ЗУҚА БАТЫРДЫҢ КİШİ КЕЛİНİ БАЯН АПАМЫЗДЫҢ ЖОҚТАУЫ (ЖЫРЫ)

ZUQA BATIRDIÑ KİŞİ KELİNİ BAYAN APAMIZDIÑ JOQTAUI (JIRI)

| Feb 16, 2016

Jıl: 1996. Zukawlı Sauat Hajının üyi. Stambul. Jırdı aytqan kisi Kerey-Şaqabay ruınan Mäukeatawlı Şamşerqan aqsaqal, osı jır turalı äñgimesinde bılay aytqan: Bwl jırdı Hajı Zuqa Batırdıñ Bayan esiminde kişi kelini joqtap aytqan kezde biz kişkentay balalarmen aqın ağalarımız üydiñ töñireginde tıñdap otırğamız. Änin de sözderin de jattap alğamız.

Kuddüs Çolpan

Meyirban ğaziz atam-ay,
Ne bolar zarlap botañ-ay.
Mamıqqa jatpas ätiim,
Jerge de qaytıp jatadı-ay.
Sol küni bilsem ätiim,
Qalar em alıp batañdı–ay.
Özgeden bwrın bir säri,
Ätiim mağan batadı-ay.
Ätiim ötti armanda,
Bir atıspay qalğanda.
Armanda emey nemene,
Besatar beren twrğanda.
Twrğan üyde qırıq mırış,
Jarqırağan sarı qılış.
Qapıda basıp qalıñ jau,
Bir tünde boldı tıp-tınış.
Aldıñnan ötpes ätiim,
İşime tüsti küyiniş.
Ätiim sapar şekken soñ,
Qoradan ketti jiılıs.
Ätiim ötip dünieden,
Tüsti-au basqa bir kiın is.
Bir düñgen men dos boldıñ,
Osığan nege bos boldıñ,
Bile twrıp atiim,
Belqwdıqqa şet qondıñ,
Ne körsem özim körem dep,
Jwrtıñnıñ qamın jep qondıñ.
Besinde Düñgen kelipti-ay,
Qolınan bir şay beripti-ay.
Qolınan şaydı alğanda,
Qıp-qızıl qandı köripti-ay.
Qasında kelgen Qıtayğa,
Ätiim bir at beripti.
Düñgenniñ aldap jürgenin,
Jaqiya şoşqa bilipti.
Ekeui aman barğanın,
Madarıñ Irım (İbrayim) köripti.
Wrdalıp şıqqan Madarıñ
Sol küni tünde kelipti.
Qapıda basıp qalıñ jau,
Ätiim şeyit bolıptı.
Ätiim şeyit bolğan jer,
Taldısay bası qorıq-tı.
Äuelde jazu osılay,
Bwzuğa kelmes bwyrıqtı.
Ätiim sapar şekken soñ,
Joğalttı Kerey wlıqtı.
Besatar mıltıq moynında,
Sarıala qamşı qolında,
Qajı atam şeyit boldı-ğoy,
Belqwdıqtıñ jolında.
Dauıyıñ sözge jetti ğoy,
Kereyden tınış ketti ğoy.
Qıtaydan tüsip qarauıl ,
Ortañnañ orın ketti ğoy.
Ketkeni osı emes pe,
Bayanbay, Dönen, Bayqadam,
Osılardı alam depti ğoy.
Qıtaydan tüsip qarauıl,
Ortañnan orın taptı ğoy.
Bwrıñğıday küniñ joq,
Üyiñ tigip qoyıñdı soy,
Qoy deseñ zarlap qoydım ğoy.

kerey.kz

Tags ZUQA BATIRDIÑ KİŞİ KELİNİ BAYAN APAMIZDIÑ JOQTAUI (JIRI)

Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,