Қайы Қаңлылардың Анадолы жеріне баруы туралы

قايى قاڭلىلاردىڭ انادولى جەرىنە بارۋى تۋرالى

| Apr 17, 2016

سۇلتاننىڭ سۇراعىنا جاۋاپ
نەمەسە قايى قاڭلىلاردىڭ انادولى جەرىنە بارۋى تۋرالى

سۇلتان سۇلەەۆتىڭ “ەرتۇعرىل” فيلمىندە ايتىلاتىن قايى رۋى تۋرالى سۇراعىنا جاۋاپ بەرە كەتكەندى ءجون كوردىم. ونداعى رۋدىڭ اتى “قايلى” ەمەس – “قايى”. قايى – قاڭلى تايپاسىنىڭ ءبىر بولىگى (شاكارىم قۇدايبەردىۇلى). قايى قاڭلىلار 1280 جىلدارى بۇگىنگى قازاق توپىراعىنان اۋىپ، قازىرگى تۇركمەنستان ارقىلى جىلجىپ، فرات (ەفرات) وزەنىنەن وتكەن. وزەننەن ءوتۋ كەزىندە قايى قاڭلىلاردىڭ كوسەمى سۇلەيمەن سۋعا كەتىپ، دۋندار دەگەن بالاسى مۇنى جامان ىرىمعا جورىپ، 50 مىڭ ءتۇتىندى ەرتىپ كەرى قايتىپ كەتكەن. ال ەرتۇعرىل حايىم اناسىنىڭ قولداۋىمەن 440 ءتۇتىن قاڭلىلاردى باستاپ جورىق جولىن جالعاستىرعان. ماقسات – قاڭلىلاردىڭ الدىڭعى لەگى سەلجۇكتەر بارىپ ورنىققان انادولى جەرىنە جەتۋ بولعان.

انادولىعا جەتكەندە قاتتى شايقاستىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. “نە ىستەسەك بولادى؟ كىمگە كومەكتەسەمىز؟” دەگەن سۇراق تۋعاندا حايىم انا “قاي جاق جەڭىلىپ جاتسا – سوعان كومەكتەسىڭدەر!”،-دەيدى. ەرتۇعرىلدىڭ قولى جەڭىپ بارا جاتقان قولدىڭ تۋ سىرتىنان ءتيىسىپ بىت-شىتىن شىعارادى. سويتسە – قان مايدانعا ءتۇسىپ جاتقان سەلجۇكتەر مەن مونعول اسكەرى ەكەن. قايى قاڭلىلاردىڭ ارقاسىندا سەلجۇكتەر جەڭىپ، وعان قاتتى ريزا بولعان پاتشاسى الاەددين كەيقۋات قايى قاڭلىلارعا دومانيش دەگەن جەردى – جايلاۋ، سوگۇت دەگەن جەردى – قىستاۋ ەتىپ بەرىپتى.

قاڭلىلار ۇزاق جورىقتان توقتاعان جەرىندە قاڭلى پالاۋىن جاساپ “جورىق مەرەكەسىن” (تۇرىكشە يورۋك بايرامى) توي وتكىزىپتى. سول مەرەكە جىل سايىن قىركۇيەك ايىنىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسىندە تۇركيانىڭ سوگۇت قالاسىندا ءالى كۇنگە وتكىزىلەدى. (2012 جىلى ارنايى شاقىرۋمەن بارىپ سونداي ءبىر مەرەكەسىنە قاتىسقانىم بار).
ەرتۇعرىل حالقىن ورنالاستىرىپ، ايماعىنا قوسىمشا جەر قوسىپ بيلىگىن كەڭەيتەدى. گرەكتەرمەن كەزەكتى سوعىستا سەلجۇكتەر تالقاندالىپ ەرتۇعرىل بولەك پاديشاحقا اينالادى. ول دۇنيەدەن وتكەن سوڭ 1299 جىلى بيلىككە ونىڭ ۇلى وسپان (وسمان) كەلەدى. وسمان پاديشاح ءۇش قۇرلىققا، الەمنىڭ 57 مەملەكەتىنە جەتى عاسىرداي بيلىگى جۇرگەن ايگىلى وسمانلى يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالايدى. قايى قاڭلىلاردىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي!
P.S.تولىعىراق دەرەكتەردى مەنىڭ جەكە پاراقشامنان وتكەن جىلى جاريالانعان پوستتاردىڭ بىرىنەن تابۋعا بولادى.

مارات توكاشباەۆتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى.

ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى
ناۋرىز مەرەكەسى قۇرمەتىنە پانفيلوۆ كوشەسىندەگى ساحنادا «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى ءداستۇرلى ونەردە جۇرگەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءان كەشى ءوتتى.

kerey.kz

بۇگىن الماتى قالاسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پانفيلوۆ كوشەسى بويىنداعى ساحنادا ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى ءان كەشى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. الماتى قالاسى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇيىتقىسى، ورداسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءىرى وكىلدەرى، زەرتتەۋشىلەرى وسى قالادا تۇرىپ، ەڭبەك ەتتى. قازىر دە پروفەسسيونالدىق تيپتەگى ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ەڭ ءىرى وشاعى – الماتى. مۇندا ەتنومۋزىكانىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى، ءداستۇرلى دومبىراشى، قوبىزشى، سىبىزعىشى، ءانشى-تەرمەشىلەر ازىرلەيتىن ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى، ونەر ۇجىمدارى شوعىرلانعان. قازاق كونە مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ جەر بەتىندەگى جالعىز مۋزەيى مەن ەلىمىزدەگى جالعىز ءداستۇرلى ونەر تەاترى دا وسىندا. سوڭعى ۋاقىتتارى الماتى قالاسىندا ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن جاس ونەرپازداردىڭ ارنايى ءان كەشى وتپەپ ەدى.
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق