– بiزدەر ءدال بۇگiن تاريحي ماڭىزى بار زاماندا عۇمىر كەشiپ جاتىرمىز. ءدال وسى كۇنi ادامزات مۇناي داۋiرiمەن قوشتاسا باستادى. باياعىدا مۇناي تاسىمالداۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ حاتشىسى شەيح ياماني “تاس ءداۋiرi تاس بiتiپ قالعاندىقتان اياقتالعان جوق، مۇناي ءداۋiرi دە مۇناي بiتكەندiكتەن اياقتالمايدى” دەگەن ەكەن. سول سياقتى، مۇناي ءداۋiرi اياقتالىپ كەلە جاتىر. دامىعان باي ەلدەردiڭ كوبiسi مۇنايعا دەگەن تاۋەلدiلiكتiڭ قاۋپiن انىق ءتۇسiنiپ بولدى. ولار جانتالاسىپ، مۇنايعا بالاما بولاتىن، باسقا دا ارزان ەنەرگيا كوزدەرiن iزدەستiرiپ الەك. ءدال بۇگiنگi قارقىنمەن iزدەنە بەرسە، الداعى 10-15 جىلدا مۇناي بۇگiنگi كومiر سياقتى ماردىمسىز ەنەرگيا كوزiنە اينالماق. ونىڭ ۇستiنە الەمدi جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىس، رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى قىرعيقاباق سوعىس ناتيجەسiندە پايدا بولعان كە­لەڭسiزدiكتەردi دە ەستە ۇستاۋ قاجەت. بۇنىڭ بارلىعى دا ەل بيلiگiن سان-الۋان iزدەنiستەرگە، ەرتەڭگi كۇنi بيۋدجەتتi نەمەن تولتىرامىز، ءوزi­مiزدiڭ ناپاقامىزدى قالاي تابامىز دەگەن تەرەڭ ويلارعا يتەرمەلەپ وتىر. وتكەن جىلدان بەرi باستالعان “100 ناقتى قادام” رەفورماسى وسىدان تۋىنداسا كەرەك. الايدا وي مەن iستiڭ اراسى – قىزىلورداداعى تەرەڭوزەك اۋىلى مەن امەريكاداعى نيۋ-يورك قالاسىنىڭ اراسىنداي.

شىنىمدى ايتايىن، ءوز باسىم جەر ساتىلۋى كەرەك، جەر جەكەمەن­شiك­تە بولۋى كەرەك دەگەن پايىمعا قارسى ەمەسپiن. كەرiسiنشە، ءمۇم­كiندiگiنشە جەر ەكونوميكالىق اينالىمعا ءتۇسۋi قاجەت، جەردiڭ ناقتى ەكونوميكالىق باعاسى ايقىندالۋى تيiس. جەردiڭ يەسiنiڭ بولماۋى، ونىڭ باعاسىنىڭ ايقىندالماۋى ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن ەكونوميكالىق ءوسiمدi شەكتەيدi. كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردەگi ءجونi ءتۇزۋ رەفورمالاردىڭ كوبiسi ءدال وسى جەر رەفورماسىنان، اۋىل شارۋاشىلىعىنان باستالعان. الايدا جەتiستiگiنەن جەمقورلىعى، اسىرعانىنان اساعانى، جاساعانىنان جىمقىرعانى كوپ ەلدەن ەسi دۇرىس، سابىرلى، ساليقالى رەفورما كۇتۋدiڭ ءوزi قيانات. ونىڭ ۇستiنە، جەرگە قاتىس­تى زاڭناما ءالi دە جەتiلدiرۋدi, دامىتۋدى تالاپ ەتەتiنi انىق. مىسالى، بiر ادامعا نە وتباسىعا قانشا جەر بەرۋ كەرەك؟ بiر ادامعا نە وتباسىعا بەرiلگەن جەردiڭ iسكە جاراتىلۋىن، وعان قاداعالاۋ جۇمىستارىن كiم جانە قالاي ۇيىمداستىرادى؟ جەر دۇرىس پايدالانباسا، وعان زالال كەلiپ جاتسا، ونى كiم جانە قالاي مەملەكەت يەلiگiنە قايتارا الادى؟ قوعامعا، حالىققا قاجەتتi سۋاتتار، جولدار، وزەن-كولدەر ماسەلەسi دە مۇلدەم شەشiمiن تاپپاعان. وسى سياقتى جيناي بەرسە، جۇزدەگەن ماڭىزدى-ماڭىزدى سۇراقتار بار. ولاردىڭ بارلىعىنا ناق­تى، ماردىمدى جاۋاپ الماي، جەر رەفورماسىن قولداۋ مۇمكiن ەمەس. ال شەتەلدiكتەرگە كەلەتiن بولساق، ولارعا جەر جەكەمەنشiككە بەرiلمەۋi تيiس. شەتەلدiكتەر جەردi ۋاقىتشا ارەنداعا الۋى مۇمكiن، بiراق جەردiڭ ساپاسى مەن وندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستارعا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ ماسەلەسi ءالi دە شەشiمiن تاپپاعان. ماسەلەن، شەتەلدiكتەر جەردi ءجون-جوسىقسىز پايدالانسا، جەرگە زيان كەلسە، زياندى تىڭايتقىشتار پايدالانىلسا، ولاردىڭ جۇمىسىن كiم قاداعالايدى؟ ولاردان جەردi تەز ارادا سوت شەشiمiمەن تارتىپ الۋ تەتiكتەرi بار ما؟ مەنiڭشە، جوق! ونىڭ ۇستiنە جەردiڭ اينالاسىندا جۇرگەن قۇزىرلى ورگاندارداعى جەم­قورلىقتى، شەتەلدiكتەر الدىنداعى لاببايشىلىقتى ەسكەرەتiن بولساق، وسىنداي شەشiمi جوق سۇ­راقتار ەرتەڭ جەردi مۇلدەم پايداسىز، تiپتi عاسىرلار بويى پايداعا كەلمەيتiندەي ەتiپ تاستاۋى ىقتيمال.

بiزدiڭ بيلiك تە مۇنى ءتۇسiنiپ وتىر. بiراق بيلiكتiڭ تۇسiنiگi مەن پايىمى – اسا تاياز، ال وسى رەفورمالاردى جۇرگiزۋi – قىلمىسپەن پارا-پار. ونسىز دا اشىنعان حالىقتى ءدال بۇگiنگiدەي ابiگەرگە سالۋ، ساياساتتى سايقىمازاققا اينالدىرۋ، جاۋاپكەرشiلiكتەن جالتارۋ، حالىق الدىنا شىعىپ، ۇزاق مەرزiمدi تۇسiنiك جۇمىستارىن جۇرگiزۋدەن قاشقالاقتاۋ، بۇنىڭ بارلىعى دا بيلiكتiڭ وزiنە-ءوزi ور قازۋىمەن پارا-پار دۇنيە. مىسالى، پرەمەر ءماسiموۆ قايدا؟ شوشقا تاعالاپ وتىر ما؟ نەگە حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ جاۋاپ بەرمەيدi? كەزiندە نۇرلان بالعىمباەۆ پرەمەر بولىپ تۇرعاندا حالىق الدىنا شىعىپ، جاۋاپكەرشiلiگiن مويىنداپ، جەر تۋرالى زاڭنان باس تارتقان بولاتىن. پرەمەر تاسماعامبەتوۆ وسى جەر زاڭناماسىن پارلامەنتتەن وتكiزەمiن دەپ قىزمەتiنەن كەتتi. ءماسiموۆ سوندا بارلىق ماسەلەنi پرەزيدەنتكە iلiپ قويىپ، اياعىن جىلى سۋعا سالىپ شالقايا بەرمەكشi مە؟ پرەزيدەنتتiڭ دە كەشە بەرگەن جاۋابى ەشكiمدi قاناعاتتاندىرمادى! باسقاشا ايتقاندا، بيلiك رەۆوليۋتسيالىق جاعدايدى ءوزi دايىنداپ جاتىر. اتىراۋ­داعى، جالپى ەلدiڭ باتىس ءوڭiر­لەرiندەگi تولقۋلار مەن نارازىلىق اكتسيالارى قازاق حالقىنىڭ، قو­عامىنىڭ iشكi پوتەنتسيالىنىڭ مىقتى ەكەنiن كورسەتتi. كەشەگi “جاڭا­وزەندiك ۇرەي سيندرومىنىڭ” اسەرi سەيiلە باستاعان قوعامدا ءومiر ءسۇرiپ جاتىرمىز. حالىق شىنداپ كوتەرi­لەمiن، ۇيىمداسامىن دەسە وعان سايا­سي پارتيانىڭ دا، رەسمي وپپوزيتسيا­نىڭ دا قاجەتi جوق ەكەنiن كورسەتتi. بيلiكتiڭ سالعىرت ساياساتى، اسiرەلەپ ايتساق، اشىق جاتقان جانارماي بوشكەسiنiڭ قاسىندا وتپەن ويناۋ سياقتى بولىپ ەلەستەيدi. ەرتەڭ بۇنىسى وتقا اينالسا، ادام قىرعىنىنا، اتىس-شابىسقا اپارسا، ودان كەيiن حالىقتى توقتاتۋ مۇمكiن بولماي قالادى. بۇيتە بەرسە، نازار­باەۆ ءداۋiرi ۇزاققا بارمايدى، نازارباەۆتىڭ جاقسى اتپەن تاريحتا قالۋى ەكiتالاي دۇنيەگە اينالادى.

– اتا-باباسىنان قالعان قازاقتىڭ جەرiن پىشاقپەن تiلگەندەي ەتiپ، بولشەكتەپ ساتۋ ءۇشiن ۇكiمەت حالىقتىڭ كەلiسiمiن الۋى كەرەك ەدi. بيلiك نەگە بۇل جولدان اتتاپ ءوتتi? نەگە رەفەرەندۋم وتكiزبەدi?

– بۇنىڭ سەبەبi بiرەۋ عانا: بيلiك حالىققا، قوعامدىق پiكiرگە تاۋەلدi ەمەس! وزiنە-ءوزi ابدەن سەنiپ العان، حالىقتى مال قۇرلى كور­مەيدi, ساناسقىسى كەلمەيدi. نە iستەسەك تە كونبiس حالىق كونە بەرەدi, جۇمساق – جۇدىرىعىمىزدا، اشساق – الاقانىمىزدا دەپ وتىر. بۇل ءسوزسiز ورەسكەل، تاريحي قاتەلiك! قازاق مومىن دا، كونبiس تە ەمەس. قازاق كەڭ حالىق، ۇزاق ويلانادى، ۇزاق تولعانادى، بiراق بiر رەت اتقا قونسا، ونى تانكi دە، ارميا دا، پوليتسيا دا توقتاتا المايدى! ەگەر قازاق مومىن بولسا، قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن حالىق بولسا، وسىنشاما وراسان، كەڭ-بايتاق جەردi قالاي ساقتاپ كەلدi? وسىنى مىقتاپ ويلانعان ءجون.

ءدال بۇگiنگi جاعدايدا، مەنiڭ ويىمشا، بيلiك زاڭناماعا قاجەتتi وزگەرiستەردi توقتاتىپ، قالىڭ حالىقتىڭ اراسىنا بارىپ، جەر-جەردە كەزدەسۋلەر وتكiزۋi تيiس. جەر ەمiپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ، سولاردىڭ پiكiرiن جيناۋى قاجەت. كەرەك بولسا، بۇعان بiر جىل دا، ەكi جىل دا كوپتiك ەتپەيدi. ەرتەڭگi كۇنi جەرiمiز كورiنگەننiڭ قولىندا كەتiپ، توز-توزى شىقانشا زاڭ جوبالارىن ەگجەي-تەگجەيلi دۇرىستاعان ءجون. سەبەبi قازاق ءالi دە اگرارلىق سالاسى باسىم حالىق. قازاق ءۇشiن جەر داۋى بiرiنشi ورىندا تۇرعان بiتپەس-بiتiسپەس دۇنيە. جانە حالىقتىڭ كوبi اۋىلدا مەكەن ەتەدi. ولاردىڭ ەكونوميكاعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسi 3-4 پايىزدان اسپايدى. سەبەبi بiرەۋ عانا: اۋىلدىڭ ەكونوميكاسى ءالi دە كولەڭكەلi ەكونوميكا، ءالi دە جابۋلى قازان دارەجەسiندە. اۋىل ەكونوميكاسىندە نە بولىپ جاتقانىن بiردە-بiر مينيسترلiك نە اكiمدiك، بiردە-بiر ەسەپ ورگاندارى، عىلىمي ينستيتۋتتار بiلە بەرمەيدi. وسىنى دا مىقتاپ زەرتتەۋ كەرەك. وسىنى بiلiپ بارىپ قانا، ءتۇسiنiپ، ءتۇيسiنiپ قانا، جەر رەفورماسىنا كوشۋگە بولاتىن سياقتى. وعان دەيiن رەفورمالاۋ، اسىعۋ، اپتىعۋ – ۇلت الدىنداعى كەشiرiلمەس كۇنا، قىلمىس بولماق. بۇنى بۇگiنگi قازاق تا، بولاشاق ۇرپاق تا كەشiرمەيدi.

– جالپى، تمد اۋماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردi ساتقان ەل بار ما؟ بولسا، قاي ەل؟ بولماسا، نەگە قازاق بيلiگi ەلدەن ەرەك جەر ساتۋعا قۇلشىندى؟

تمد دەگەنiمiز – زامانا كوشi­نەن قالىپ كەلە جاتقان، كەڭەستiك قالىپتان ارىلا الماي كەلە جاتقان ەلدەردiڭ كلۋبى، بiرلەستiگi. تمد-عا كiرمەيتiن پوستكەڭەستiك ەلدەر جەر ماسەلەسiن باياعىدا شەشiپ العان، مىسالى بالتىق ەلدەرi. جالپى العاندا، جەر ماسەلەسi پوستكەڭەستiك قالىپتان شىعۋدىڭ باستى تالاپتارىنىڭ بiرi. جەر ماسەلەسiن شەشپەي، ونى زاماناۋي تۇرعىدا رەفورمالاماي، ەشبiر مەملەكەت ەكونوميكالىق رەفورمالارىن اياقتادىم، دامۋشى ەلدەردiڭ قاتارىنا قوسىلدىم دەپ ايتا المايدى. ارينە، ءاربiر ەلدiڭ وزiنە ءتان سالت-ءداستۇرi, زاڭناماداعى ەرەكشەلiكتەرi بولۋى ىقتيمال. بiراق كەشەندi تۇردە بۇل ماسەلەنi بiر جاعىنا شىعارۋ كەرەك ەكەنi حاق. بۇنداي شەشiمدi تەك بيلiك قانا قابىلداي المايدى. بۇعان بارشا حالىق، بارشا قاۋىم بولىپ ارالاسىپ، ناقتى ۇلتتىق كەلiسiمگە جەتۋ كەرەك. سوندا عانا جەر رەفورمالارى ءوز ناتيجەسiن بەرە الادى. ەشقاشان دا جەردi جەكەمەنشiككە بەرگەن ەلدە جەر رەفورمالارى بiر مەزەتتە، ەش داۋ-دامايسىز ءوتiپ كورگەن ەمەس. نەگiزiنەن بۇنداي رەفورمالار ساتىلى تۇردە، كەزەڭ-كەزەڭiمەن، كەزەك-كەزەگiمەن iسكە اسىپ جاتادى. بۇل ماسەلەنi ماڭگi باقي سوزا بەرۋگە دە، نەمەسە اسىعىپ-اپتىعىپ قابىلداۋعا دا بولمايدى. ناعىز اربانى دا سىندىرماي، وگiزدi دە ولتiرمەي قابىلدانۋى تيiس كۇردەلi شەشiم وسى بولماق. بيلiكتiڭ مەنمەندiگi, وزiمبiلەمدiگi بۇل ماسەلەدە تەرiس ناتيجە بەرiپ، ءتۇبi قياناتقا اپارىپ سوقتىرادى. ەگەر بيلiك بۇل ماسەلەنi اسىعىس قابىلداپ جiبەرسە، ءتۇبi ءدۇمپۋ مەن توڭكەرiسكە ۇلاسۋى مۇمكiن.

– شىنىن ايتساق، بۇگiنگi بيلiكتە “نۇرەكە، بۇنىڭىز دۇرىس ەمەس!” دەپ ءدوپ باسىپ ايتاتىن تۇلعا قالماعان سياقتى. سەبەبi بارشا بيلiك ورگاندارى، بارشا شەنەۋنiكتەر مەن شەكپەندiلەر پرەزيدەنتتiڭ ايتقانىن iستەپ جۇرگەن جوق، ونىڭ كوڭiلiن اۋلاۋ­مەن الەك. بارشا تiرلiك “شەفتiڭ كوڭiلiن تۇسiرمەيiك! شەفتiڭ ناس­تروەنيەسiن كوتەرەيiك!” دەگەننەن اسپاي كەلەدi. بۇل – ەلدiڭ دە، ەلباسىنىڭ دا تراگەدياسى! پرەزيدەنت­تiڭ ءوزi دە ومiردەن، قاراپايىم حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان تىم الىستاپ كەتتi. شىنايى حالىقتىڭ پiكiرi, شىنايى كوڭiل-كۇيi وعان مۇلدەم جەتiپ جاتقان جوق. ءوزi دە “قوي ۇستiنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان” قوعامدى قۇردىم دەپ ويلاپ، سەنiپ قالعان. بiر كەزدەرi ءوز باسىم كەزiندە ۇكiمەت باسقارعان بiرنەشە تۇلعالارمەن كەزدەسكەن ەدiم. ولارعا بولىپ جاتقان جايتتاردى ايتىپ تiزبەكتەگەم. سويتسەم، ولار بارiنەن حاباردار ەكەن. ايتىپ وتىرعاندارىمنىڭ بارلىعىن بiلiپ، قوستاپ وتىر. ارتىنان “ولاي بولسا، وسىلاردى پرەزيدەنتكە نەگە ايتپايسىز؟ جىلىنا كەم دەگەندە بiر-ەكi رەت بەتپە-بەت كەزدەسiپ، اڭگiمەگە شاقىراتىنى بار ەمەس پە؟” دەسەم، الگi كiسi­لەردiڭ بiرi: “ايدوس-اۋ، مەنiڭ باسىم ەكەۋ دەپ ويلايسىڭ با؟!” دەگەنi بار. مiنە، بۇگiنگi شىنايى جاعداي وسى! ەگەر قيىن-قىستاۋ زاماندا ۇكiمەتتi باسقارعان، كوپتi كورگەن، جاسارىن جاساپ، اسارىن اساعان ادامداردىڭ ءوزi وسىلاي دەپ جاتسا، بۇگiنگi كۇنi ۇكiمەتتە جۇرگەن، بيلiك ورگاندارىن باسقارىپ وتىرعان ادامداردان نە ءۇمiت كۇتۋگە بولادى؟ بۇل ءۇشiن ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعداي مۇلدەم باسقا بولۋى تيiس.

– تۇزەيتiن مۇمكiندiك بولادى، ارينە. بiراق ونىڭ سالدارى وراسان، قۇنى تىم قىمباتقا تۇسەدi. تاريحي تۇرعىدان بiزدiڭ ەلiمiزدiڭ باسىنان وتكەرگەنi كوپتەگەن ازيا مەن افريكا ەلدەرiنەن اسىپ جاتقانى شامالى. بiزدەن دە ناشار، تىم ورەسكەل، تىم قانقۇيلى تاريحى بار ەلدەر دە جوق ەمەس. تاۋەلسiزدiكتi الۋ مەن شىنايى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ – بiر مەزەتتە ورىن الا بەرمەگەن. كەيبiر ەلدەر تاۋەلسiزدiگiن بiرنەشە ساتىمەن العان، مىسالى، ءۇندiستان. كەيبiر ەلدەر تاۋەلسiزدiگiن العاننان كەيiن عانا ۇلتتىق مەملەكەتتiگiن قۇرا بiلگەن. بiزدەر دە وسى جولعا تۇسكەن ەلمiز، ۇلتپىز. بiراق قازاق بيلiگi ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىپ جاتقان جوق. كەرiسiنشە، ءدال بۇگiنگi كۇندەرi شىنايى تاۋەلسiزدiك، شىنايى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ باستالىپ كەلە جاتىر! ءدال وسى كۇندەرi قازاق حالقى ءوزiنiڭ تاۋەلسiز مەملەكەتiن قۇرۋ جولىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ەكiنشi كەزەڭiن باستاپ كەتكەندەي! ءدال بۇگiنگi كۇندەرi عانا قازاق حالقى تاۋەلسiزدiكتiڭ نە ەكەنiن ءتۇسiنiپ كەلەدi! ءدال بۇگiنگi كۇندەرi عانا قازاقتار تاۋەلسiزدiك دەگەنiمiز ازاماتتىق، ادامي جاۋاپكەرشiلiك ەكەنiن، ول ءۇشiن قاشان دا ارەكەت ەتۋ قاجەتتiلiگiن، بەلگiلi بiر قۇن تولەۋ قاجەتتiلiگiن ۇعىنىپ كەلەدi. بۇل ءتۇبi يگi ءۇردiس! ولاي بولاتىن بولسا، بۇگiنگi زيالى قاۋىم مەن باسپا­سوزدiڭ باستى مiندەتi – حالىقتى ءتۇڭiلدiرۋ ەمەس، كەرiسiنشە حالىققا جiگەر بەرۋ، دەم بەرۋ، ارەكەتكە ىنتالاندىرۋ، جاۋاپكەرشiلiككە شاقىرۋ، حالىقتى قارايتۋ ەمەس، حالىقتى اعارتۋ! وسىنى iستەي بiلسەك، بولاشاعىمىز ماعىنالى بولماق. قيىنشىلىقسىز، قياناتسىز كەلگەن تاۋەلسiزدiكتiڭ قۇنى بولمايدى. سوندىقتان ەڭبەگiمiزبەن، ارەكەتi­مiزبەن، iسiمiزبەن، كۇرەسiمiزبەن كەلگەن شىنايى تاۋەلسiزدiڭ تاڭىن اتتىرۋعا دايىن بولعانىمىز ابزال.

zhasalash.kz