كووپەراتسيانى دامىتۋعا نە كەدەرگى؟
kerey.kz
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى ءبولىنىپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشاما باعدارلاما قابىلداندى. سويتە تۇرا وكىنىشكە قاراي، ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ەكسپورتتى ايتپاعاندا، ىشكى نارىعىمىزدى ءتول ونىممەن تولىققاندى قامتي الماي كەلە جاتقانىمىز راس
وسىناۋ ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا بىلتىر جىل سوڭىندا «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى» تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ، ول بيىلدان باستاپ كۇشىنە ەنگەن بولاتىن. تاياۋدا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا وتكەن پىكىرسايىستا اتالعان زاڭنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىن تۇستارى، ورىندالۋ بارىسى تالقىلاندى.
«اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونىڭ شەشۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن وتىرىسقا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى، شارۋا قوجالىقتارى مەن كووپەراتيۆ يەلەرى جانە جوعارى وقۋ ورنى وقىتۋشىلارى قاتىستى. وندا بيىل قاڭتار ايىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن زاڭدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تولىققاندى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن، اۋىل جۇرتى كووپەراتيۆ قۇرۋدىڭ جاي-جاپسارىنان بەيحابار وتىرعانى تۋرالى ءسوز بولدى. راسىندا دا، شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى زاڭنىڭ شىققانىن ەمىس-ەمىس ەستىگەنمەن، ونىڭ ارتىق-كەم تۇسى، تيىمدىلىگى تۋرالى بىلمەيتىنىن جەتكىزسە، ەندى ءبىرى ءتىپتى تۇڭعىش رەت ەستىپ تۇرعانىن ايتىپ، تاڭدانىسىن جاسىرمادى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە اناليز دەپارتامەنتىنە قاراستى اگروبيزنەس باسقارماسىنىڭ باسشىسى ازامات قۇرمانوۆ بولسا, بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىردى.
ازامات قۇرمانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، مينيسترلىك تاراپىنان ءتۇسىندىرۋ، ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان كورىنەدى. ءتىپتى الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى اكىمدەردى ارنايى وقىتۋ كۋرستارىنان وتكىزۋ جوسپارلانىپ قويىپتى. الايدا شىنتۋايتقا كەلگەندە، ءسوز باسقا، ءىس باسقا بولىپ تۇرعان سىڭايلى. ولاي دەيتىنىمىز، قاراپايىم شارۋالاردى بىلاي قويعاندا، وڭىرلەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى دا جاڭا زاڭنىڭ ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى تۋرالى اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن مويىنداپ وتىر. مىسالى، اقتوبە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعىقارجاۋباي ىبىرايىمۇلىنىڭ ايتۋىنشا، كووپەراتسيا تۋرالى زاڭدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ەرەجەلەر، جالپى اقپاراتتىق نۇسقاۋلىقتار جوق ەكەن.
اقپارات از، تۇسىنىك كومەسكى بولعان سوڭ، سەنىمسىزدىك تە بولماي تۇرمايتىنى بەلگىلى. حالىق اراسىندا «ونسىز دا قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي تۇرعان قىسىلتاياڭ شاقتا كووپەراتيۆكە بىرىگىپ، ەرتەڭ ونداعى مال-مۇلىك تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟» دەپ كۇمانمەن قارايتىندار دا بارشىلىق. سوندىقتان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كۇدىگىن سەيىلتىپ، سەنىمىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، 11 پيلوتتىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى باستاپ كەتىپتى.
اقمولا وبلىسى، قارابۇلاق اۋدانىنان كەلگەن «جەر-انا-استانا» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى گۇلمايرا بايماقوۆانىڭ ايتۋىنشا، اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋعا دەگەن حالىقتىڭ ىنتا-ىقىلاسىن سول اۋىلدىڭ ليدەرلەرى، ياعني حالىقتىڭ سەنىمىنە يە ادامدار ارقىلى قالىپتاستىرا الامىز.
گۇلمايرا بايماقوۆا.
«مەيلى قانشا جەردەن اۋدان اكىمدەرىن وقىتىڭىز، مينيسترلىك، باسقارما ماماندارىن اۋىل-ايماقتى ارالاتىپ، ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىڭىز، بىراق نەگىزىنەن جۇمىستى اۋىلعا بەدەلى بار، قاراپايىم ادامداردىڭ ءتىلىن تابا بىلەتىن، سولارمەن بىرگە كوز اشقالى قاتار ءجۇرىپ، ەڭبەك ەتكەن، ىستىق-سۋىققا بىرگە توزگەن، اۋىلدىڭ شىنايى بولمىس-كەلبەتىن جاقسى بىلەتىن ادامدار ارقىلى جۇرگىزگەن ءجون»؟ – دەيدى كاسىپكەر.
مىرزاحمەتوۆ: بيزنەستە قازاق ءتىلىن دامىتۋ – «اتامەكەننىڭ» پارىزى
«اۋەلى ۇلت الدىنداعى پارىزىمىزدان باستايىن» دەپ ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلا… →
پكىرسايىس كلۋبىنىڭ مودەراتورى قالقامان سارين «جالپى، «اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس» دەگەن قاراپايىم قاعيدانى ۇستانعان قازاق دەگەن حالىق ءۇشىن كووپەراتيۆ دەگەن ۇعىم اۋەلدەن جات ەمەس. سوندىقتان ەجەلدەن بىرلەسىپ، ۇجىمداسىپ ءومىر سۇرگەن، ەڭبەك ەتكەن قازاق قوعامى ءۇشىن كووپەراتسيانى بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي وڭگەرىپ الىپ كەتۋ ونشا قيىن ءىس كورىنبەۋى مۇمكىن. ايتسە دە، ەجەلدەن ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى ۇستاعان، وتارىمەن قوي ايداپ، تابىن-تابىن سيىر باققان حالقىمىز بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلگەندە، نەگە كۇردەلى ماسەلەلەرگە تىرەلىپ قالىپ وتىر؟!» دەپ جينالعاندارعا كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وزەكتى ساۋالدى ورتاعا سالدى.
وسى ورايدا، ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى «ىشكى نارىقتى ءتول ونىمدەرىمىزبەن قامتىپ، ەكسپورت سۇرانىسىن دا قاناعاتتاندىرۋعا نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟» دەگەن ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ، ونىڭ ماڭىزدى بىرنەشە سەبەپتەرىن انىقتاعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. الدىمەن، پالاتا ماماندارى «ماگنۋم»، «ارزان»، «رامستور»، «مەترو» سياقتى ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىمەن تىكەلەي كەزدەسىپ، ولاردىڭ نەگىزىنەن قانداي تاۋار ساتىپ تۇرعانىنا نازار اۋدارعان. اتالعان ساۋدا ورىندارىندا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنىڭ كوبى يمپورتتىق تاۋارلار بولىپ شىققان. ماسەلەن، كارتوپ پاكىستاننان، جەمىس-جيدەك وزبەكستان مەن قىرعىزستاننان، ءسۇت ونىمدەرى مەن ەت ونىمدەرىنىڭ كوبى رەسەي مەن بەلارۋسسيادان. مۇنىڭ سەبەبىن تۇسىندىرگەن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ باسشىلارىنىڭ سوزىمەن دە كەلىسپەسكە بولمايتىنداي.
قالقامان سارين.
«قازاقستاندا شارۋاشىلىقتار وتە مايدا. سوندىقتان ولار بىزگە ءتيىستى دەڭگەيدە تاۋارلاردى جەتكىزىپ بەرە المايدى. ماسەلەن، تاۋاردى ساۋدا اينالىمىنا كىرگىزۋ ءۇشىن ونى الدىن الا دايىنداۋ قاجەت. ونى جۋ، تازالاۋ، ارنايى ورامدارعا وراۋ، كوليبروۆكاسى بار. مىنە، وسىنداي جۇمىستار بىزدە ۇيىمداستىرىلماعان. ەكىنشىدەن، تۇراقتىلىق جوق. ناۋقاننىڭ كەزىندە، تامىز، قىركۇيەك، قازان ايلارىندا جاپپاي ءبارى بىزگە ارزان باعادا جەتكىزەدى دە، قالعان ۋاقىتتا ول تاۋارلار جوق قازاقستاندا. ال مەنىڭ ساۋدا ورتالىعىما جىل ون ەكى اي، 365 كۇن بۇل تاۋارلار كەلىپ تۇرۋى كەرەك. سەبەبى، تۇتىنۋشىلار بىزگە ءبىر كەلەدى، ەكى كەلەدى، ءۇشىنشى كەلگەندە سول تاۋاردى تاعى تاپپاسا، كەلەسى جولى مۇلدە كەلمەيتىن بولادى. سوندىقتان، مەن ونداي ۇلكەن تاۋەكەلگە بارا المايمىن» دەيدى ولار.
جالپى، قازىر مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قولداۋدان كەندە قىلىپ وتىرعان جوق، تەك سول قولداۋدى پايدالانا ءبىلۋ تەتىكتەرىن بىلگەن ءجون. «اتامەكەن» ۇكپ اگروونەركاسىپ كەشەنى حاتشىلىعى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دىنمۇحامەد ءابساتتاروۆتىڭ ايتۋىنشا، ءار وندىرىلگەن سۇتكە، ەتكە جانە دە ول اسىل تۇقىمدى مال اسىرايتىن بولسا، جوعارعى دەڭگەيدە ءسۇت پەن ەت بەرەتىن مال اسىراسا، ونىڭ جەمىنەن باستاپ، ساۋىلعان سۇتىنە، وتكىزىلگەن ەتىنە دەيىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋلار بار. سونىڭ بارلىعى جەكە تۇرعىندارعا قولجەتىمسىز بولىپ وتىرسا كەرەك.
دىنمۇحامەد ءابساتتاروۆ.
«ماسەلەن، ەت باعىتىندا ءۇش دەڭگەيدە قارجىلاي كومەك بەرىلەدى. ەڭ الدىمەن، مالدىڭ ازىعىن دايىنداۋعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بار. اسىل تۇقىمدى مال اسىراپ جاتقان بولسا، ونىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيىندە 3000 باس ءىرى قارا مال اسىرايتىن بولسا، وعان 220 تەڭگەدەن مەملەكەتتەن قايتارىمسىز قاراجات بەرىلەدى. ەكىنشى دەڭگەيدە، ول 1500 باسقا 170 تەڭگەدەن بەرەدى. ءۇشىنشى دەڭگەيدە 400 باستان كەم بولماۋى كەرەك. ودان بولەك، اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الاتىن بولسا، وعان 154 مىڭ تەڭگە بەرىلەدى، ول بۇقانى جىل بويىنا اسىراۋعا، جەم-شوبىمەن قامتاماسسىز ەتۋى ءۇشىن 108 مىڭ تەڭگە تاعى بەرىلەدى»، – دەيدى ءابساتتاروۆ.
اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانىنا قاراستى ارالتوبە اۋىلىندا جاقىندا قۇرىلعان «راحات+» كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى ابزال نىعمەتتىڭ ايتۋىنشا، كووپەراتيۆكە بىرىگۋدى اۋىلدىڭ 55 جەكە ءۇيىقولداپ، التى ءجۇز بەس باس مالىن قوسقان. اۋدان اكىمدىگى تاراپىنان مال جايىلىمىنا 5 مىڭ گەكتار جەر ءبولىنىپ جانە ارنايى قۇدىقتار قازىپ بەرەتىن بولىپتى. دەيتۇرعانمەن، وندا دا كۇردەلى ماسەلەلەر جەتەرلىك ەكەن.
ابزال نىعمەت.
«ءبىز كووپەراتيۆ قۇرار كەزدە ونىڭ ارتىق-كەم تۇسىن ەشكىم ءتۇسىندىرىپ بەرە العان جوق، ءاۋ باستا. وزىمىزشە جوبالاپ، اسىل تۇقىمدى بۇقا الىپ، ونىمەن قوسقان انالىعىمىزدىڭ سۋبسيدياسىن حالىقپەن بولىسەمىز دەپ ويلادىق. سويتسەك، مۇنىڭ مەحانيزمدەرى ءبىز ويلاعاننان باسقاشا بولىپ شىقتى. ادام بولعان سوڭ، سەنىمسىزدىك بولماي تۇرمايدى، قولىندا ازعانتاي مالىنان ايرىلىپ قالام با دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس ەل-جۇرتتا. مەن كووپەراتيۆ باسشىسى رەتىندە مەملەكەتتەن بولىنگەن بارلىق يگىلىكتەردى الىپ، بايىپ كەتىپ جاتىر ەكەن دەپ تە ويلايتىندار بار. ەندى انە-مىنە، مالدى ورىسكە شىعارىپ، اسىل تۇقىمدى بۇقامەن قوسىپ، تۇقىم وزگەرتۋىمىز كەرەك، وعان دايىندىعىمىز دا جوق، شىنى كەرەك. اۋىلدىقتار كووپەراتيۆ قۇرامىنا التى جۇزدەي باس مال قوستى، ونى تۇگەل ورىسكە الىپ كەتەم دەسەم، ءبىرازى كەلىسپەۋى مۇمكىن، ويتكەنى ساۋىپ وتىرعان سيىرى، ءبىر وتباسى سوعان قاراپ وتىر. سوندىقتان التى ءجۇز باس مالدىڭ شامامەن ءتورت ءجۇزىن ساۋىنعا الىپ قالۋى مۇمكىن يەلەرى. سوندا ەكى ءجۇز باس مالعا عانا سۋبسيديا الامىز با؟ قالعان ءتورت ءجۇز باس مالعا دا الساق دەپ سۇراپ وتىرمىز، ول جاعى ءالى بەلگىسىز بىراق» دەيدى وندىرىستىك كووپەراتيۆ جەتەكشىسى نىعمەت.
«بجك 2020» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىنىڭ «كاسىپكەرلىك قىزمەت نەگىزدەرىنە ۇيرەنۋ» قۇرالى
كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىنىڭ ءتورتىنشى باعىت… →
ال اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىبى كەشەنى ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى فيليالىنىڭ ديرەكتورىكاكىمجان سارحانوۆ: «بىزدە قازىر تىك جانە كولبەۋ دەگەن ەكى جۇيە بار. تىك جۇيەدە كووپەراتيۆكە كىرگەن ازاماتتاردىڭ ءوز مەنشىگى وزىندە قالادى دا، وزدەرى اتقاراتىن قىزمەت تۇرلەرىن كووپەراتيۆ ارقىلى اتقارادى. ازىرگە بىزگە وسى قولايلى بولىپ وتىر. ويتكەنى ءدال قازىر اۋىلدىقتارعا «جەرىڭدى قوس، مالىڭدى قوس» دەۋگە كەلمەيدى. مىسالى جەر تۋرالى زاڭ بار، جەردىڭ 98% جالدا، ال سۋبارەندا دەپ كەلەسى ءبىر ادامعا بەرە المايدى، ءارى مال-مۇلكىڭدى قوس دەسەڭ، وعان سەنىمسىزدىكپەن قارايتىنى راس. وسى سەكىلدى كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەر كوپ» دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كوكسەگەنى قايتسەك، مەملەكەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديانى الا الامىز بولىپ كەتكەن سەكىلدى. ارينە، قاراجات قاجەت، بىراق قانداي ماقساتقا، ونى قايدا، قالاي جۇمساۋ كەرەك؟
«ونسىزدا «شىقپا جانىم، شىقپالاپ» وتىرعان مايدا شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆكە بىرىكتىرگەن سوڭ، ماسەلەن، ءسۇتىن وتكىزۋگە شاعىن زاۋىت اشۋعا، مالدىڭ جەم-ءشوبىن دايىنداۋعا تاعى باسقا كەرەك-جاراعىنا قاراجات كەرەك بولادى. ونى قايدان الادى؟ مىسالى «كووپەراتيۆكە قارجى كەپىلدىكسىز بەرىلەدى» دەيدى، بىراق بۇل ءسوز كۇيىندە عانا ايتىلىپ وتىر ازىرگە. وسى قارجى ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك الدىمەن»، – دەيدى سارحانوۆ.
سايىپ كەلگەندە، بۇگىنگىدەي الما-عايىپ كەزەڭدە «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەپ اركىم ءوز بەتىنشە تىرلىك قىلماي، ورتاق مۇددە، ورتاق ءىستىڭ توڭىرەگىنە بىرىگىپ، جۇمىلا ەڭبەك ەتۋ ۋاقىت تالابى بولىپ وتىر. پىكىرسايىستان ۇققانىمىز، كووپەراتيۆ قۇرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ، بىراق ءالى دە ناقتىلانباعان كەمشىن تۇستارى دا جەتەرلىك ەكەن. قالاي دەگەنمەن، مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋگە نەگىز قالاندى. ەندىگى ماسەلە سونىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلۋىندا، بولىنگەن قارجىنى ۇقساتا بىلۋدە بولىپ وتىر.
پىكىر قالدىرۋ