Башак Газетінде ЗУҚА БАТЫР
kerey.kz
Зуқа Батырды Мерейтойы Өткізілмек:
Анатолияның төрт бұрышында өмір сүрген Түркістандық деп аталған жерлестер бар. Бұлардың бірі 1930 жылдарында Адана қаласының Жейхан ауданына келген Қазақ, Қарақалпақ Түріктері деп аталады. İшінен шыққан Тарихшы Проф. Др. Абдұлкадир Донұк ұстазымыз осында өмір сүрген қандастарымыздың ең зиялы кісілерінің бірі. Қазақстанда дүниеге келіп, Шығыс Түркістанда өмір өткізіп шейіт болған ұлттық күрес жолындағы қахарманымыз Зуқа Батырдың (1866-1929) 150. Жылдық Мерейтойы әлемнің әр түрлі елдерінде аталып өткізілмек. Сондықтан осы іс-шараны бұл қалада өмір сүріп жатқан жерлестерге және Анатолияның құрметті еліне алдымен Башак Газеті арқылы есітейік деп ойладық. Бахри Шолпан мызраға, аты сырт елдерге де естіліп жатқан Башак Газетінде орын берген үшін рахмет айтамын (Кұддыс Шолпан).
ЗУҚА БАТЫР (1866-1929)
Зуқа Батыр, Шығыс Қазақстанның Сауыр айналасында Зайсанда; әкесі Сәбит (1823-1881) осы облысқа қарасты Қалбатау ауданының ауылында дүниеге келді. Абылайханның жауынгерлерінен Бұқарбай Батыр (1740-1811), Ер Жәнібек пен Сыр бойынан Шығыс Қазақстанға келіп қоныстанған. Осы кезде Сәбиттің әкесі Нұрмұхаммет Абыздың үйінде Уәлден Ишан; мәртебелі аты “Уәлден Хазірет” деп аталған бір ғалым келіп қонақ болған. Жәнібек Батыр Бұхарадан келген осы ғалыммен амандасып осы мекенге қоныстанып және балаларға діни сабақ беруін өтінді. Сондықтан бала Нұрмұхаммет одан дәріс алып Абыз болып өсті. Уәлдән Хазреттің тегі, Қожа Ахмет Яссауиге (Хазірет Сұлтан) негізделген. Осы нәсілден келгендер Ишан және Хазірет деп аталады. Қазақтың құрамына енген бұл ру Қожа деп аталған.
Уәлден Хазірет, Нұрмұхаммет Абыздың ұлы Сәбит туғанда келгенде оныда оқытқысы келді. Немере бауыры Мұхаммет Мумин Ишан мен Сәбитті өзінің өскен Бұхара, Казан және Ұфа қалаларында оқытты. Осы кезде Сәбитті, Муминнің қарындасы Бәтимәмен атастырды. Сәбит 15 жылдық оқуын аяқтатқан соң үйленді. Уәлдән Хазірет, бұл екі шәкіртіне батасын беріп, Маньчу империясы дәуірінде, аты әлі Шыңжан деп згерілмеген Шығыс Түркістан өлкесінің Алтай аймағы төңірегіне дін жаюға жіберді. Сәбит қызмет істеген жерлерде “Дамолда” (үлкен молда) атағына ие болды. Әріптесімен бірге айналасында мешіт-медресе ашып бала оқытты. Сәбит Дамолда алғашқы қызметке бастаған жылдарда Зуқа дүниеге келді. Әкесі Сәбит және нағашысы Мумин молдадан діни сабақ алған Зуқа, 15 жасында әкесінен айрылды. Шешесімен төрт інісіне бағумен жауапты бола отырып діни қызметін бірге жүргізді. Зуқаның білім алып, зиялы тұлға екенін білетін “Төре” әулеті Жеңісқан Гүң оны ордасына алғызды да имамдыққа сайлады. Зуқа, осы Төре ордасында көп ұзамай әкесі құсап сот билігіне сайланды. Осы дәуірде құрдасы Ақыт Қажымен танысты. Мумин Ишан, Ақыт Қажының да ұстазы еді.
Зуқа Батыр қазылық жұмысын атқарып тұрған кезде үйленді. Анасы “Хазірет”, яғни Ишан нәсілінен болған үшін бәйбішесінен туған ұлдарына Хазірет Ғалидің қасиеттік атауларының атын қойған. Сондықтан алғашқы екі ұлының аттарының Шәріп және Шіряздан болғанын үйренген Тұрфан Қазысы Молда Абдұллах, Зуқа Батырмен танысқысы келді. Төре ордасына барып Зуқаның осы екі ұлын қасына алып, өзі медіресесінде оқытты.
Зуқа Молда, сот билігін жүргізіп тұрған кезде езілген елдің құқығын қорғады. Шонжар байлармен билердің заңсыз жолмен алған кірістеріне қарсы тұрды. Сараң байлармен қатыгез билердің қарапайым елге істеген қаталдығын байқап қалды. Ел де күнде келіп бастарындағы қиындықтарды айтып отырды. Бұған жарай Зуқа Молда сот билігінен бас тартып, туған жері Сауырға баруды ойланды. Аш-арық ел де оның артынан көше бастады. Бірақ “жер аударуда кеңістік бар” деп келген осы мекенде де лауазымға ие болған билер, Зуқаға қарсы үгіт жасай бастады. Сонда да ол, заң жолымен еш қашан даудың табан астында қалмады. Тіпті қатыгезлердің жуас елдерден тартып алған малын қайта қудырып алып, кедейлерге тапсырып отырды. Сонымен Зуқаның молдалық атағынан гөрі Батырлығы алға шықты. Қарамаңында оны қолдап тұрған қарқынды қоғам құрала бастады.
Ұстаздарының батасын алып қандайда діни салада қызмет істейін десе де өмірдің жағдайы оны ұлттық күрес жолына сүйреді. Ұстаздығымен және Батырлық пен бірге жердің тұтастығы, елдің тіршілігі үшін күресті. Сонымен өзі дәуірінде атсыз атақсыз елдің қарабиіне айналды. Ел оны қахарман ретінде Батыр деген абыроймен еске алды.
1900 жылында “Боксшы Көтерілісі” деп аталған оқиға кезінде, Османды Патшасы 2. Абдұлхамит Ханның бастамасымен Қытайдағы мұсылмандар Стамбул арқылы қажыға бара бастаған еді. Зуқа Батыр да 1902-03 жылдарында ұстазы және нағашысы болатын Мумин Ишанмен бірге қажыға аттанды. Екеуін делегация басшысы ретінде 2. Абдұлхамит, “Йылдыз Сарайы” атты ордасында құзырына қабылдады. Осыны Стамбулда қайтыс болған Ақыт Қажының немере туыстарынан Абдұсселам Айканат Қажыдан тыңдаған едім.
Шонжар билер оның қажыға барып келуімен қайта имамдық және ұстаздық қызметімен шұғылданып, өздерінің заңсыз жұмыстарына араласпайды екен деп ойлады. Мұнымен қатар Зука Батырдың досы Бөке Батырдың көзін жойуды көздеді. Ахыры Зуқа Батыр қажылық сапарына аттанған соң Қытайлар Бөке Батырды жеңіліске ұшыратты. Ол, батысқа шықпақшы болып Тибетті басып өтер кезінде ұсталып шейіт болды. Сонымен қатыгез үкімет елді одан ары қырқыстырды. Зуқа Батырдың қажылық сапарына қайтып келуін күтіп отырған қауым, қайта оның қарамаңына жиналды. Осыдан кейін бүкіл жастарды низамша әскери дайындықпен ұстады. Мұнымен қатар оны қолдаған ауқатты отбасылар Орыспен сауда жасап, орнына қару сатып ала бастады.
Зуқа Батырдың жансеріктері Төлегетай мен Қазанбай Батыр қатарлы ең қымбатты тұлғаларының бірі Оспан Батыр еді. Оның әкесі Сләмбай, Зуқа Батырдың досы еді. Сондықтан жас Оспанды өзі баласындай өсірді. Зуқа Батырдың, “Қазақтың Керіжақ Батыры Атанарсың..!” деген ел ішіне кең тараған сөздері оған берген батасы еді. О да Зуқа Батырды “пірім” деп атаған. Осындай жігіттермен және аясында құралған қарқынды қоғаммен бірге дәуірдің шонжар билеріне қарсы төтеп бере алды. Елді аясында ұстап ешкімді табан астында қалдырмады. Жебірленген елдің; тіліне, дініне және нәсіліне қарамастан мыңдаған жанұяға пана болды. Осындай еліне, жеріне қамқоршы болса да шонжар билер оны қожайындарына айтып арыз-шағым жасады. Сондықтан Зуқа Батырдың артынан өлкелік үкіметтің бастығы Янг Зенгхін армиясы түсті.
Бір жақтан 1920 жылдарында Ақорыс армиясының Генералі Бакічтің 10 мың әскері Алтай айналасына басып кіргенде оларды аластап отырғанда тағы бір жақтан 1923 жылдары Бәйтік, Қаптық айналасына шабуыл жасаған Моңгұл бандыларымен соғысып оларды шекарадан ары асырып тастады. Кез-келген жағдайда жерінің тұтастығымен елдің тіршілігі үшін күресті.
1928 жылында Янг Зенгхін, сыртқыістер министрі Пи Ю Лін тарапынан атылып өлтірілді. Орнына Жың Шорин келді де Зуқа Батырды қолға түсіру үшін жаңа жоспарлар жасады. Алдымен, келісетін көрініп елге қатыгездік істемейтінін білдірді. Жаңа билеушінің осы уәдесінен кейін ел тыныштала бастады. Көптеген адамдар өз мамандығымен айналысуға мүмкіндік тапты. Бірақ көп ұзамай үкімет сөзінен айныды да Зуқа Батырдың қасындағы қызмет етіп жүрген Жакия (Мадыхың) деген Дүңгенді азғырып жансыз етіп қойды. Зуқа Батыр осының бәрін сезіп отырса да қарамаңындағы елді қайта жиюға мұрсаты да бар еді. Бірақ ол, әрқашан қоғамның тіршілік қамын ойлап, сәл уақыт өтсе де рақаттанып қалған елдің тәртібін бұзбау үшін тағдырына көнді. Ол енді сүйген елінен бөлініп қалаберіп, анық сүйіктісіне қауышуды аңсай бастаған еді. Бұл әлемдегі қызметінің аяқтағанына сенгендей болды. Тағдырдың сызығынан бөлек жолды қадағалап жүре алмайтынын және ажалдың таяғанын сезді. Сөйтіп үйіне шабуыл жасалатын күндерде жігіттеріне тапсырыс беріп, елді өзінен алыстата бастады. Өйткені қымбатты қоғамдық елдің өзімен бірге құрбан болуын тілемеді. Сонда да бала-шаға және төңірегінде өскен адамдар оның қасынан бөлініп қалғысы келмеді.
Жауын күткен түн келіп те қалған еді. Гоминдаң дәуірінің екіжүз қытай әскері оны тірі қолға түсірмекші болды. Бірақ үйіне басып кірген әскерлер сау шыққан жоқ. Сөйтіп үйді оққа ұстады да Зуқа Батыр ерлікпен құрбан болды. Бұл қанды қырғында 53 кісі қаза тапты. Әскерлер оның басын кесіп алып кетті. Көп ұзамай елдің көтеріліс жасайтынынан тартынған өлкелік үкімет, Зуқа Батырдың басын туыстарына тапсырып берді.
Арадан бір жыл өткен соң Алтай-Көктоғай, Белқұдықта жерленген қабіріне қорған жасалды. Қазір осы қорған тарихи кесенеге айналды. Оның өмірі және күресі туралы Үрімжідегі Қазақ жазушылар арқылы кітаптар жарыққа шықты. Түркия, Әзірбайжан тілдерімен бірге Қытайша, Орысша мақала және аудармалар жазылды. 2000 жылында Моңгұляның Баян-Өлгей аймағында еске алу тойы өткізілді. Осында үлкен көшеге аты берілді және ескерткіш орнатылды. 2016 жылында Зуқа Батырдың 150 Жылына орай әлемнің әр түрлі елдерінде еске алу шаралары өткізілмек.
Түркі тектес тілдермен қатар Арап, Парсы және Қытай тілін білетін Зуқа Батыр 33 баланың әкесі еді. Төрт әйелінен 12 ұл және 8 қызының аты белгілі.
Пікір қалдыру