–             Soñğı birneşe aydıñ işin­de Qazaqstanğa P.Poroşenko men V.Putinnen bastap, Ündistan prem'er-ministri men Japoniya prem'er-ministri, endi mine, AQŞ-tıñ memlekettik hatşısı Djon Kerrige deyingi twlğalar kelip ketti. Janama närselerdi şetke ısırsaq, bwlardı negizi­nen birneşe mäsele qızıqtırdı. Birinşiden, aymaqtıq qauipsizdik. Ekinşiden, energetika. Üşin­şi­den, Qazaqstan jäne Ortalıq Aziyanıñ özge elderimen ekonomikalıq äriptestik. Mäselen, Poroşenkonıñ saparı, birinşiden, Qazaqstanmen ekonomikalıq äriptestikti, ekinşiden, Astana Ukrainağa ärtürli mäselede, onıñ işinde Reseymen qarım-qatınasta qoldau bildirse eken degen nietti közdese, Putinniñ saparı eñ aldımen aymaqtıq qauipsizdik pen ırıñ-jırıñnan taram-taramı şığıp jatqan Euraziyalıq ekonomikalıq odaqta ne bolıp jatqanın talqılauğa bağıttaldı.

Al Japoniyanıñ prem'er-ministri men AQŞ memlekettik hatşısınıñ saparın aymaqtağı müddeni ayqındau, naqtılau retinde qarastıruğa boladı. Mw­nı AQŞ pen Japoniyanıñ aymaqta tım belsendi bolıp ketken Qıtay men Reseyge qaytar­ğan qarımta jauabı deuge boladı. Aziyalıq aymaqta Japoniya men Qıtay ülken geosayasi bäsekelester ekenin eskersek, Japoniya prem'er-ministri Sindzo Abe üşin Qıtay belsendiligi ülken qauip bolıp köringeni anıq. Al Djon Kerri mwnday qauipti Reseyden jäne Qıtaydan kördi. Qıtay aymaqtağı eldermen ekonomikalıq äriptestikti küşeytip jatsa, Resey Wjımdıq qauip­sizdik kelisimşartı wyımı aya­sında äskeri mehanizmder arqılı aymaqtağı ıqpalın arttıruda. Bwl äsirese, soñğı uaqıtta reseylik äskerilerdiñ Auğanstanğa qatıstı mälimdeme­lerinen-aq bayqauğa boladı. Mäselen, olardıñ tarapınan Auğanstannıñ soltüstigindegi jağday Ortalıq Aziyada äskeri ıqpalın artıruğa äkep soqtıruı mümkin ekeni aşıq aytıldı. Bwl mäseleler AQŞ-tı alañdatatını anıq. Öytkeni AQŞ ta Ortalıq Aziyanı geosayasi jäne ekonomikalıq maqsattarınıñ şoğırlanğan aumağı dep qarastıradı.

Desek te aymaqtağı elderdiñ AQŞ-qa degen qarım-qatınası ärtürli. AQŞ-tıñ Qazaqstanmen qarım-qatınası tüzu, äriptestik deuge keledi. Bwrınğıday suıq qarım-qatınasta bolmasa da, Özbekstanmen arası äli de salqın. Al Qırğızstanmen qarım-qatınası naşarladı. Täjik­stanmen qarım-qatınası tüzu tärizdi, biraq bwl el Reseyge qattı täueldi. Türikmenstan AQŞ-pen belsendi qarım-qatınas ornatuğa tırısıp jür. Biıl­ğı jıldıñ kökteminde Türik­menstan Qwrama Ştattardan äskeri kömek swrağanı bar. YAğni, AQŞ-qa kelgende, bizdiñ aymaq birjaqtı közqarasta emes. Bwl jayttı AQŞ ta, Resey, Qıtay tärizdi geosayasi oyın­şılar da öz maqsattarına paydalanğısı keledi. Öytkeni Reseyge degen Ortalıq Aziya elderiniñ qarım-qatınası da birtekti emes. Äyteuir qalay bol­ğanda da Türikmenstan men Özbekstan Reseydi äskeri qamqorşı retinde körgileri kel­meytinin, tek öz küşterine nemese basqa oyınşılardıñ kö­megine süyenetinin aşıq ayttı.

Bılayşa aytqanda, iri geosaya­si oyınşılardıñ bwl aymaqqa aralasa bastauınıñ bastı sebebi – energetika men qauip­sizdik.

–             Jabıq esik jağdayında eñ aldımen qauipsizdik mäselesi talqılandı. Bwl – Auğanstandağı, Ukrainadağı jäne Siriyadağı ahual. Astanada Siriya mäselesi jöninen eki märte kelissöz ötkenin bilesizder. Oğan Siriya oppoziciyasınıñ aytarlıqtay ıqpaldı emes böligi qatıstı. Biraq ne desek te, Qazaqstan Siriya mäselesi jöninen de ara ağayın bolğısı keledi.

Tağı bir auızğa alınğan närse – elimizdiñ Düniejüzilik sauda wyımına müşe boluı, bayıtılğan uran saqtaytın halıq­aralıq otın bankin qwru. YAğni ekonomikalıq jäne investiciyalıq äriptestik pen qauipsizdik mäselesine köbirek män berildi. Al adam qwqıqtarına kelsek, bwl rette qos standarttardı bay­qaymız. AQŞ üşin Ortalıq Aziya elderimen tığız qarım-qatınas wstau mañızdı. Tipti bwl elder demokratiya standarttarınan alıs bolsa da, bwlar – mañızdı seriktester, sol sebepti Vaşington olarmen qarım-qatınas­tı bwzğısı kelmeydi. Äsirese, Qıtay men Resey adam qwqıqtarınan özderi alıs bolğandıqtan, özderi qarım-qatınastı kü­şeytip jatqan elderdegi bwl mäselege aytarlıqtay nazar audarmaytının AQŞ eskerip otır. Vaşington bwl rejimder minsiz emes, avtokratiyalıq ekenin jaqsı biledi, biraq özi üşin asa mañızdı ekenin tüsinip, köp närsege közin jwma qaraydı. Al bwl sırtqı sayasatta aldıñğı orınğa qanday da bir qwndılıqtar emes, kon'yunktura şığatının däleldeydi.

–             Qazaqstan özin är uaqıtta ärtürli procesterge qatısuğa dayın moderator, ara ağayın retinde körsetip jürdi. Qazaqstan – Ortalıq Aziya elderiniñ işinen sırtqı sayasatı ayqın äri tüsinikti, äzirge qısqa merzimdegi ekonomikalıq, sayasi ahualı twraqtı jalğız memleket. Bwl özge geosayasi oyınşılarğa tiimdi ekeni tüsinikti. Qazaqstan da Özbekstan tärizdi bilik tranzitiniñ aldında twr. Bir jağınan sırtqı oyınşılardıñ qızığuşılıq tanıtuınıñ bir sebebi de osında. AQŞ, Resey, Qıtay, Japoniya da aymaqtağı ahualdıñ uşığuına müddeli emes. Olardı Özbekstan men Qazaqstannıñ bolaşağı alañdatadı. Öytkeni ahualdıñ uıstan şığıp ketui mümkin ekenin eşkim joqqa şığarmaydı.

Joğarıda aytıp ötkenimdey, Qazaqstanğa qızığuşılıq tanıtudıñ sırı mınada: birinşiden, energetikalıq resurstarğa degen qızığuşılıq pen elimizge salınğan investiciya. Olar bwl investiciyanı saqtap qaluğa älek. Qazaqstan – Ortalıq Aziya­nıñ özge elderimen jwmıs isteuge mümkindik aşatın ıñğaylı äriptes. Bwl – eki. Üşinşiden, Qazaqstan postkeñestik keñis­tikte dağdarıstı şeşetin kelis­söz alañına, ara ağayınğa aynalğısı keledi.

–             Iä. Ol da bar. Mwnday deñgeydegi kezdesudiñ maqsatı – basşını köru, onıñ halın bilu, bilik öziniñ aldındağı mäselelerdi qalay qabıldap, şeşip otır, sonı bayqau. Qısqası, osılayşa ahualdı tek­sergisi keledi. Kez kelgen elge saparlaudıñ aldında basşığa özi baratın eldiñ ahualı turalı taldamalı aqparat beriledi. YAğni Kerri sapardıñ aldında bärin estip-bilip keledi de, jeke kezdesuden öz pikirin tüyedi.

–             Ärine. Bizdiñ aymaqqa qızığuşılıq tanıtatın geosayasi oyınşılardıñ bärinde bilik qalay auısadı, odan keyingi ah­ual qalay örbitinin körsetetin birneşe nwsqası bar. Resey, Qıtay men AQŞ-ta osı sce­nariylerdi jasaytın jäne jasağan kezde öz müddelerin es­keretin taldau ortalıqtarı bar dep esepteymin.

–             Ortalıq Aziyanıñ özge elderimen salıstırğanda, Qa­zaqstan bwrınnan Batısqa da, Şığısqa da aşıq ekenin bildirip keledi. Europa elderine sapar – elimiz üşin Europa odağı, Europa elderi mañızdı seriktester ekenin körsetedi. Äsirese, ekonomika salasında. Qazaqstannıñ tauar aynalımında Euroodaq 1-orınğa ie ekeni belgili. Wlıbritaniyağa kelsek, memle­ketimizde britandıq biznes jwmıs isteydi, osı eldiñ investiciyaları bar. Tipti bwrınğı prem'er-ministri Toni Bler keñesşi bolıp jwmıs istedi. YAğni Wlıbritaniyamen ärtürli bağıtta qarım-qatınas ornağan. Keybir qazaqstandıq oligarhtardıñ Wlıbritaniyada ak­tivteri men jıljımaytın müligi bar ekeni jasırın emes.

Franciyağa saparğa toqtalsaq, industrialdı-innovaciyalıq bağdarlama ayasında francuz investiciyaların tartudı közdeydi. Nazarbaev post­ke­ñestik keñestikte bärimen jaqsı qarım-qatınas ornatqan jalğız basşı imidjin qalıptastıruğa tırısıp jatır. Moderator, däneker boluşı, ara ağayındıq jasauşı bet-bey­nesin qalıptastırğısı keledi. Bir närse qolınan kelse, qay­sıbir jayttar qoldan kelmey jatır. Siriya oppoziciyasınıñ kelissözin wyımdastırğanımen, Ukraina dağdarısın retteu rölin Minsk tartıp aldı. Astana bwğan qınjıldı, keyidi. Qazirgi uaqıtta sol wpayın qaytaruğa tırmısıp, dağdarıstı şeşu joldarın wsınıp jürgeni sodan. Mına saparlardıñ bir maqsatı da osı.

zhasalash.kz