1861 jılı Resey şaruaları basıbaylı täueldilikten qwtıldı. Bwlarğa ömir süretin jer kerek boldı. Resey ükimeti bwl mäseleni şeşudiñ jolı şarualardı Qazaq dalası men Sibirge köşiru qajet dep taptı. Bwl şarua iske asqan jağdayda Resey orasan zor payda tappaq:

Birinşi. Şarualardı jappay köşirse ükimet boluı mümkin ärtürli tolqu-ürkuden qwtıladı;

Ekinşi. Resey qonıs audarğan şarua orıs-slavyandar arqılı jat jege öziniñ senimdi tiregin qalıptastıradı;

Üşinşi. Şarualar arqılı jergilikti halıqtı qatañ baqılauda wstau;

Törtinşi. Köşpeli halıqtardı orıs şarualarınıñ üstemdigi arqılı otırıqşı jwrtqa aynaldıru;

Besinşi. Mwsılman dinindegi halıqtardı şoqındıru isine hristian şarualardı paydalanu;

Altınşı. Qazaq dalasına orıs şaruaların qonıstandırıp, imperiya müddesi üşin dalanı bay astıqtı alqapqa aynaldıru. (bwl şaruanı Keñes ootarlauşıları iske asırdı)

Jetinşi. Otarlanğan jerlerdiñ qauipsizdigi üşin ornatılğan, bekinister men kazak-orıs äskeri jasaqtarın azı-tülik, as-auqattpen qamtu isine şarualardı paydalanu;

Segizinşi. Reseydiñ işki ölkelerindegi kedey şarualardı Qazaq dalasına japay köşiru üşin, «jaña jerde tamaşa ömir sür» deytin wran tastap, olardı eliktiretin ügit-nasihat jürgizu. Osı  bağıtta 1907 jılı şarualarğa taratu üşin 6.5 mln dana kitapşa basıp şığarıldı.

1866 jılı Batıs Sibir bas basqarması şarualardıñ Qazaq dalasınna japay köşuine jol aştı.

Jalpı osı qonıstandıru mäselesiniñ bastamaşılarınıñ biri – Jetisu oblısınıñ äskeri gubernatorı G.A.Kolpakovskiy.  Osı adamnıñ aralasuımen 1868 jılı «Jetisu öñirine orıs şaruaların qonıstandıru turalı uaqıtşa ereje» jasaldı. Osı Ereje boyınşa jañadan qonıstanuşı şarualarğa tömendegidey jeñildik qarastırıldı:

• Şaruanıñ otbası müşeleriniñ ärbirine 30 desyatinadan jer telimin beru;
• Barlıq alım-salıq türlerinen 15 jıl bosatu;
• Payızdıq ösimsiz qarız bereu;
• Qazaq dalasına hodoktar (qazaq dalasına kelip qwnarlı jerlerdi şolıp-körip özi siyaqtı şarualardı bastap köşirip keletin adamdar) jiberip jer şoldıru.

Biraq bwl jeñildikter atalmış öñirge şarualar legi şamadan tıs köptep keluine baylanıstı 1885 jılı özgerip, otbası müşesine 10 desyatina jer telimi tieseli boldı da, salıqtan bosatu merzimi 5 jılğa qısqardı. Sonıñ özinde ağılğan qaraşekpendiler tasqını azayğan joq.

Ükimet Jetisu öñirine ağılğan şarualar legin retteu üşin 1903 jılı «Sırdariya; Ferğana, Samarhand oblıstarına şarualar qonıstandıru turalı ereje» qabıldap, jergilikti twrğındardan qwnarlı jerler tartıp alındı.

Osı jıldarı Qazaq dalasına ağılğan orıs mwjıqtarınıñ köptigi sonşa, ükimet bwlardı altı aymaqqa (Torğay, Oral, Aqmola, Semey, Sırdariya, Jetisu) ret-retinmen bölip-bölip qonıstandıru üşin 1904 jılı «Qonıstandıru qorın» qwrdı. Qordıñ mindeti qazaqtardıñ bası artıq jerlerin tartıp alıp  şarualarğa bölip beru jäne jergilikti twrğındardı kazak-orıs jasağınıñ küşimen ay dalağa quıp tastau.

Jañadan qonıstanuşılardı öz aldına jeke-jeke bolıstıq äkimşilikke biriktirip, basqarsa, 1902 jılı jergilik äskeri gubernator «Şarualar basqarması» deytin lauazımdı qızmet engizdi.

Joğardağı orıstardıñ Qazaq jerine jappay qonıs audaru isin retteu maqsatında 1906 jılı Resey Ükimetiniñ basşısı P.A.Stolıpin «Reseydiñ Aziya aumağına şarualardı qonıstandıru turalı» şeşim qabıldadı. Bwl tarihta Stolıpinniñ agrarlıq reforması degen atpen belgili. Ükimet mwnday reforma qabıldau barısında jerigilikti wlt qazaqtarmen aqıldasu, olardıñ jağdayımen sanasu degen atımen bolğan joq.

• 1870-1914 jıldarı joğarıdağı altı oblısqa 1.4 mln şarua köşip kelip qonıstandı. Osılardıñ 721 mıñı Aqmola oblısına jayğastırıldı.
• 1917 jılı qonıstanuşılar sanı – 1.5 mln-ğa jetti. Bwlar qazaqtardan 45 mln desyatina jer tartıp alındı.
• Petrpavl ueziniñ – 52 payızı, Qostanay ueziniñ – 54 payızı, Aqmola ueziniñ – 73 payız jeri şarualar üşin qazaqtardan tartıp alındı.
• Jerinen ayırılıp kedeylegen qazaqtar eriksiz öndiristi jerdi sağalap, stansalardı janay qonıstandı. Köbi mal şaruaşılığın tastap, eginşilikti käsip etti. Osılay qazaqtar arasındajataqtar deytin äleumenttik top payda boldı.

Türkistan general-gubernatorı Kuropatkin öziniñ kezekti bayandau hatında: «Qazaqtar soñğı 30 jılda barlıq taraptan küşti qıspaqqa alındı, 1904 jılı tek Jetisu oblısınan birneşe mln desyatina jer tartıp alındı» depti.

Erlan Altay

namys.kz