باشاك گازەتىندە زۋقا باتىر
kerey.kz
زۋقا باتىردى مەرەيتويى وتكىزىلمەك:
اناتوليانىڭ ءتورت بۇرىشىندا ءومىر سۇرگەن تۇركىستاندىق دەپ اتالعان جەرلەستەر بار. بۇلاردىڭ ءبىرى 1930 جىلدارىندا ادانا قالاسىنىڭ جەيحان اۋدانىنا كەلگەن قازاق، قاراقالپاق تۇرىكتەرى دەپ اتالادى. İشىنەن شىققان تاريحشى پروف. در. ابدۇلكادير دونۇك ۇستازىمىز وسىندا ءومىر سۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ەڭ زيالى كىسىلەرىنىڭ ءبىرى. قازاقستاندا دۇنيەگە كەلىپ، شىعىس تۇركىستاندا ءومىر وتكىزىپ شەيىت بولعان ۇلتتىق كۇرەس جولىنداعى قاحارمانىمىز زۋقا باتىردىڭ (1866-1929) 150. جىلدىق مەرەيتويى الەمنىڭ ءار ءتۇرلى ەلدەرىندە اتالىپ وتكىزىلمەك. سوندىقتان وسى ءىس-شارانى بۇل قالادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەرلەستەرگە جانە اناتوليانىڭ قۇرمەتتى ەلىنە الدىمەن باشاك گازەتى ارقىلى ەسىتەيىك دەپ ويلادىق. باحري شولپان مىزراعا، اتى سىرت ەلدەرگە دە ەستىلىپ جاتقان باشاك گازەتىندە ورىن بەرگەن ءۇشىن راحمەت ايتامىن (كۇددىس شولپان).
زۋقا باتىر (1866-1929)
زۋقا باتىر، شىعىس قازاقستاننىڭ ساۋىر اينالاسىندا زايساندا; اكەسى ءسابيت (1823-1881) وسى وبلىسقا قاراستى قالباتاۋ اۋدانىنىڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. ابىلايحاننىڭ جاۋىنگەرلەرىنەن بۇقارباي باتىر (1740-1811), ەر جانىبەك پەن سىر بويىنان شىعىس قازاقستانعا كەلىپ قونىستانعان. وسى كەزدە ءسابيتتىڭ اكەسى نۇرمۇحاممەت ابىزدىڭ ۇيىندە ۋالدەن يشان; مارتەبەلى اتى “ۋالدەن حازىرەت” دەپ اتالعان ءبىر عالىم كەلىپ قوناق بولعان. جانىبەك باتىر بۇحارادان كەلگەن وسى عالىممەن امانداسىپ وسى مەكەنگە قونىستانىپ جانە بالالارعا ءدىني ساباق بەرۋىن ءوتىندى. سوندىقتان بالا نۇرمۇحاممەت ودان ءدارىس الىپ ابىز بولىپ ءوستى. ءۋالدان حازرەتتىڭ تەگى، قوجا احمەت ياسساۋيگە (حازىرەت سۇلتان) نەگىزدەلگەن. وسى ناسىلدەن كەلگەندەر يشان جانە حازىرەت دەپ اتالادى. قازاقتىڭ قۇرامىنا ەنگەن بۇل رۋ قوجا دەپ اتالعان.
ۋالدەن حازىرەت، نۇرمۇحاممەت ابىزدىڭ ۇلى ءسابيت تۋعاندا كەلگەندە ونىدا وقىتقىسى كەلدى. نەمەرە باۋىرى مۇحاممەت مۋمين يشان مەن ءسابيتتى ءوزىنىڭ وسكەن بۇحارا، كازان جانە ۇفا قالالارىندا وقىتتى. وسى كەزدە ءسابيتتى، ءمۋميننىڭ قارىنداسى باتيمامەن اتاستىردى. ءسابيت 15 جىلدىق وقۋىن اياقتاتقان سوڭ ۇيلەندى. ءۋالدان حازىرەت، بۇل ەكى شاكىرتىنە باتاسىن بەرىپ، مانچۋ يمپەرياسى داۋىرىندە، اتى ءالى شىڭجان دەپ زگەرىلمەگەن شىعىس تۇركىستان ولكەسىنىڭ التاي ايماعى توڭىرەگىنە ءدىن جايۋعا جىبەردى. ءسابيت قىزمەت ىستەگەن جەرلەردە “دامولدا” (ۇلكەن مولدا) اتاعىنا يە بولدى. ارىپتەسىمەن بىرگە اينالاسىندا مەشىت-مەدرەسە اشىپ بالا وقىتتى. ءسابيت دامولدا العاشقى قىزمەتكە باستاعان جىلداردا زۋقا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى ءسابيت جانە ناعاشىسى مۋمين مولدادان ءدىني ساباق العان زۋقا، 15 جاسىندا اكەسىنەن ايرىلدى. شەشەسىمەن ءتورت ىنىسىنە باعۋمەن جاۋاپتى بولا وتىرىپ ءدىني قىزمەتىن بىرگە جۇرگىزدى. زۋقانىڭ ءبىلىم الىپ، زيالى تۇلعا ەكەنىن بىلەتىن “تورە” اۋلەتى جەڭىسقان گۇڭ ونى ورداسىنا العىزدى دا يمامدىققا سايلادى. زۋقا، وسى تورە ورداسىندا كوپ ۇزاماي اكەسى قۇساپ سوت بيلىگىنە سايلاندى. وسى داۋىردە قۇرداسى اقىت قاجىمەن تانىستى. مۋمين يشان، اقىت قاجىنىڭ دا ۇستازى ەدى.
زۋقا باتىر قازىلىق جۇمىسىن اتقارىپ تۇرعان كەزدە ۇيلەندى. اناسى “حازىرەت”، ياعني يشان ناسىلىنەن بولعان ءۇشىن بايبىشەسىنەن تۋعان ۇلدارىنا حازىرەت عاليدىڭ قاسيەتتىك اتاۋلارىنىڭ اتىن قويعان. سوندىقتان العاشقى ەكى ۇلىنىڭ اتتارىنىڭ ءشارىپ جانە ءشىريازدان بولعانىن ۇيرەنگەن تۇرفان قازىسى مولدا ابدۇللاح، زۋقا باتىرمەن تانىسقىسى كەلدى. تورە ورداسىنا بارىپ زۋقانىڭ وسى ەكى ۇلىن قاسىنا الىپ، ءوزى مەدىرەسەسىندە وقىتتى.
زۋقا مولدا، سوت بيلىگىن جۇرگىزىپ تۇرعان كەزدە ەزىلگەن ەلدىڭ قۇقىعىن قورعادى. شونجار بايلارمەن بيلەردىڭ زاڭسىز جولمەن العان كىرىستەرىنە قارسى تۇردى. ساراڭ بايلارمەن قاتىگەز بيلەردىڭ قاراپايىم ەلگە ىستەگەن قاتالدىعىن بايقاپ قالدى. ەل دە كۇندە كەلىپ باستارىنداعى قيىندىقتاردى ايتىپ وتىردى. بۇعان جاراي زۋقا مولدا سوت بيلىگىنەن باس تارتىپ، تۋعان جەرى ساۋىرعا بارۋدى ويلاندى. اش-ارىق ەل دە ونىڭ ارتىنان كوشە باستادى. بىراق “جەر اۋدارۋدا كەڭىستىك بار” دەپ كەلگەن وسى مەكەندە دە لاۋازىمعا يە بولعان بيلەر، زۋقاعا قارسى ۇگىت جاساي باستادى. سوندا دا ول، زاڭ جولىمەن ەش قاشان داۋدىڭ تابان استىندا قالمادى. ءتىپتى قاتىگەزلەردىڭ جۋاس ەلدەردەن تارتىپ العان مالىن قايتا قۋدىرىپ الىپ، كەدەيلەرگە تاپسىرىپ وتىردى. سونىمەن زۋقانىڭ مولدالىق اتاعىنان گورى باتىرلىعى العا شىقتى. قاراماڭىندا ونى قولداپ تۇرعان قارقىندى قوعام قۇرالا باستادى.
ۇستازدارىنىڭ باتاسىن الىپ قاندايدا ءدىني سالادا قىزمەت ىستەيىن دەسە دە ءومىردىڭ جاعدايى ونى ۇلتتىق كۇرەس جولىنا سۇيرەدى. ۇستازدىعىمەن جانە باتىرلىق پەن بىرگە جەردىڭ تۇتاستىعى، ەلدىڭ تىرشىلىگى ءۇشىن كۇرەستى. سونىمەن ءوزى داۋىرىندە اتسىز اتاقسىز ەلدىڭ قارابيىنە اينالدى. ەل ونى قاحارمان رەتىندە باتىر دەگەن ابىرويمەن ەسكە الدى.
1900 جىلىندا “بوكسشى كوتەرىلىسى” دەپ اتالعان وقيعا كەزىندە، وسماندى پاتشاسى 2. ابدۇلحاميت حاننىڭ باستاماسىمەن قىتايداعى مۇسىلماندار ستامبۋل ارقىلى قاجىعا بارا باستاعان ەدى. زۋقا باتىر دا 1902-03 جىلدارىندا ۇستازى جانە ناعاشىسى بولاتىن مۋمين يشانمەن بىرگە قاجىعا اتتاندى. ەكەۋىن دەلەگاتسيا باسشىسى رەتىندە 2. ابدۇلحاميت، “يىلدىز سارايى” اتتى ورداسىندا قۇزىرىنا قابىلدادى. وسىنى ستامبۋلدا قايتىس بولعان اقىت قاجىنىڭ نەمەرە تۋىستارىنان ابدۇسسەلام ايكانات قاجىدان تىڭداعان ەدىم.
شونجار بيلەر ونىڭ قاجىعا بارىپ كەلۋىمەن قايتا يمامدىق جانە ۇستازدىق قىزمەتىمەن شۇعىلدانىپ، وزدەرىنىڭ زاڭسىز جۇمىستارىنا ارالاسپايدى ەكەن دەپ ويلادى. مۇنىمەن قاتار زۋكا باتىردىڭ دوسى بوكە باتىردىڭ كوزىن جويۋدى كوزدەدى. احىرى زۋقا باتىر قاجىلىق ساپارىنا اتتانعان سوڭ قىتايلار بوكە باتىردى جەڭىلىسكە ۇشىراتتى. ول، باتىسقا شىقپاقشى بولىپ تيبەتتى باسىپ وتەر كەزىندە ۇستالىپ شەيىت بولدى. سونىمەن قاتىگەز ۇكىمەت ەلدى ودان ارى قىرقىستىردى. زۋقا باتىردىڭ قاجىلىق ساپارىنا قايتىپ كەلۋىن كۇتىپ وتىرعان قاۋىم، قايتا ونىڭ قاراماڭىنا جينالدى. وسىدان كەيىن بۇكىل جاستاردى نيزامشا اسكەري دايىندىقپەن ۇستادى. مۇنىمەن قاتار ونى قولداعان اۋقاتتى وتباسىلار ورىسپەن ساۋدا جاساپ، ورنىنا قارۋ ساتىپ الا باستادى.
زۋقا باتىردىڭ جانسەرىكتەرى تولەگەتاي مەن قازانباي باتىر قاتارلى ەڭ قىمباتتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى وسپان باتىر ەدى. ونىڭ اكەسى ءسلامباي، زۋقا باتىردىڭ دوسى ەدى. سوندىقتان جاس وسپاندى ءوزى بالاسىنداي ءوسىردى. زۋقا باتىردىڭ، “قازاقتىڭ كەرىجاق باتىرى اتانارسىڭ..!” دەگەن ەل ىشىنە كەڭ تاراعان سوزدەرى وعان بەرگەن باتاسى ەدى. و دا زۋقا باتىردى ء“پىرىم” دەپ اتاعان. وسىنداي جىگىتتەرمەن جانە اياسىندا قۇرالعان قارقىندى قوعاممەن بىرگە ءداۋىردىڭ شونجار بيلەرىنە قارسى توتەپ بەرە الدى. ەلدى اياسىندا ۇستاپ ەشكىمدى تابان استىندا قالدىرمادى. جەبىرلەنگەن ەلدىڭ; تىلىنە، دىنىنە جانە ناسىلىنە قاراماستان مىڭداعان جانۇياعا پانا بولدى. وسىنداي ەلىنە، جەرىنە قامقورشى بولسا دا شونجار بيلەر ونى قوجايىندارىنا ايتىپ ارىز-شاعىم جاسادى. سوندىقتان زۋقا باتىردىڭ ارتىنان ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ باستىعى يانگ زەنگحىن ارمياسى ءتۇستى.
ءبىر جاقتان 1920 جىلدارىندا اقورىس ارمياسىنىڭ گەنەرالى باكىچتىڭ 10 مىڭ اسكەرى التاي اينالاسىنا باسىپ كىرگەندە ولاردى الاستاپ وتىرعاندا تاعى ءبىر جاقتان 1923 جىلدارى بايتىك، قاپتىق اينالاسىنا شابۋىل جاساعان موڭگۇل باندىلارىمەن سوعىسىپ ولاردى شەكارادان ارى اسىرىپ تاستادى. كەز-كەلگەن جاعدايدا جەرىنىڭ تۇتاستىعىمەن ەلدىڭ تىرشىلىگى ءۇشىن كۇرەستى.
1928 جىلىندا يانگ زەنگحىن، سىرتقىىستەر ءمينيسترى پي يۋ ءلىن تاراپىنان اتىلىپ ءولتىرىلدى. ورنىنا جىڭ شورين كەلدى دە زۋقا باتىردى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن جاڭا جوسپارلار جاسادى. الدىمەن، كەلىسەتىن كورىنىپ ەلگە قاتىگەزدىك ىستەمەيتىنىن ءبىلدىردى. جاڭا بيلەۋشىنىڭ وسى ۋادەسىنەن كەيىن ەل تىنىشتالا باستادى. كوپتەگەن ادامدار ءوز ماماندىعىمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك تاپتى. بىراق كوپ ۇزاماي ۇكىمەت سوزىنەن اينىدى دا زۋقا باتىردىڭ قاسىنداعى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاكيا (مادىحىڭ) دەگەن دۇڭگەندى ازعىرىپ جانسىز ەتىپ قويدى. زۋقا باتىر وسىنىڭ ءبارىن سەزىپ وتىرسا دا قاراماڭىنداعى ەلدى قايتا جيۋعا مۇرساتى دا بار ەدى. بىراق ول، ارقاشان قوعامنىڭ تىرشىلىك قامىن ويلاپ، ءسال ۋاقىت وتسە دە راقاتتانىپ قالعان ەلدىڭ ءتارتىبىن بۇزباۋ ءۇشىن تاعدىرىنا كوندى. ول ەندى سۇيگەن ەلىنەن ءبولىنىپ قالابەرىپ، انىق سۇيىكتىسىنە قاۋىشۋدى اڭساي باستاعان ەدى. بۇل الەمدەگى قىزمەتىنىڭ اياقتاعانىنا سەنگەندەي بولدى. تاعدىردىڭ سىزىعىنان بولەك جولدى قاداعالاپ جۇرە المايتىنىن جانە اجالدىڭ تاياعانىن سەزدى. ءسويتىپ ۇيىنە شابۋىل جاسالاتىن كۇندەردە جىگىتتەرىنە تاپسىرىس بەرىپ، ەلدى وزىنەن الىستاتا باستادى. ويتكەنى قىمباتتى قوعامدىق ەلدىڭ وزىمەن بىرگە قۇربان بولۋىن تىلەمەدى. سوندا دا بالا-شاعا جانە توڭىرەگىندە وسكەن ادامدار ونىڭ قاسىنان ءبولىنىپ قالعىسى كەلمەدى.
جاۋىن كۇتكەن ءتۇن كەلىپ تە قالعان ەدى. گومينداڭ ءداۋىرىنىڭ ەكىجۇز قىتاي اسكەرى ونى ءتىرى قولعا تۇسىرمەكشى بولدى. بىراق ۇيىنە باسىپ كىرگەن اسكەرلەر ساۋ شىققان جوق. ءسويتىپ ءۇيدى وققا ۇستادى دا زۋقا باتىر ەرلىكپەن قۇربان بولدى. بۇل قاندى قىرعىندا 53 كىسى قازا تاپتى. اسكەرلەر ونىڭ باسىن كەسىپ الىپ كەتتى. كوپ ۇزاماي ەلدىڭ كوتەرىلىس جاسايتىنىنان تارتىنعان ولكەلىك ۇكىمەت، زۋقا باتىردىڭ باسىن تۋىستارىنا تاپسىرىپ بەردى.
ارادان ءبىر جىل وتكەن سوڭ التاي-كوكتوعاي، بەلقۇدىقتا جەرلەنگەن قابىرىنە قورعان جاسالدى. قازىر وسى قورعان تاريحي كەسەنەگە اينالدى. ونىڭ ءومىرى جانە كۇرەسى تۋرالى ۇرىمجىدەگى قازاق جازۋشىلار ارقىلى كىتاپتار جارىققا شىقتى. تۇركيا، ءازىربايجان تىلدەرىمەن بىرگە قىتايشا، ورىسشا ماقالا جانە اۋدارمالار جازىلدى. 2000 جىلىندا موڭگۇليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا ەسكە الۋ تويى وتكىزىلدى. وسىندا ۇلكەن كوشەگە اتى بەرىلدى جانە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. 2016 جىلىندا زۋقا باتىردىڭ 150 جىلىنا وراي الەمنىڭ ءار ءتۇرلى ەلدەرىندە ەسكە الۋ شارالارى وتكىزىلمەك.
تۇركى تەكتەس تىلدەرمەن قاتار اراپ، پارسى جانە قىتاي ءتىلىن بىلەتىن زۋقا باتىر 33 بالانىڭ اكەسى ەدى. ءتورت ايەلىنەن 12 ۇل جانە 8 قىزىنىڭ اتى بەلگىلى.
پىكىر قالدىرۋ