–             سوڭعى بiرنەشە ايدىڭ iشiن­دە قازاقستانعا پ.پوروشەنكو مەن ۆ.پۋتيننەن باستاپ، ءۇندiستان پرەمەر-مينيسترi مەن جاپونيا پرەمەر-مينيسترi, ەندi مiنە، اقش-تىڭ مەملەكەتتiك حاتشىسى دجون كەرريگە دەيiنگi تۇلعالار كەلiپ كەتتi. جاناما نارسەلەردi شەتكە ىسىرساق، بۇلاردى نەگiزi­نەن بiرنەشە ماسەلە قىزىقتىردى. بiرiنشiدەن، ايماقتىق قاۋiپسiزدiك. ەكiنشiدەن، ەنەرگەتيكا. ءۇشiن­شi­دەن، قازاقستان جانە ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرiمەن ەكونوميكالىق ارiپتەستiك. ماسەلەن، پوروشەنكونىڭ ساپارى، بiرiنشiدەن، قازاقستانمەن ەكونوميكالىق ارiپتەستiكتi, ەكiنشiدەن، استانا ۋكرايناعا ءارتۇرلi ماسەلەدە، ونىڭ iشiندە رەسەيمەن قارىم-قاتىناستا قولداۋ بiلدiرسە ەكەن دەگەن نيەتتi كوزدەسە، پۋتيننiڭ ساپارى ەڭ الدىمەن ايماقتىق قاۋiپسiزدiك پەن ىرىڭ-جىرىڭنان تارام-تارامى شىعىپ جاتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا نە بولىپ جاتقانىن تالقىلاۋعا باعىتتالدى.

ال جاپونيانىڭ پرەمەر-مينيسترi مەن اقش مەملەكەتتiك حاتشىسىنىڭ ساپارىن ايماقتاعى مۇددەنi ايقىنداۋ، ناقتىلاۋ رەتiندە قاراستىرۋعا بولادى. مۇ­نى اقش پەن جاپونيانىڭ ايماقتا تىم بەلسەندi بولىپ كەتكەن قىتاي مەن رەسەيگە قايتار­عان قارىمتا جاۋابى دەۋگە بولادى. ازيالىق ايماقتا جاپونيا مەن قىتاي ۇلكەن گەوساياسي باسەكەلەستەر ەكەنiن ەسكەرسەك، جاپونيا پرەمەر-مينيسترi سيندزو ابە ءۇشiن قىتاي بەلسەندiلiگi ۇلكەن قاۋiپ بولىپ كورiنگەنi انىق. ال دجون كەرري مۇنداي قاۋiپتi رەسەيدەن جانە قىتايدان كوردi. قىتاي ايماقتاعى ەلدەرمەن ەكونوميكالىق ارiپتەستiكتi كۇشەيتiپ جاتسا، رەسەي ۇجىمدىق قاۋiپ­سiزدiك كەلiسiمشارتى ۇيىمى ايا­سىندا اسكەري مەحانيزمدەر ارقىلى ايماقتاعى ىقپالىن ارتتىرۋدا. بۇل اسiرەسە، سوڭعى ۋاقىتتا رەسەيلiك اسكەريلەردiڭ اۋعانستانعا قاتىستى مالiمدەمە­لەرiنەن-اق بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن، ولاردىڭ تاراپىنان اۋعانستاننىڭ سولتۇستiگiندەگi جاعداي ورتالىق ازيادا اسكەري ىقپالىن ارتىرۋعا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكiن ەكەنi اشىق ايتىلدى. بۇل ماسەلەلەر اقش-تى الاڭداتاتىنى انىق. ويتكەنi اقش تا ورتالىق ازيانى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق ماقساتتارىنىڭ شوعىرلانعان اۋماعى دەپ قاراستىرادى.

دەسەك تە ايماقتاعى ەلدەردiڭ اقش-قا دەگەن قارىم-قاتىناسى ءارتۇرلi. اقش-تىڭ قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسى ءتۇزۋ، ارiپتەستiك دەۋگە كەلەدi. بۇرىنعىداي سۋىق قارىم-قاتىناستا بولماسا دا، وزبەكستانمەن اراسى ءالi دە سالقىن. ال قىرعىزستانمەن قارىم-قاتىناسى ناشارلادى. تاجiك­ستانمەن قارىم-قاتىناسى ءتۇزۋ ءتارiزدi, بiراق بۇل ەل رەسەيگە قاتتى تاۋەلدi. تۇرiكمەنستان اقش-پەن بەلسەندi قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تىرىسىپ ءجۇر. بيىل­عى جىلدىڭ كوكتەمiندە تۇرiك­مەنستان قۇراما شتاتتاردان اسكەري كومەك سۇراعانى بار. ياعني، اقش-قا كەلگەندە، بiزدiڭ ايماق بiرجاقتى كوزقاراستا ەمەس. بۇل جايتتى اقش تا، رەسەي، قىتاي ءتارiزدi گەوساياسي ويىن­شىلار دا ءوز ماقساتتارىنا پايدالانعىسى كەلەدi. ويتكەنi رەسەيگە دەگەن ورتالىق ازيا ەلدەرiنiڭ قارىم-قاتىناسى دا بiرتەكتi ەمەس. ايتەۋiر قالاي بول­عاندا دا تۇرiكمەنستان مەن وزبەكستان رەسەيدi اسكەري قامقورشى رەتiندە كورگiلەرi كەل­مەيتiنiن، تەك ءوز كۇشتەرiنە نەمەسە باسقا ويىنشىلاردىڭ كو­مەگiنە سۇيەنەتiنiن اشىق ايتتى.

بىلايشا ايتقاندا، iرi گەوسايا­سي ويىنشىلاردىڭ بۇل ايماققا ارالاسا باستاۋىنىڭ باستى سەبەبi – ەنەرگەتيكا مەن قاۋiپ­سiزدiك.

–             جابىق ەسiك جاعدايىندا ەڭ الدىمەن قاۋiپسiزدiك ماسەلەسi تالقىلاندى. بۇل – اۋعانستانداعى، ۋكرايناداعى جانە سيرياداعى احۋال. استانادا سيريا ماسەلەسi جونiنەن ەكi مارتە كەلiسسوز وتكەنiن بiلەسiزدەر. وعان سيريا وپپوزيتسياسىنىڭ ايتارلىقتاي ىقپالدى ەمەس بولiگi قاتىستى. بiراق نە دەسەك تە، قازاقستان سيريا ماسەلەسi جونiنەن دە ارا اعايىن بولعىسى كەلەدi.

تاعى بiر اۋىزعا الىنعان نارسە – ەلiمiزدiڭ دۇنيەجۇزiلiك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋى، بايىتىلعان ۋران ساقتايتىن حالىق­ارالىق وتىن بانكiن قۇرۋ. ياعني ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ارiپتەستiك پەن قاۋiپسiزدiك ماسەلەسiنە كوبiرەك ءمان بەرiلدi. ال ادام قۇقىقتارىنا كەلسەك، بۇل رەتتە قوس ستاندارتتاردى باي­قايمىز. اقش ءۇشiن ورتالىق ازيا ەلدەرiمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ۇستاۋ ماڭىزدى. تiپتi بۇل ەلدەر دەموكراتيا ستاندارتتارىنان الىس بولسا دا، بۇلار – ماڭىزدى سەرiكتەستەر، سول سەبەپتi ۆاشينگتون ولارمەن قارىم-قاتىناس­تى بۇزعىسى كەلمەيدi. اسiرەسە، قىتاي مەن رەسەي ادام قۇقىقتارىنان وزدەرi الىس بولعاندىقتان، وزدەرi قارىم-قاتىناستى كۇ­شەيتiپ جاتقان ەلدەردەگi بۇل ماسەلەگە ايتارلىقتاي نازار اۋدارمايتىنىن اقش ەسكەرiپ وتىر. ۆاشينگتون بۇل رەجيمدەر مiنسiز ەمەس، اۆتوكراتيالىق ەكەنiن جاقسى بiلەدi, بiراق ءوزi ءۇشiن اسا ماڭىزدى ەكەنiن ءتۇسiنiپ، كوپ نارسەگە كوزiن جۇما قارايدى. ال بۇل سىرتقى ساياساتتا الدىڭعى ورىنعا قانداي دا بiر قۇندىلىقتار ەمەس، كونيۋنكتۋرا شىعاتىنىن دالەلدەيدi.

–             قازاقستان ءوزiن ءار ۋاقىتتا ءارتۇرلi پروتسەستەرگە قاتىسۋعا دايىن مودەراتور، ارا اعايىن رەتiندە كورسەتiپ ءجۇردi. قازاقستان – ورتالىق ازيا ەلدەرiنiڭ iشiنەن سىرتقى ساياساتى ايقىن ءارi تۇسiنiكتi, ازiرگە قىسقا مەرزiمدەگi ەكونوميكالىق، ساياسي احۋالى تۇراقتى جالعىز مەملەكەت. بۇل وزگە گەوساياسي ويىنشىلارعا تيiمدi ەكەنi تۇسiنiكتi. قازاقستان دا وزبەكستان ءتارiزدi بيلiك ترانزيتiنiڭ الدىندا تۇر. بiر جاعىنان سىرتقى ويىنشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنىڭ بiر سەبەبi دە وسىندا. اقش، رەسەي، قىتاي، جاپونيا دا ايماقتاعى احۋالدىڭ ۋشىعۋىنا مۇددەلi ەمەس. ولاردى وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ بولاشاعى الاڭداتادى. ويتكەنi احۋالدىڭ ۋىستان شىعىپ كەتۋi مۇمكiن ەكەنiن ەشكiم جوققا شىعارمايدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنiمدەي، قازاقستانعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدىڭ سىرى مىنادا: بiرiنشiدەن، ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن ەلiمiزگە سالىنعان ينۆەستيتسيا. ولار بۇل ينۆەستيتسيانى ساقتاپ قالۋعا الەك. قازاقستان – ورتالىق ازيا­نىڭ وزگە ەلدەرiمەن جۇمىس iستەۋگە مۇمكiندiك اشاتىن ىڭعايلى ارiپتەس. بۇل – ەكi. ۇشiنشiدەن، قازاقستان پوستكەڭەستiك كەڭiس­تiكتە داعدارىستى شەشەتiن كەلiس­سوز الاڭىنا، ارا اعايىنعا اينالعىسى كەلەدi.

–             ءيا. ول دا بار. مۇنداي دەڭگەيدەگi كەزدەسۋدiڭ ماقساتى – باسشىنى كورۋ، ونىڭ حالىن بiلۋ، بيلiك ءوزiنiڭ الدىنداعى ماسەلەلەردi قالاي قابىلداپ، شەشiپ وتىر، سونى بايقاۋ. قىسقاسى، وسىلايشا احۋالدى تەك­سەرگiسi كەلەدi. كەز كەلگەن ەلگە ساپارلاۋدىڭ الدىندا باسشىعا ءوزi باراتىن ەلدiڭ احۋالى تۋرالى تالدامالى اقپارات بەرiلەدi. ياعني كەرري ساپاردىڭ الدىندا ءبارiن ەستiپ-بiلiپ كەلەدi دە، جەكە كەزدەسۋدەن ءوز پiكiرiن تۇيەدi.

–             ارينە. بiزدiڭ ايماققا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ بارiندە بيلiك قالاي اۋىسادى، ودان كەيiنگi اح­ۋال قالاي ءوربيتiنiن كورسەتەتiن بiرنەشە نۇسقاسى بار. رەسەي، قىتاي مەن اقش-تا وسى ستسە­ناريلەردi جاسايتىن جانە جاساعان كەزدە ءوز مۇددەلەرiن ەس­كەرەتiن تالداۋ ورتالىقتارى بار دەپ ەسەپتەيمiن.

–             ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرiمەن سالىستىرعاندا، قا­زاقستان بۇرىننان باتىسقا دا، شىعىسقا دا اشىق ەكەنiن بiلدiرiپ كەلەدi. ەۋروپا ەلدەرiنە ساپار – ەلiمiز ءۇشiن ەۋروپا وداعى، ەۋروپا ەلدەرi ماڭىزدى سەرiكتەستەر ەكەنiن كورسەتەدi. اسiرەسە، ەكونوميكا سالاسىندا. قازاقستاننىڭ تاۋار اينالىمىندا ەۋرووداق 1-ورىنعا يە ەكەنi بەلگiلi. ۇلىبريتانياعا كەلسەك، مەملە­كەتiمiزدە بريتاندىق بيزنەس جۇمىس iستەيدi, وسى ەلدiڭ ينۆەستيتسيالارى بار. تiپتi بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترi توني بلەر كەڭەسشi بولىپ جۇمىس iستەدi. ياعني ۇلىبريتانيامەن ءارتۇرلi باعىتتا قارىم-قاتىناس ورناعان. كەيبiر قازاقستاندىق وليگارحتاردىڭ ۇلىبريتانيادا اك­تيۆتەرi مەن جىلجىمايتىن مۇلiگi بار ەكەنi جاسىرىن ەمەس.

فرانتسياعا ساپارعا توقتالساق، يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا فرانتسۋز ينۆەستيتسيالارىن تارتۋدى كوزدەيدi. نازارباەۆ پوست­كە­ڭەستiك كەڭەستiكتە بارiمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتقان جالعىز باسشى يميدجiن قالىپتاستىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. مودەراتور، دانەكەر بولۋشى، ارا اعايىندىق جاساۋشى بەت-بەي­نەسiن قالىپتاستىرعىسى كەلەدi. بiر نارسە قولىنان كەلسە، قاي­سىبiر جايتتار قولدان كەلمەي جاتىر. سيريا وپپوزيتسياسىنىڭ كەلiسسوزiن ۇيىمداستىرعانىمەن، ۋكراينا داعدارىسىن رەتتەۋ ءرولiن مينسك تارتىپ الدى. استانا بۇعان قىنجىلدى، كەيiدi. قازiرگi ۋاقىتتا سول ۇپايىن قايتارۋعا تىرمىسىپ، داعدارىستى شەشۋ جولدارىن ۇسىنىپ جۇرگەنi سودان. مىنا ساپارلاردىڭ بiر ماقساتى دا وسى.

zhasalash.kz