانى العاش جۇمابەك احمەتۇلى تاشەنوۆ كوتەردى. كرەملدەگى باسشىلارعا «قازاقتىڭ اباي دەگەن ۇلى اقىنى» بار دەپ  يگى ىسكە سەبەپشى بولدى. ءبىر قىزىعى، تاشەنوۆ وسى ەسكەرتكىشتى قاراپايىم  كولحوزدىڭ ۇستاسى، ارناۋلى ءبىلىم الماعان، حاكىمجان ناۋرىزباەۆقا جاساتىپتى. وسىلايشا، حاكىمجان اعامىزدىڭ ساۋلەت ونەرىندەگى جولى ۇلى حاكىمنىڭ ەسكەرتكىشىنەن باستالعان. بۇگىندە جۇمەكەڭ ءوزى لەنتاسىن قيىپ اشقىزعان اباي ەسكەرتكىشى قالانىڭ قاق تورىندە تۇر.

تاريح ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. تەك دارىپتەي ءبىلۋىمىز كەرەك.

مۇسابەكقىزى اقبوتانىڭ بلوگى