Başak Gazetinde ZUQA BATIR
kerey.kz
Zuqa Batırdı Mereytoyı Ötkizilmek:
Anatoliyanıñ tört bwrışında ömir sürgen Türkistandıq dep atalğan jerlester bar. Bwlardıñ biri 1930 jıldarında Adana qalasınıñ Jeyhan audanına kelgen Qazaq, Qaraqalpaq Türikteri dep ataladı. İşinen şıqqan Tarihşı Prof. Dr. Abdwlkadir Donwk wstazımız osında ömir sürgen qandastarımızdıñ eñ ziyalı kisileriniñ biri. Qazaqstanda düniege kelip, Şığıs Türkistanda ömir ötkizip şeyit bolğan wlttıq küres jolındağı qaharmanımız Zuqa Batırdıñ (1866-1929) 150. Jıldıq Mereytoyı älemniñ är türli elderinde atalıp ötkizilmek. Sondıqtan osı is-şaranı bwl qalada ömir sürip jatqan jerlesterge jäne Anatoliyanıñ qwrmetti eline aldımen Başak Gazeti arqılı esiteyik dep oyladıq. Bahri Şolpan mızrağa, atı sırt elderge de estilip jatqan Başak Gazetinde orın bergen üşin rahmet aytamın (Kwddıs Şolpan).
ZUQA BATIR (1866-1929)
Zuqa Batır, Şığıs Qazaqstannıñ Sauır aynalasında Zaysanda; äkesi Säbit (1823-1881) osı oblısqa qarastı Qalbatau audanınıñ auılında düniege keldi. Abılayhannıñ jauıngerlerinen Bwqarbay Batır (1740-1811), Er Jänibek pen Sır boyınan Şığıs Qazaqstanğa kelip qonıstanğan. Osı kezde Säbittiñ äkesi Nwrmwhammet Abızdıñ üyinde Uälden Işan; märtebeli atı “Uälden Haziret” dep atalğan bir ğalım kelip qonaq bolğan. Jänibek Batır Bwharadan kelgen osı ğalımmen amandasıp osı mekenge qonıstanıp jäne balalarğa dini sabaq beruin ötindi. Sondıqtan bala Nwrmwhammet odan däris alıp Abız bolıp östi. Uäldän Hazrettiñ tegi, Qoja Ahmet YAssauige (Haziret Swltan) negizdelgen. Osı näsilden kelgender Işan jäne Haziret dep ataladı. Qazaqtıñ qwramına engen bwl ru Qoja dep atalğan.
Uälden Haziret, Nwrmwhammet Abızdıñ wlı Säbit tuğanda kelgende onıda oqıtqısı keldi. Nemere bauırı Mwhammet Mumin Işan men Säbitti öziniñ ösken Bwhara, Kazan jäne Wfa qalalarında oqıttı. Osı kezde Säbitti, Muminniñ qarındası Bätimämen atastırdı. Säbit 15 jıldıq oquın ayaqtatqan soñ üylendi. Uäldän Haziret, bwl eki şäkirtine batasın berip, Man'çu imperiyası däuirinde, atı äli Şıñjan dep zgerilmegen Şığıs Türkistan ölkesiniñ Altay aymağı töñiregine din jayuğa jiberdi. Säbit qızmet istegen jerlerde “Damolda” (ülken molda) atağına ie boldı. Äriptesimen birge aynalasında meşit-medrese aşıp bala oqıttı. Säbit Damolda alğaşqı qızmetke bastağan jıldarda Zuqa düniege keldi. Äkesi Säbit jäne nağaşısı Mumin moldadan dini sabaq alğan Zuqa, 15 jasında äkesinen ayrıldı. Şeşesimen tört inisine bağumen jauaptı bola otırıp dini qızmetin birge jürgizdi. Zuqanıñ bilim alıp, ziyalı twlğa ekenin biletin “Töre” äuleti Jeñisqan Güñ onı ordasına alğızdı da imamdıqqa sayladı. Zuqa, osı Töre ordasında köp wzamay äkesi qwsap sot biligine saylandı. Osı däuirde qwrdası Aqıt Qajımen tanıstı. Mumin Işan, Aqıt Qajınıñ da wstazı edi.
Zuqa Batır qazılıq jwmısın atqarıp twrğan kezde üylendi. Anası “Haziret”, yağni Işan näsilinen bolğan üşin bäybişesinen tuğan wldarına Haziret Ğalidiñ qasiettik ataularınıñ atın qoyğan. Sondıqtan alğaşqı eki wlınıñ attarınıñ Şärip jäne Şiryazdan bolğanın üyrengen Twrfan Qazısı Molda Abdwllah, Zuqa Batırmen tanısqısı keldi. Töre ordasına barıp Zuqanıñ osı eki wlın qasına alıp, özi mediresesinde oqıttı.
Zuqa Molda, sot biligin jürgizip twrğan kezde ezilgen eldiñ qwqığın qorğadı. Şonjar baylarmen bilerdiñ zañsız jolmen alğan kiristerine qarsı twrdı. Sarañ baylarmen qatıgez bilerdiñ qarapayım elge istegen qataldığın bayqap qaldı. El de künde kelip bastarındağı qiındıqtardı aytıp otırdı. Bwğan jaray Zuqa Molda sot biliginen bas tartıp, tuğan jeri Sauırğa barudı oylandı. Aş-arıq el de onıñ artınan köşe bastadı. Biraq “jer audaruda keñistik bar” dep kelgen osı mekende de lauazımğa ie bolğan biler, Zuqağa qarsı ügit jasay bastadı. Sonda da ol, zañ jolımen eş qaşan daudıñ taban astında qalmadı. Tipti qatıgezlerdiñ juas elderden tartıp alğan malın qayta qudırıp alıp, kedeylerge tapsırıp otırdı. Sonımen Zuqanıñ moldalıq atağınan göri Batırlığı alğa şıqtı. Qaramañında onı qoldap twrğan qarqındı qoğam qwrala bastadı.
Wstazdarınıñ batasın alıp qandayda dini salada qızmet isteyin dese de ömirdiñ jağdayı onı wlttıq küres jolına süyredi. Wstazdığımen jäne Batırlıq pen birge jerdiñ twtastığı, eldiñ tirşiligi üşin küresti. Sonımen özi däuirinde atsız ataqsız eldiñ qarabiine aynaldı. El onı qaharman retinde Batır degen abıroymen eske aldı.
1900 jılında “Boksşı Köterilisi” dep atalğan oqiğa kezinde, Osmandı Patşası 2. Abdwlhamit Hannıñ bastamasımen Qıtaydağı mwsılmandar Stambul arqılı qajığa bara bastağan edi. Zuqa Batır da 1902-03 jıldarında wstazı jäne nağaşısı bolatın Mumin Işanmen birge qajığa attandı. Ekeuin delegaciya basşısı retinde 2. Abdwlhamit, “Yıldız Sarayı” attı ordasında qwzırına qabıldadı. Osını Stambulda qaytıs bolğan Aqıt Qajınıñ nemere tuıstarınan Abdwsselam Aykanat Qajıdan tıñdağan edim.
Şonjar biler onıñ qajığa barıp keluimen qayta imamdıq jäne wstazdıq qızmetimen şwğıldanıp, özderiniñ zañsız jwmıstarına aralaspaydı eken dep oyladı. Mwnımen qatar Zuka Batırdıñ dosı Böke Batırdıñ közin joyudı közdedi. Ahırı Zuqa Batır qajılıq saparına attanğan soñ Qıtaylar Böke Batırdı jeñiliske wşırattı. Ol, batısqa şıqpaqşı bolıp Tibetti basıp öter kezinde wstalıp şeyit boldı. Sonımen qatıgez ükimet eldi odan arı qırqıstırdı. Zuqa Batırdıñ qajılıq saparına qaytıp keluin kütip otırğan qauım, qayta onıñ qaramañına jinaldı. Osıdan keyin bükil jastardı nizamşa äskeri dayındıqpen wstadı. Mwnımen qatar onı qoldağan auqattı otbasılar Orıspen sauda jasap, ornına qaru satıp ala bastadı.
Zuqa Batırdıñ janserikteri Tölegetay men Qazanbay Batır qatarlı eñ qımbattı twlğalarınıñ biri Ospan Batır edi. Onıñ äkesi Slämbay, Zuqa Batırdıñ dosı edi. Sondıqtan jas Ospandı özi balasınday ösirdi. Zuqa Batırdıñ, “Qazaqtıñ Kerijaq Batırı Atanarsıñ..!” degen el işine keñ tarağan sözderi oğan bergen batası edi. O da Zuqa Batırdı “pirim” dep atağan. Osınday jigittermen jäne ayasında qwralğan qarqındı qoğammen birge däuirdiñ şonjar bilerine qarsı tötep bere aldı. Eldi ayasında wstap eşkimdi taban astında qaldırmadı. Jebirlengen eldiñ; tiline, dinine jäne näsiline qaramastan mıñdağan janwyağa pana boldı. Osınday eline, jerine qamqorşı bolsa da şonjar biler onı qojayındarına aytıp arız-şağım jasadı. Sondıqtan Zuqa Batırdıñ artınan ölkelik ükimettiñ bastığı YAng Zenghin armiyası tüsti.
Bir jaqtan 1920 jıldarında Aqorıs armiyasınıñ Generali Bakiçtiñ 10 mıñ äskeri Altay aynalasına basıp kirgende olardı alastap otırğanda tağı bir jaqtan 1923 jıldarı Bäytik, Qaptıq aynalasına şabuıl jasağan Moñgwl bandılarımen soğısıp olardı şekaradan arı asırıp tastadı. Kez-kelgen jağdayda jeriniñ twtastığımen eldiñ tirşiligi üşin küresti.
1928 jılında YAng Zenghin, sırtqıister ministri Pi YU Lin tarapınan atılıp öltirildi. Ornına Jıñ Şorin keldi de Zuqa Batırdı qolğa tüsiru üşin jaña josparlar jasadı. Aldımen, kelisetin körinip elge qatıgezdik istemeytinin bildirdi. Jaña bileuşiniñ osı uädesinen keyin el tınıştala bastadı. Köptegen adamdar öz mamandığımen aynalısuğa mümkindik taptı. Biraq köp wzamay ükimet sözinen aynıdı da Zuqa Batırdıñ qasındağı qızmet etip jürgen Jakiya (Madıhıñ) degen Düñgendi azğırıp jansız etip qoydı. Zuqa Batır osınıñ bärin sezip otırsa da qaramañındağı eldi qayta jiyuğa mwrsatı da bar edi. Biraq ol, ärqaşan qoğamnıñ tirşilik qamın oylap, säl uaqıt ötse de raqattanıp qalğan eldiñ tärtibin bwzbau üşin tağdırına köndi. Ol endi süygen elinen bölinip qalaberip, anıq süyiktisine qauışudı añsay bastağan edi. Bwl älemdegi qızmetiniñ ayaqtağanına sengendey boldı. Tağdırdıñ sızığınan bölek joldı qadağalap jüre almaytının jäne ajaldıñ tayağanın sezdi. Söytip üyine şabuıl jasalatın künderde jigitterine tapsırıs berip, eldi özinen alıstata bastadı. Öytkeni qımbattı qoğamdıq eldiñ özimen birge qwrban boluın tilemedi. Sonda da bala-şağa jäne töñireginde ösken adamdar onıñ qasınan bölinip qalğısı kelmedi.
Jauın kütken tün kelip te qalğan edi. Gomindañ däuiriniñ ekijüz qıtay äskeri onı tiri qolğa tüsirmekşi boldı. Biraq üyine basıp kirgen äskerler sau şıqqan joq. Söytip üydi oqqa wstadı da Zuqa Batır erlikpen qwrban boldı. Bwl qandı qırğında 53 kisi qaza taptı. Äskerler onıñ basın kesip alıp ketti. Köp wzamay eldiñ köterilis jasaytınınan tartınğan ölkelik ükimet, Zuqa Batırdıñ basın tuıstarına tapsırıp berdi.
Aradan bir jıl ötken soñ Altay-Köktoğay, Belqwdıqta jerlengen qabirine qorğan jasaldı. Qazir osı qorğan tarihi kesenege aynaldı. Onıñ ömiri jäne küresi turalı Ürimjidegi Qazaq jazuşılar arqılı kitaptar jarıqqa şıqtı. Türkiya, Äzirbayjan tilderimen birge Qıtayşa, Orısşa maqala jäne audarmalar jazıldı. 2000 jılında Moñgwlyanıñ Bayan-Ölgey aymağında eske alu toyı ötkizildi. Osında ülken köşege atı berildi jäne eskertkiş ornatıldı. 2016 jılında Zuqa Batırdıñ 150 Jılına oray älemniñ är türli elderinde eske alu şaraları ötkizilmek.
Türki tektes tildermen qatar Arap, Parsı jäne Qıtay tilin biletin Zuqa Batır 33 balanıñ äkesi edi. Tört äyelinen 12 wl jäne 8 qızınıñ atı belgili.
Pikir qaldıru