تۇلعالار

گيمالايدا جۇرەگى، التايدا باسى جەرلەنگەن ءبورى تەكتەس بوكە باتىر

kerey.kz

 |  Feb 18, 2016

قازاقتاي ازاپ شەگىپ، تاريحى قان مەن قاسىرەتتەن جازىلعان حالىق جوق شىعار، ءسىرا… الايدا سۇعا بەرگەنگە بۇعا بەرەتىن حالىق ەمەسپىز! تۇلپار تۇياعىمەن تاريحىمىز جازىلعان، سۇڭقار قاناتىمەن ءتالىمىمىز ءنار العان ۇلى بابالاردىڭ ۇرپاعىمىز! الدىنان كەلگەنىن شايناپ، ارتىنان كەلگەنىن كىسەنەي تەپكەن سال جۇيرىكتىڭ قىمىزىنان رۋح الىپ، بابالار جىرىنان جاندانعان قازاق ەشقاشان قۇل بولعان ەمەس، بولمايدى دا! ءجۇز جىل جەلكەڭ جەرگە تيگەنشە ەڭكەيىپ كۇن كەشكەنشە، ءبىر كۇن باس كوتەرىپ، ازات بولۋدى تاڭدايتىن قايسار مىنەز – قازاق قازاق بولعالى قانىنا بىتكەن قاسيەت. سول قاسيەت قىڭىر زامان مەن قاندى جىلداردا قازاقتى تالاي مارتە تامۇقتىڭ وتىنان الىپ شىقتى ەمەس پە؟! ارينە، ءسوز باستاعان شەشەنى، قول باستاعان كوسەمى ارقىلى. سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – بوكە باتىر (1846­1904). جالپى، قازاقتا جازبا تاريح جۇتاڭ تارتىپ، دۇرىس دامىماعان. سونىڭ كەسىرىنەن بوكە باتىر جايلى ناقتى دەرەكتەر مەن قۇجاتتار جيەگى وتە از، ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەسەم دە بولادى.

جالپى، بيىل قازاق ءۇشىن قان جۇتقان تالاي تاۋ تۇلعانىڭ اتاۋلى جىلدارى ەكەن، بۇل دا بولسا كەزدەيسوقتىق ەمەس شىعار. بوكە باتىر بالالىق شاقتان ءبىتىمى بولەك، باتىر تۇلعالى، قازاق دەسە جۇرەگىن جۇلىپ بەرەتىن ۇلتشىل، رۋحتى بولعان دەسەدى. تاريحتىڭ تارام جولدارى قازاقتى تارىداي شاشىپ، ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءار ەلىنە «ەرىكسىز ەلشى» ەتىپ جىبەردى. ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ قىتايمەن شەكارالاس ايماقتارداعى قازاقتاردىڭ وتارلىق ەزگىنىڭ كۇشەيۋى مەن جەر رەفورمالارىنىڭ قاتاڭدىعىنا، قۋاڭشىلىق پەن جۇتتىڭ ورىن الۋىنا بايلانىستى قىتايدىڭ ءۇرىمجى ايماعىنا قونىس اۋدارۋى جيىلەپ كەتتى. سونىمەن قاتار قارت التاي – قازاقتىڭ اتام زاماننان بەرگى اتا قونىسى، التىن مەكەنى. التايدىڭ شۇرايلى دا قولايلى ايماعىنىڭ بارلىعىندا قازاقتاردىڭ قونىس تەپكەنىن كورگەن قىتاي ۇكىمەتى بۇل ايماقتى قازاقتاردان بوساتۋدى ۇلكەن جوسپار قىلىپ قويعان ەدى. ارتىنشا قازاقتارعا دەگەن سالىقتىڭ ءتۇر­تۇرىن، قىسىمنىڭ سان سيپاتىن ويلاپ تاپتى. بۇعان دەيىن كورشىلەس ورىن تەپكەن قالماق­تورعاۋىلدارمەن جەر ءۇشىن ەگەسىپ، داۋلاسقان التايدىڭ الاشىنا ەندىگى تاڭدا قۇمىرسقاداي كوپ قىتايمەن قىرقىسۋعا تۋرا كەلدى. 1880 جىلدان باستاپ قىتاي اسكەرى ءتۇرلى سىلتاۋ تاۋىپ، قازاق اۋىلدارىنا دەگەن قىسىمدى ارتتىردى. بۇل جاعداي ۇزاق جىلدار بويى ءوز جالعاسىن تاۋىپ، قازاقتى ابدەن تيتىقتاتىپ جىبەردى. وسى رەتتە حالقىن قاناتىنىڭ استىنا الىپ، قورعان بولۋ ماقساتىندا تاريحي ساحناعا بوكە جىرعالاڭۇلى شىقتى. جاستايىنان قالماق­تورعاۋىتتىڭ سۇلتانى سارى ۋاڭنىڭ زورلىق­زومبىلىعىنا قارسى قول جيىپ، قابىرعاسىن قاقىراتقان بوكەنى ول ساتتە ەل اراسىندا بىلمەيتىن جان جوق ەدى. 1883 جىلى شونجىنىڭ اكىمى بولعان بوكە 1886 جىلى بوعداعا بارىپ، سول ايماقتاعى التى الاشقا قامقور بولىپ، قىتاي اسكەرىنىڭ وزبىرلىعىنا قارسى تۇرادى. بوكەنىڭ بەدەلى مەن باتىرلىعىنا سەنگەن حالىق «بوعدا، قايداسىڭ؟» دەپ مىڭداپ ەسىل ەردىڭ قونىسىنا بەت الادى. قازاقتىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنەن قورىققان قىتاي ۇكىمەتى بوكەگە جالا جاۋىپ، 4 ايعا قاماپ تاستايدى. 1887 جىلى اباقتىدان شىققاننان كەيىن بوكە باتىر قىتاي ۇكىمەتىنە «بەيجىڭگە بارامىن» دەپ ايتىپ، شىن مانىندە قازاققا جايلى قونىس ىزدەپ كەتەدى. ءبىر جىلدىق ساپاردان كەيىن بوكە ەل ىشىنە قايتىپ ورالىپ، ۇندىستانمەن شەكارالاس ايماققا قونىس تەبۋدى ءجون كورەدى. ءسويتىپ، 1889 جىلى (كەي دەرەكتەردە 1898 جىل) 1500 قازاق وتباسىن ەرتىپ الىپ، بوكە باتىر ۇلى كوش باستايدى. قىتايدىڭ جازالاۋشى جاساعىمەن تالاي شايقاسىپ، 1902 جىلى ۇندىستانعا جاقىن ايماققا كەلەدى. وسى جىلى ۇرىمجىدەن شىققان 500 مۇزداي قارۋلانعان اسكەر مەن بوكە باتىر جاساقتارى اراسىندا ءىرى شايقاس ورىن الادى. قىتاي اسكەرىنىڭ 300­دەن استامى جەر جاستانىپ، بوكە جاساعىنان 30­داي سارباز بەن ءىنىسى شوكە شەيىت بولادى. 1904 جىلى تيبەتتىڭ لحاساسىنا تيبەت كوسەمدەرى بوكەنى ارنايى شاقىرتىپ، سول ساپاردا ايىقپاس دەرتكە شالدىققان ءبورى تەكتى بوكە باتىر اۋىر دەرتتەن كوز جۇمادى. بوكەنىڭ ارتىنان قالماعان قىتاي جاساعى باتىردىڭ زيراتىن قازىپ، دەنەسىن سىرتقا شىعارىپ، باسىن كەسىپ الادى. وعان سەبەپ – بوكە باتىردىڭ باسىنا ۇلكەن سىياقى تاعايىندالعان ەدى. ءسويتىپ، باتىردىڭباسىن الىپ، ءۇرىمجىنىڭ ورتالىعىنا اپتالاپ ءىلىپ قويادى. كەيىننەن بوكەنىڭ ۇلى راباي اكەسىنىڭ باسىن سۇراپ الىپ، التايدىڭ ارالتوبە اۋىلىنا قاتىستى وباتى قىستاعىنا جەرلەيدى. ال ەلى ءۇشىن ەڭىرەگەن ەردىڭ كوشىن قىتاي اسكەرى كۇشپەن كەرى قايتارادى. سولايشا قازاق ءۇشىن قام جەگەن قايسار ۇلدىڭ دەنەسى گيمالايدا، ال باسى التايدا جەرلەندى.

ءشامىس قۇمارۇلى 1987 جىلى قىتايدا «بوكە باتىر» اتتى پوەما جازىپ، ۇلى بابامىزعا قۇرمەت كورسەتكەن ەدى. الايدا بۇل قۇرمەتتىڭ باسى عانا بولۋعا ءتيىس. ناسيحاتتاۋدىڭ جوقتىعىنان بۇگىندە قازاعىم دەگەن بوكەدەي تۇلعانى ءبىرىمىز بىلسەك، ءبىرىمىز بىلمەيمىز. ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز تاعالاماساق، مۇنداي تۇلعالاردىڭ تۇلعاسى ۋاقىت ساعىمىندا جوق بولىپ كەتەرى انىق­اق…

اسحات قاسەنعالي

arhar.kz