ЗУҚА БАТЫРДЫҢ КİШİ КЕЛİНİ БАЯН АПАМЫЗДЫҢ ЖОҚТАУЫ (ЖЫРЫ)

زۋقا باتىردىڭ كİشİ كەلİنİ بايان اپامىزدىڭ جوقتاۋى (جىرى)

| Feb 16, 2016

جىل: 1996. زۋكاۇلى ساۋات حاجىنىن ءۇيى. ستامبۋل. جىردى ايتقان كىسى كەرەي-شاقاباي رۋىنان ماۋكەاتاۇلى شامشەرقان اقساقال، وسى جىر تۋرالى اڭگىمەسىندە بىلاي ايتقان: بۇل جىردى حاجى زۋقا باتىردىڭ بايان ەسىمىندە كىشى كەلىنى جوقتاپ ايتقان كەزدە ءبىز كىشكەنتاي بالالارمەن اقىن اعالارىمىز ءۇيدىڭ توڭىرەگىندە تىڭداپ وتىرعامىز. ءانىن دە سوزدەرىن دە جاتتاپ العامىز.

Kuddüs Çolpan

مەيىربان عازيز اتام-اي،
نە بولار زارلاپ بوتاڭ-اي.
مامىققا جاتپاس ءاتيىم،
جەرگە دە قايتىپ جاتادى-اي.
سول كۇنى بىلسەم ءاتيىم،
قالار ەم الىپ باتاڭدى–اي.
وزگەدەن بۇرىن ءبىر ءسارى،
ءاتيىم ماعان باتادى-اي.
ءاتيىم ءوتتى ارماندا،
ءبىر اتىسپاي قالعاندا.
ارماندا ەمەي نەمەنە،
بەساتار بەرەن تۇرعاندا.
تۇرعان ۇيدە قىرىق مىرىش،
جارقىراعان سارى قىلىش.
قاپىدا باسىپ قالىڭ جاۋ،
ءبىر تۇندە بولدى تىپ-تىنىش.
الدىڭنان وتپەس ءاتيىم،
İشىمە ءتۇستى كۇيىنىش.
ءاتيىم ساپار شەككەن سوڭ،
قورادان كەتتى جيىلىس.
ءاتيىم ءوتىپ دۇنيەدەن،
ءتۇستى-اۋ باسقا ءبىر كيىن ءىس.
ءبىر دۇڭگەن مەن دوس بولدىڭ،
وسىعان نەگە بوس بولدىڭ،
بىلە تۇرىپ ءاتيىم،
بەلقۇدىققا شەت قوندىڭ،
نە كورسەم ءوزىم كورەم دەپ،
جۇرتىڭنىڭ قامىن جەپ قوندىڭ.
بەسىندە دۇڭگەن كەلىپتى-اي،
قولىنان ءبىر شاي بەرىپتى-اي.
قولىنان شايدى العاندا،
قىپ-قىزىل قاندى كورىپتى-اي.
قاسىندا كەلگەن قىتايعا،
ءاتيىم ءبىر ات بەرىپتى.
دۇڭگەننىڭ الداپ جۇرگەنىن،
جاقيا شوشقا ءبىلىپتى.
ەكەۋى امان بارعانىن،
مادارىڭ ىرىم ء(İبرايىم) كورىپتى.
ۇردالىپ شىققان مادارىڭ
سول كۇنى تۇندە كەلىپتى.
قاپىدا باسىپ قالىڭ جاۋ،
ءاتيىم شەيىت بولىپتى.
ءاتيىم شەيىت بولعان جەر،
تالدىساي باسى قورىق-تى.
اۋەلدە جازۋ وسىلاي،
بۇزۋعا كەلمەس بۇيرىقتى.
ءاتيىم ساپار شەككەن سوڭ،
جوعالتتى كەرەي ۇلىقتى.
بەساتار مىلتىق موينىندا،
سارىالا قامشى قولىندا،
قاجى اتام شەيىت بولدى-عوي،
بەلقۇدىقتىڭ جولىندا.
داۋىيىڭ سوزگە جەتتى عوي،
كەرەيدەن تىنىش كەتتى عوي.
قىتايدان ءتۇسىپ قاراۋىل ،
ورتاڭناڭ ورىن كەتتى عوي.
كەتكەنى وسى ەمەس پە،
بايانباي، دونەن، بايقادام،
وسىلاردى الام دەپتى عوي.
قىتايدان ءتۇسىپ قاراۋىل،
ورتاڭنان ورىن تاپتى عوي.
بۇرىڭعىداي كۇنىڭ جوق،
ءۇيىڭ تىگىپ قويىڭدى سوي،
قوي دەسەڭ زارلاپ قويدىم عوي.

kerey.kz

Tags زۋقا باتىردىڭ كİشİ كەلİنİ بايان اپامىزدىڭ جوقتاۋى (جىرى)

ناۋرىز مەرەكەسى قۇرمەتىنە پانفيلوۆ كوشەسىندەگى ساحنادا «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى ءداستۇرلى ونەردە جۇرگەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءان كەشى ءوتتى.

kerey.kz

بۇگىن الماتى قالاسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پانفيلوۆ كوشەسى بويىنداعى ساحنادا ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى ءان كەشى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. الماتى قالاسى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇيىتقىسى، ورداسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءىرى وكىلدەرى، زەرتتەۋشىلەرى وسى قالادا تۇرىپ، ەڭبەك ەتتى. قازىر دە پروفەسسيونالدىق تيپتەگى ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ەڭ ءىرى وشاعى – الماتى. مۇندا ەتنومۋزىكانىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى، ءداستۇرلى دومبىراشى، قوبىزشى، سىبىزعىشى، ءانشى-تەرمەشىلەر ازىرلەيتىن ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى، ونەر ۇجىمدارى شوعىرلانعان. قازاق كونە مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ جەر بەتىندەگى جالعىز مۋزەيى مەن ەلىمىزدەگى جالعىز ءداستۇرلى ونەر تەاترى دا وسىندا. سوڭعى ۋاقىتتارى الماتى قالاسىندا ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن جاس ونەرپازداردىڭ ارنايى ءان كەشى وتپەپ ەدى.
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،
قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

kerey.kz

Zhalgas Yertay كونستيتۋتسيادان ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، رەسەي بىزگە سوعىس اشا ما؟ بيلىك وسىلاي قورقىتا باستادى. بىراق ول سۇراققا قىسقا جاۋاپ – جوق. سەبەبى، رەسەيگە قارسى ءازىربايجان دا، ارمەنيا دا نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باردى، بارىپ تا جاتىر، بىراق ولارعا قازىر سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. بۇل ءادىستى ساياسي مانيپۋلياتسيا دەيدى، شىن مانىندە، بۇنى قازىرگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇيەنىڭ اسىعىس ويلاپ تاپقان ارگۋمەنتى دەۋگە بولادى. ويلاپ كورىڭىزشى، رەسەيگە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قاي تىلدە ءىس-قاعاز جۇرگىزەتىنى ەمەس، لويال بولعانىمىز كەرەك. ەندەشە، رەسەي ءبىزدىڭ لويالدىعىمىزدى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، كونستيتۋتسياداعى ءتىل ماسەلەسىنە قارسى بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى. دەنى ساۋ ەلدىڭ بيلىگى ءوز كورشىسىنە وسىنداي قارسى ارگۋمەنت ايتار ەدى. ەندى
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،