Human Rights Watch (HRW) halıqaralıq qwqıqqorğau wyımı Japoniya prem'er-ministri Sindzo Abeni OA-ğa saparı kezinde «aymaqtağı adam qwqığınıñ alañdatarlıq jağdayı turalı mäsele köteruge» şaqırdı.

Azattıq tilşisi osığan oray qazaq-japon qatınastarın zertteuşi, qazir Japoniyanıñ Kyusyu (Kyushu) universitetinde PhD ğılımi därejesin qorğau jüyesi boyınşa oqıp jürgen Läylä Nwrğalievamen swqbattastı.

Azattıq: - Japoniya prem'er-ministri bwl saparında qanday maqsat közdeydi?

Läylä Nwrğalieva: - Japoniyanıñ köptegen aqparat qwraldarı prem'er-ministr Abe eñ äueli energo tasımalın diversifikaciyalau üşin tabiği resurstarğa bay Ortalıq Aziya elderimen baylanıstı küşeytudi qalaydı, sonan keyin ğana bwl elderge Qıtay ıqpalın azaytudı közdeydi dep jazıp jatır. Japoniyanıñ birinşi kezekte atalğan öñirde Qıtay ıqpalın qattı küşeygenine alañdaytınına nazar audartqım keledi. Aumağınan Jibek jolı ötetin Qazaqstan – aymaqtağı mañızdı el. Osını tüsine otırıp Japoniya bwrınğıdan belsendirek qimıldağısı keledi. Sondıqtan prem'er-ministr Koidzumidiñ 2006 jılğı saparınan keyingi bwl sapardı joğarı deñgeydegi ekinşi sapar dep oylaymın.

Japoniya osığan deyin «Ortalıq Aziya+Japoniya» degen formatta jwmıs istep kelgen edi. Biraq olar Qazaqstanmen qatınastı nığaytu üşin bwl formattıñ azdıq etetinin, joğarı deñgeydegi kelissözder qajet ekenin tüsindi. Meniñ oyımşa Qazaqstanğa da mwnday qatınas tiimdi boladı, öytkeni joğarı tehnologiyalı Japoniya Qıtaymen ara salmaqtı teñdestiruge ıqpal ete aladı.

Azattıq: - Halıqaralıq Human Rights Watch qwqıq qorğau wyımı Sindzo Abeni osı saparında Ortalıq Aziya men Qazaqstandağı adam qwqığına nazar audaruğa şaqırdı. Qazaqstanğa saparında ol jöninde Qazaqstan biligine aytuı mümkin be?

Qazaq-japon qatınastarın zertteuşi Läylä Nwrğalieva. Suret jeke mwrağattan alınğan.

​Läylä Nwrğalieva: - Abe Human rights turalı ayta qoyadı dep oylamaymın, öytkeni ol üşin eñ bastısı – Qazaqstanmen qatınastı nığaytu. Ol Energetika resurstarı salasında jwmıs isteytin Japoniyanıñ 50 iri kompaniyasımen Qazaqstannıñ ıntımaqtastıq ornatqanın qalaydı. Human Rights eskertpesin bälkim söz arasında aytıp öter, biraq ol Abeniñ negizgi maqsatı emes.

Azattıq: - Japoniya Qazaqstandağı ekologiyalıq mäselelerge jii nazar audaratın. 1999 jılı BWW ayasında Japoniya ükimeti Semey poligonınıñ problemalarına arnap konferenciya da ötkizgen. Keyin Semey yadrolıq sınaq alañınan zardap şekkenderge de kömektesti. Keyin Qazaqstandağı sıbaylas jemqorlıqqa baylanıstı ol kömekterin toqtatatının da habarlağan edi.

Läylä Nwrğalieva: - Meniñşe, Japoniyanıñ järdemi toqtadı degennen göri, järdemniñ türi özgerdi degen dwrıs bolatın siyaqtı. Japoniya Semey yadrolıq sınaq alañı turalı seminar, fotokörmeler ötkizu, osığan baylanıstı koncert wyımdastıru sekildi jekeley kömektesu joldarın jüzege asırıp keledi. Qazaqstan jağınan jeke adamdar qatısatın mwnday jobalardı Japoniya wdayı wyımdastırıp keledi.

Azattıq: - Japoniya Aral mäselesiniñ halıqaralıq deñgeyde köteriluine ıqpal etken edi. Qazir Aral mäselesine Japoniya qanşalıqtı aralasadı?

Läylä Nwrğalieva: - Japoniya Qazaqstandağı ekologiyalıq problemalardı şeşuge kömekteskisi keledi. Biraq onı qalay jüzege asırudıñ naqtı josparı joq. Olar mwnı «Ortalıq Aziya+Japoniya» dialogı men halıqaralıq ıntımaqtastıq jönindegi japon agenttigi (JICA) arqılı jasap kelgen, biraq ol jetkiliksiz boldı. Ortalıq Aziya elderinde su probleması onsız da köp. Sondıqtan Japoniya qazir Aral mäselesin şeşuge tiimdirek kömektesudiñ joldarın qarastırıp jatır.

Azattıq: - Qazaqstan men Japoniyanıñ atom öndirisi salasındağı baylanıstarı qanday? «QazAtomÖnerkäsibi» kompaniyasın Mwhtar Jäkişev basqarğan twsta Toshiba kompaniyasımen kelisimşartqa otırğanın mälimdegen edi. Qazir eki kompaniya arasında joğarı deñgeyli baylanıstar bar ma?

Läylä Nwrğalieva: - 2010 jılı naurız ayında Qazaqstan men Japoniya arasında kelisimşartqa qol qoyılğan. Sonda Japoniya aqparat qwraldarı «uran qorı boyınşa älemde ekinşi orın alamız dep maqtana alatın elden Toshiba jäne Tokyo Electric Power Company kompaniyaları atom elektr stanciyası üşin twraqtı otın alatın boldı» dep jazdı. Kelisimşart eki eldiñ parlamenti ratifikaciyalağannan keyin küşine engen.

Alayda «Qazatomönerkäsibi» kompaniyasınıñ jetekşisi Mwhtar Jäkişev qızmetinen bosatılğan soñ, japon aqparat qwraldarınıñ «reseyşil Şkol'nik kelgennen keyin Japoniya urannıñ twraqtı jetkiziletinine kümändana bastadı» dep jazğanın kördim. Japondıqtarmen söyleskenimde olardıñ Mwhtar Jäkişevti öte mıqtı menedjer retinde qwrmetteytinin, qızmetten ketirilgenine ökinişpen qaraytının bayqadım. Mwhtar Jäkişev basqarğan twsta «Qazatomönerkäsibi» şeteldik kompaniyalar arasında tanımal edi. Meniñ oyımşa Mwhtar Jäkişev ketkennen keyingi «Qazatomönerkäsibiniñ» bağıttarı japondıqtardıñ küdigin birşama rastağanday boldı. Al Toshiba keyin Semey yadrolıq sınaq alañına jaqın Kurçatov töñireginde atom quatı boyınşa ğılımi-zertteu insititutın qwrdı. Bwl instituttıñ jwmısı yadrolıq otın cikli tehnologiyasımen baylanıstı zertteuler jasaydı.

Azattıq: - Swhbatıñızğa raqmet!

Azattıq radiosı