قازاق تاريحىندا ەلى، وتانى ءۇشىن قاسيەتتى كۇرەسكە ءتۇسىپ، باسىن بايگەگە تىككەن باتىرلار از بولعان جوق. سولاردىڭ ەڭ سوڭعىسى جانە كورنەكتىلەرىنەن ءبىرى وسپان باتىر. 1899 جىلى قىتايعا قاراستى شىنجاڭ ولكەسىنىڭ كوكتوعاي قالاسىندا تۋىلعان وسپان باتىر سانالى ءومىرىن تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكە ارناعان. ول قىتاي اسكەرلەرىنە قارسى جاۋ جۇرەك ەرلىگى، مەرگەندىگى جانە ۇزدىك سوعىس تاكتيقاسىمەن كوزگە ءتۇستى.

شىنجاڭ قازاقتارىن زەرتتەپ جۇرگەن امەريكالىق تاريحشى ليندا بەنسىن “قازاقتىڭ التىن اڭىزى” دەپ اتاعان وسپان باتىر شىنجاڭداعى قازاقتاردىڭ تاۋەلسىز شىعىس تۇركىستان مەملەكەتىن قۇرۋدى ماقسات ەتىپ العا شىقتى. ول كۇرەس بارىسىندا تەك وزىنەن سان جاعىنان دا، قارۋ جاعىنان دا ەسەلەپ ۇستەم بولىپ وتىرعان ارميالارمەن عانا شايقاسقان جوق. ول، سونىمەن قاتار، سول كەزدەگى الەمدىك دەڭگەيدە ايتۋلى ساياساتكەرلەر بولعان ستالين، چان قايشي جانە ماۋ زىدۇڭنىڭ زور ساياساتتارىنا دا قارسى كۇرەستى.
بىراق وسپان باتىردىڭ وسى كۇرەس تاريحىنىڭ ءمان-ماڭىزى ارادا ەلۋ جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە تولىق اشىلدى دەپ ايتا المايمىز. مىنە وسى تاريحقا سۇبەلى ۇلەس نۇرعوجاي باتىردىڭ ەستەلىكتەرى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى نۇرعوجاي باتىر وسپان باتىردىڭ كۇرەسىنىڭ باستان اياق قاسىندا بولعان. سونداي-اق ول، وسپان باتىردىڭ العاشقى سەگىز كوميسسارىنان ءتىرى قالعان دارا تۇلعا. ولاردىڭ بارلىعى شايقاستاردا قازا تاپقان.بۇل ەستەلىكتە بىزگە بەلگىلى كوپتەگەن ۋاقيعالاردىڭ قازىرگە دەيىن بىزگە بەلگىسىز بولعان ەگجەي-تەگجەيى باياندالۋدا.

سونىمەن قاتار ەستەلىكتە كۇنى بۇگىن اشىلماعان كەيبىر شىندىقتار دا ورتاعا سالىنۋدا. ونىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى دا نۇرعوجاي باتىردىڭ وسپان باتىرمەن وڭاشادا بولعان ماڭىزدى ساياسي سىرلاسۋ، اڭگىلەمەسۋلەرىنىڭ مازمۇنىن دا اتاپ وتۋىندە. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز وسپان باتىردىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردەگى وي پىكىرلەرىمەن تانىس بولۋدامىز. نۇرعوجاي باتىر – جاۋ جۇرەك باتىر جانە مەرگەندىگىمەن تانىلعان تۇلعا. بىراق، وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، كوبىنەسە باتىرلار شەشەن بولمايدى. سوندىقتان ولار كورگەن – بىلگەندەرىن جانە ىستەگەن ىستەرىن تولىق اڭگىمەلەپ بەرە المايدى. بىراق نۇرعوجاي باتىردىڭ ەستەلىكتەرىنەن اڭعارعانىمىز، ول كىسىگە قۇداي ەكەۋىن دە اياماي بەرگەن ەكەن. ەستەلىگىنىڭ ءتىلى جاتىق جانە كوپتەگەن جايلاردان حاباردار ەتۋدە. باسقا سوزبەن ايتقاندا، ول – رومان ءلاززاتىندا وقىلاتىن تاريحي ەستەلىك.

ەستەلىك 1984 جىلى قاڭتار ايىندا توتە جازۋمەن جازىلعان. ونى شىنجاڭنان تۇركياداعى تۋىستارىنا قىدىرىپ كەلگەن سۇلتان وسپانۇلى جازعان. سۇلتان نۇرعوجاي باتىرعا امانداسا كەلىپ، ەستەلىكتەرىن جازۋدى قالايتىنىن ايتقان. باستاپقىدا نۇرعوجاي باتىر ەستەلىكتەرىنىڭ ەلىنە قايتقاننان كەيىن باسىنا پالە بولىپ، اۋىرتپالىق اكەلۋ ىقتيمالى سەبەپتى جازدىرعىسى كەلمەيتىنىن ايتقان. بىراق، سۇلتان، قىتايدىڭ 1979 جىلدان بەرى ءار سالادا رەفورمالار جاساپ، ەسىگىن الەمگە ايقارا اشىپ، دەموكراتيالىق ەلگە ايلانىپ كەلە جاتقانىن، سوندىقتان ارقانداي شىندىقتىن اشىق ايتىلاتىن تۇسقا جەتكەندەرىن ايتىپ، وزىنە بۇل تۋراسىندا ەشقانداي قيىنشىلىق كەلمەيتىنىن اتاپ وتكەن. ءتىپتى ەلگە بارعان سوڭ ەستەلىكتەردى كىتاپ قىپ شىعاراتىنىن دا تىلگە تيەك ەتكەن.

وسىدان كەيىن بارىپ نۇرعوجاي باتىر، سۇلتاننىڭ ەستەلىگىن جازۋىنا ۇلىقسات بەرەدى. بىراق نە جازسا، ەكەۋ قىپ جازىپ، بىرەۋىن وزىنە قالدىرۋىن شارت ەتەدى. سۇلتان بۇعان كەلىسىم بەرەدى دە، ەكى داپتەرگە بىردەي ەستەلىكتەردى جازادى. ءسويتىپ بىرەۋىن ءوزى الىپ، ەكىنشىسىن نۇرعوجاي باتىردىڭ وزىنە بەرىپ كەتەدى.

ءبىز وسى ەستەلىكتى پايدالاندىق. بىراق سۇلتان وسپانۇلى كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ جازعان ەڭبەگىن باستىرۋعا مۇمكىندىك تابا المادى. ەلگە بارعاننان كەيىن، التايداعى كومپارتيانىڭ جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرى سۇلتاننان ەستەلىكتەرىن تارتىپ الدى. قازىر ونىڭ قايدا ەكەنى بەلگىسىز. 2004 جىلى دۇنيەدەن وزعان سۇلتان وسپانۇلىنا توپىراعى تورقا، بارعان جەرى ۇجماق بولسىن دەيمىز. ول وسى ەستەلىكتەردى قاعازعا ءتۇسىرۋ ارقىلى ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەنى داۋ تۋدىرمايدى.

نۇرعوجاي باتىر ەستەلىكتەردەن سوڭ ەكى جىلدان كەيىن، اتاپ ايتقاندا 1986 جىلى 29 قازاندا دۇنيە سالدى. ونىڭ وتباسى باتىردىڭ ەستەلىگىن كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ ءجۇردى. ءبىر قانشا ادام جاريالاۋ ءۇشىن سۇراسا دا بەرمەدى. ولار ەستەلىكتەردىڭ جوعالۋىنان نەمەسە بۇرمالاناۋىنان الاڭدادى. ءسويتىپ ەستەلىك 2007 جىلعا دەيىن ساندىق تۇبىندە جاتتى. نۇرعوجاي باتىردىڭ بۇدان تىس ءبىر ەستەلىگىن ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتى تاريح كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ءوزىمنىڭ ۇستازىم پروفەسسور گۇلچين چاندارلىوعلى 2006 جىلى ىستامبۇلدا تۇرىك تىلىندە جارىققا شىعاردى. چاندارلىوعلى ول ەستەلىكتەردى نۇرعوجاي باتىرمەن سۇحبات وتكىزە ءجۇرىپ، 1973 جىلى بىرنەشە ايدا جازىپ العان. كەيىن قاربالاس جۇمىستارمەن ءجۇرىپ سول ەستەلىكتەردى باسپاعا دايىنداۋعا مۇمكىندىك تابا الماعان.

ءبىز 2006 جىلى وسى ەستەلىكتەردىڭ باسپا جۇمىستارىنا كومەكتەسىپ جۇرگەندە ەكىنشى ءبىر ەستەلىكتىڭ، ءتىپتى قازاق تىلىندە بار ەكەنىنەن حاباردار بولدىق. سول ەستەلىكتەردىڭ ەشقانداي بۇرمالاۋشىلىققا جول بەرمەستەن، ءتىپتى مۇنىڭ كەپىلى رەتىندە قولجازبا نۇسقاسىمەن بىرگە باستىرۋدى ۇسىنىس ەتىپ ونى جارىققا شىعارۋعا ۇلىقسات الدىق. ءسويتىپ ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت جۇمىس ىستەپ وسى ەستەلىكتەردى باسپاعا دايىندادىق.
ەستەلىكتى باسپاعا دايىنداۋ بارىسىندا تەك توتە جازۋدى قازاق ارىپتەرىنە كوشىرۋمەن شەكتەلمەدىك. سونىمەن قاتار ەستەلىكتە باياندالعان ۋاقيعالاردى باسقا دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ، ولاردى سىلتەمەلەرمەن بەتتەردىڭ اياق جاعىندا كورسەتتىك.

ەستەلىك اۋىزەكى تىلدە جازىلعاندىقتان ءبىر سويلەم ىشىندە قايتالاۋلار ءجيى كەزدەسۋدە. ءبىزدى ولاردى الىپ تاستادىق. از دا بولسا تۇرىك تىلىنەن كىرگەن سوزدەردىڭ ورنىنا قازاقشاسىن قويدىق. ەملەدە بولعان قاتەلىكتەردى تۇزەتىپ وتىردىق. بۇكىل وسى وزگەرىستەردى جاساعاندا ەڭبەكتىڭ مازمۇنىنا ەشقانداي وزگەرىس كەلتىرمەدىك.

ماتىندە قولجازبانىڭ بەت نومىرلەرىن جاقشا ىشىندە كورسەتتىك. ادام، جەر، سۋ جانە قالا اتتارى تەك وسى ەستەلىكتە ەمەس، شىنجاڭ قازاقتارى تاريحى تۋرالى كىتاپتاردا دا ارقيلى جازىلۋدا. ءبىز قازاق ەملەسىنە سايكەس كەلەتىن قىپ ولاردى رەتى كەلگەندە وزگەرتىپ وتىردىق. سونىمەن قاتار ەستەلىكتە اي اتتارى، ءبىرىنشى اي، ەكىنشى اي رەتىندە جازىلعان. بۇلاردى ءبىز قاڭتار، اقپان تۇرىندە اي اتتارىمەن وزگەرتتىك. نۇرعوجاي باتىر تىرشىلىگىندە وسپان باتىردىڭ كۇرەسىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسقان بولسا، ەندى ەستەلىكتەرىمەن سول كۇرەستىڭ تاريحىنىڭ تولىعۋىنا دا سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ وتىر.

ابدىۋاقاپ قارا
ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى،
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى 

* اۆتوردىڭ نۇرعوجاي باتىردىڭ ەستەلىكتەرى جانە وسپان باتىر جايلى جازعان«ازاتتىقتىڭ وشپەس رۋحى» اتتى ەڭبەگىن وسى جەردەن  وقي الاسىز.