1861 جىلى رەسەي شارۋالارى باسىبايلى تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلدى. بۇلارعا ءومىر سۇرەتىن جەر كەرەك بولدى. رەسەي ۇكىمەتى بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى شارۋالاردى قازاق دالاسى مەن سىبىرگە كوشىرۋ قاجەت دەپ تاپتى. بۇل شارۋا ىسكە اسقان جاعدايدا رەسەي وراسان زور پايدا تاپپاق:

ءبىرىنشى. شارۋالاردى جاپپاي كوشىرسە ۇكىمەت بولۋى مۇمكىن ءارتۇرلى تولقۋ-ۇركۋدەن قۇتىلادى;

ەكىنشى. رەسەي قونىس اۋدارعان شارۋا ورىس-سلاۆياندار ارقىلى جات جەگە ءوزىنىڭ سەنىمدى تىرەگىن قالىپتاستىرادى;

ءۇشىنشى. شارۋالار ارقىلى جەرگىلىكتى حالىقتى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋ;

ءتورتىنشى. كوشپەلى حالىقتاردى ورىس شارۋالارىنىڭ ۇستەمدىگى ارقىلى وتىرىقشى جۇرتقا اينالدىرۋ;

بەسىنشى. مۇسىلمان دىنىندەگى حالىقتاردى شوقىندىرۋ ىسىنە حريستيان شارۋالاردى پايدالانۋ;

التىنشى. قازاق دالاسىنا ورىس شارۋالارىن قونىستاندىرىپ، يمپەريا مۇددەسى ءۇشىن دالانى باي استىقتى القاپقا اينالدىرۋ. (بۇل شارۋانى كەڭەس ووتارلاۋشىلارى ىسكە اسىردى)

جەتىنشى. وتارلانعان جەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ورناتىلعان، بەكىنىستەر مەن كازاك-ورىس اسكەري جاساقتارىن ازى-تۇلىك، اس-اۋقاتتپەن قامتۋ ىسىنە شارۋالاردى پايدالانۋ;

سەگىزىنشى. رەسەيدىڭ ىشكى ولكەلەرىندەگى كەدەي شارۋالاردى قازاق دالاسىنا جاپاي كوشىرۋ ءۇشىن، «جاڭا جەردە تاماشا ءومىر ءسۇر» دەيتىن ۇران تاستاپ، ولاردى ەلىكتىرەتىن ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ. وسى  باعىتتا 1907 جىلى شارۋالارعا تاراتۋ ءۇشىن 6.5 ملن دانا كىتاپشا باسىپ شىعارىلدى.

1866 جىلى باتىس ءسىبىر باس باسقارماسى شارۋالاردىڭ قازاق دالاسىننا جاپاي كوشۋىنە جول اشتى.

جالپى وسى قونىستاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى – جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى گ.ا.كولپاكوۆسكي.  وسى ادامنىڭ ارالاسۋىمەن 1868 جىلى «جەتىسۋ وڭىرىنە ورىس شارۋالارىن قونىستاندىرۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجە» جاسالدى. وسى ەرەجە بويىنشا جاڭادان قونىستانۋشى شارۋالارعا تومەندەگىدەي جەڭىلدىك قاراستىرىلدى:

• شارۋانىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اربىرىنە 30 دەسياتينادان جەر تەلىمىن بەرۋ;
• بارلىق الىم-سالىق تۇرلەرىنەن 15 جىل بوساتۋ;
• پايىزدىق ءوسىمسىز قارىز بەرەۋ;
• قازاق دالاسىنا حودوكتار (قازاق دالاسىنا كەلىپ قۇنارلى جەرلەردى شولىپ-كورىپ ءوزى سياقتى شارۋالاردى باستاپ كوشىرىپ كەلەتىن ادامدار) جىبەرىپ جەر شولدىرۋ.

بىراق بۇل جەڭىلدىكتەر اتالمىش وڭىرگە شارۋالار لەگى شامادان تىس كوپتەپ كەلۋىنە بايلانىستى 1885 جىلى وزگەرىپ، وتباسى مۇشەسىنە 10 دەسياتينا جەر تەلىمى تيەسەلى بولدى دا، سالىقتان بوساتۋ مەرزىمى 5 جىلعا قىسقاردى. سونىڭ وزىندە اعىلعان قاراشەكپەندىلەر تاسقىنى ازايعان جوق.

ۇكىمەت جەتىسۋ وڭىرىنە اعىلعان شارۋالار لەگىن رەتتەۋ ءۇشىن 1903 جىلى «سىرداريا; فەرعانا، سامارحاند وبلىستارىنا شارۋالار قونىستاندىرۋ تۋرالى ەرەجە» قابىلداپ، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان قۇنارلى جەرلەر تارتىپ الىندى.

وسى جىلدارى قازاق دالاسىنا اعىلعان ورىس مۇجىقتارىنىڭ كوپتىگى سونشا، ۇكىمەت بۇلاردى التى ايماققا (تورعاي، ورال، اقمولا، سەمەي، سىرداريا، جەتىسۋ) رەت-رەتىنمەن ءبولىپ-ءبولىپ قونىستاندىرۋ ءۇشىن 1904 جىلى «قونىستاندىرۋ قورىن» قۇردى. قوردىڭ مىندەتى قازاقتاردىڭ باسى ارتىق جەرلەرىن تارتىپ الىپ  شارۋالارعا ءبولىپ بەرۋ جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى كازاك-ورىس جاساعىنىڭ كۇشىمەن اي دالاعا قۋىپ تاستاۋ.

جاڭادان قونىستانۋشىلاردى ءوز الدىنا جەكە-جەكە بولىستىق اكىمشىلىككە بىرىكتىرىپ، باسقارسا، 1902 جىلى جەرگىلىك اسكەري گۋبەرناتور «شارۋالار باسقارماسى» دەيتىن لاۋازىمدى قىزمەت ەنگىزدى.

جوعارداعى ورىستاردىڭ قازاق جەرىنە جاپپاي قونىس اۋدارۋ ءىسىن رەتتەۋ ماقساتىندا 1906 جىلى رەسەي ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى پ.ا.ستولىپين «رەسەيدىڭ ازيا اۋماعىنا شارۋالاردى قونىستاندىرۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدادى. بۇل تاريحتا ءستولىپيننىڭ اگرارلىق رەفورماسى دەگەن اتپەن بەلگىلى. ۇكىمەت مۇنداي رەفورما قابىلداۋ بارىسىندا جەرىگىلىكتى ۇلت قازاقتارمەن اقىلداسۋ، ولاردىڭ جاعدايىمەن ساناسۋ دەگەن اتىمەن بولعان جوق.

• 1870-1914 جىلدارى جوعارىداعى التى وبلىسقا 1.4 ملن شارۋا كوشىپ كەلىپ قونىستاندى. وسىلاردىڭ 721 مىڭى اقمولا وبلىسىنا جايعاستىرىلدى.
• 1917 جىلى قونىستانۋشىلار سانى – 1.5 ملن-عا جەتتى. بۇلار قازاقتاردان 45 ملن دەسياتينا جەر تارتىپ الىندى.
• پەترپاۆل ۋەزىنىڭ – 52 پايىزى، قوستاناي ۋەزىنىڭ – 54 پايىزى، اقمولا ۋەزىنىڭ – 73 پايىز جەرى شارۋالار ءۇشىن قازاقتاردان تارتىپ الىندى.
• جەرىنەن ايىرىلىپ كەدەيلەگەن قازاقتار ەرىكسىز ءوندىرىستى جەردى ساعالاپ، ستانسالاردى جاناي قونىستاندى. كوبى مال شارۋاشىلىعىن تاستاپ، ەگىنشىلىكتى كاسىپ ەتتى. وسىلاي قازاقتار اراسىنداجاتاقتار دەيتىن الەۋمەنتتىك توپ پايدا بولدى.

تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى كۋروپاتكين ءوزىنىڭ كەزەكتى بايانداۋ حاتىندا: «قازاقتار سوڭعى 30 جىلدا بارلىق تاراپتان كۇشتى قىسپاققا الىندى، 1904 جىلى تەك جەتىسۋ وبلىسىنان بىرنەشە ملن دەسياتينا جەر تارتىپ الىندى» دەپتى.

ەرلان التاي

namys.kz