Human Rights Watch (HRW) حالىقارالىق قۇقىققورعاۋ ۇيىمى جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەنى وا-عا ساپارى كەزىندە «ايماقتاعى ادام قۇقىعىنىڭ الاڭداتارلىق جاعدايى تۋرالى ماسەلە كوتەرۋگە» شاقىردى.

ازاتتىق ءتىلشىسى وسىعان وراي قازاق-جاپون قاتىناستارىن زەرتتەۋشى، قازىر جاپونيانىڭ كيۋسيۋ (Kyushu) ۋنيۆەرسيتەتىندە PhD عىلىمي دارەجەسىن قورعاۋ جۇيەسى بويىنشا وقىپ جۇرگەن ءلايلا نۇرعاليەۆامەن سۇقباتتاستى.

ازاتتىق: - جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى بۇل ساپارىندا قانداي ماقسات كوزدەيدى؟

ءلايلا نۇرعاليەۆا: - جاپونيانىڭ كوپتەگەن اقپارات قۇرالدارى پرەمەر-مينيستر ابە ەڭ اۋەلى ەنەرگو تاسىمالىن ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ ءۇشىن تابيعي رەسۋرستارعا باي ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بايلانىستى كۇشەيتۋدى قالايدى، سونان كەيىن عانا بۇل ەلدەرگە قىتاي ىقپالىن ازايتۋدى كوزدەيدى دەپ جازىپ جاتىر. جاپونيانىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اتالعان وڭىردە قىتاي ىقپالىن قاتتى كۇشەيگەنىنە الاڭدايتىنىنا نازار اۋدارتقىم كەلەدى. اۋماعىنان جىبەك جولى وتەتىن قازاقستان – ايماقتاعى ماڭىزدى ەل. وسىنى تۇسىنە وتىرىپ جاپونيا بۇرىنعىدان بەلسەندىرەك قيمىلداعىسى كەلەدى. سوندىقتان پرەمەر-مينيستر كويدزۋميدىڭ 2006 جىلعى ساپارىنان كەيىنگى بۇل ساپاردى جوعارى دەڭگەيدەگى ەكىنشى ساپار دەپ ويلايمىن.

جاپونيا وسىعان دەيىن «ورتالىق ازيا+جاپونيا» دەگەن فورماتتا جۇمىس ىستەپ كەلگەن ەدى. بىراق ولار قازاقستانمەن قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن بۇل فورماتتىڭ ازدىق ەتەتىنىن، جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندى. مەنىڭ ويىمشا قازاقستانعا دا مۇنداي قاتىناس ءتيىمدى بولادى، ويتكەنى جوعارى تەحنولوگيالى جاپونيا قىتايمەن ارا سالماقتى تەڭدەستىرۋگە ىقپال ەتە الادى.

ازاتتىق: - حالىقارالىق Human Rights Watch قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى سيندزو ابەنى وسى ساپارىندا ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى ادام قۇقىعىنا نازار اۋدارۋعا شاقىردى. قازاقستانعا ساپارىندا ول جونىندە قازاقستان بيلىگىنە ايتۋى مۇمكىن بە؟

قازاق-جاپون قاتىناستارىن زەرتتەۋشى ءلايلا نۇرعاليەۆا. سۋرەت جەكە مۇراعاتتان الىنعان.

​ءلايلا نۇرعاليەۆا: - ابە Human rights تۋرالى ايتا قويادى دەپ ويلامايمىن، ويتكەنى ول ءۇشىن ەڭ باستىسى – قازاقستانمەن قاتىناستى نىعايتۋ. ول ەنەرگەتيكا رەسۋرستارى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن جاپونيانىڭ 50 ءىرى كومپانياسىمەن قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىق ورناتقانىن قالايدى. Human Rights ەسكەرتپەسىن بالكىم ءسوز اراسىندا ايتىپ وتەر، بىراق ول ابەنىڭ نەگىزگى ماقساتى ەمەس.

ازاتتىق: - جاپونيا قازاقستانداعى ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ءجيى نازار اۋداراتىن. 1999 جىلى بۇۇ اياسىندا جاپونيا ۇكىمەتى سەمەي پوليگونىنىڭ پروبلەمالارىنا ارناپ كونفەرەنتسيا دا وتكىزگەن. كەيىن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنان زارداپ شەككەندەرگە دە كومەكتەستى. كەيىن قازاقستانداعى سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى ول كومەكتەرىن توقتاتاتىنىن دا حابارلاعان ەدى.

ءلايلا نۇرعاليەۆا: - مەنىڭشە، جاپونيانىڭ جاردەمى توقتادى دەگەننەن گورى، جاردەمنىڭ ءتۇرى وزگەردى دەگەن دۇرىس بولاتىن سياقتى. جاپونيا سەمەي يادرولىق سىناق الاڭى تۋرالى سەمينار، فوتوكورمەلەر وتكىزۋ، وسىعان بايلانىستى كونتسەرت ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى جەكەلەي كومەكتەسۋ جولدارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستان جاعىنان جەكە ادامدار قاتىساتىن مۇنداي جوبالاردى جاپونيا ۇدايى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى.

ازاتتىق: - جاپونيا ارال ماسەلەسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتكەن ەدى. قازىر ارال ماسەلەسىنە جاپونيا قانشالىقتى ارالاسادى؟

ءلايلا نۇرعاليەۆا: - جاپونيا قازاقستانداعى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە كومەكتەسكىسى كەلەدى. بىراق ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جوسپارى جوق. ولار مۇنى «ورتالىق ازيا+جاپونيا» ديالوگى مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جاپون اگەنتتىگى (JICA) ارقىلى جاساپ كەلگەن، بىراق ول جەتكىلىكسىز بولدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىندە سۋ پروبلەماسى ونسىز دا كوپ. سوندىقتان جاپونيا قازىر ارال ماسەلەسىن شەشۋگە تيىمدىرەك كومەكتەسۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر.

ازاتتىق: - قازاقستان مەن جاپونيانىڭ اتوم ءوندىرىسى سالاسىنداعى بايلانىستارى قانداي؟ «قازاتومونەركاسىبى» كومپانياسىن مۇحتار جاكىشەۆ باسقارعان تۇستا Toshiba كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعانىن مالىمدەگەن ەدى. قازىر ەكى كومپانيا اراسىندا جوعارى دەڭگەيلى بايلانىستار بار ما؟

ءلايلا نۇرعاليەۆا: - 2010 جىلى ناۋرىز ايىندا قازاقستان مەن جاپونيا اراسىندا كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. سوندا جاپونيا اقپارات قۇرالدارى «ۋران قورى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىن الامىز دەپ ماقتانا الاتىن ەلدەن Toshiba جانە Tokyo Electric Power Company كومپانيالارى اتوم ەلەكتر ستانتسياسى ءۇشىن تۇراقتى وتىن الاتىن بولدى» دەپ جازدى. كەلىسىمشارت ەكى ەلدىڭ پارلامەنتى راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن كۇشىنە ەنگەن.

الايدا «قازاتومونەركاسىبى» كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى مۇحتار جاكىشەۆ قىزمەتىنەن بوساتىلعان سوڭ، جاپون اقپارات قۇرالدارىنىڭ «رەسەيشىل شكولنيك كەلگەننەن كەيىن جاپونيا ۋراننىڭ تۇراقتى جەتكىزىلەتىنىنە كۇماندانا باستادى» دەپ جازعانىن كوردىم. جاپوندىقتارمەن سويلەسكەنىمدە ولاردىڭ مۇحتار جاكىشەۆتى وتە مىقتى مەنەدجەر رەتىندە قۇرمەتتەيتىنىن، قىزمەتتەن كەتىرىلگەنىنە وكىنىشپەن قارايتىنىن بايقادىم. مۇحتار جاكىشەۆ باسقارعان تۇستا «قازاتومونەركاسىبى» شەتەلدىك كومپانيالار اراسىندا تانىمال ەدى. مەنىڭ ويىمشا مۇحتار جاكىشەۆ كەتكەننەن كەيىنگى «قازاتومونەركاسىبىنىڭ» باعىتتارى جاپوندىقتاردىڭ كۇدىگىن ءبىرشاما راستاعانداي بولدى. ال Toshiba كەيىن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنا جاقىن كۋرچاتوۆ توڭىرەگىندە اتوم قۋاتى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ ينسيتيتۋتىن قۇردى. بۇل ينستيتۋتتىڭ جۇمىسى يادرولىق وتىن تسيكلى تەحنولوگياسىمەن بايلانىستى زەرتتەۋلەر جاسايدى.

ازاتتىق: - سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

ازاتتىق راديوسى