بiزدiڭ بiلەتiنiمiز، “سى­را حانزاداسى” اتانىپ كەتكەن تولەشوۆ كوپ تiر­لiك­تەرمەن اينالىستى. ونىڭ مەنشiگiندە بiر كەز­دەرi “يۋماكس”، قازiر “لاف­راديو” دەپ اتالاتىن راديوسى جۇمىس iس­تەيدi. “شىمكەنتپيكچەرس” دەپ اتالاتىن كينوستۋدياسىنىڭ بارى جانە وعان گولليۆۋدتىڭ تانىمال اكتەر­لەرiن دە شاقىرعانى ايتىلاتىن. تولەشوۆ ءسان-سالتانات قۋعىش، ۇل-قىزدارىنىڭ تۋعان كۇندەرiنە شەتەلدەن ءانشi شاقىرعىش، ەلدە جوق قىمبات كولiك مiنگiش، قايدا جۇرسە دە اينالاسىنا توپىرلاتىپ وققاعارلارىن الىپ ءجۇر­گiش… بiراق بيلiكتi باسىپ العىش، توڭكەرiس جاساعىش دەگەنi تولە­شوۆ­تiڭ ۇسقىنىنا ونشالىقتى كەلiڭكiر­مەيتiن سياقتى. ۇستالعان كەزدە ونىڭ ءۇيiن تiنتۋ بارىسىندا قارۋ-جاراق، ەسiرت­كiدەن بولەك دiني ادە­بيەتتەردiڭ تاركiلەن­گە­نi ايتىلعان بولاتىن. الايدا تولەشوۆ تاقۋالىعىمەن نەمەسە تەرiس اعىمداردىڭ جەتەگiندە كەت­كەن­دi­گiمەن اتى شىقپاعان ادام. سوندا تولەشەۆ كiم؟

جالپى، توقتار تولەشوۆ بيلiكتi باسىپ الاتىنداي قانشالىقتى بي­لiكقۇمار ادام؟ وسىعان توقتالا كەتەيiك. ءوڭتۇس­تiكتە بۇگiندە قالتالىلار اراسىندا دەپۋتاتتىڭ مانداتىن يەلەنۋ “موداعا” اينالعان. ال تولەشوۆ وسى ۋاقىتقا دەيiن بiردە-بiر رەت دەپۋتاتتىققا ۇمتىلىپ كورمەگەن ەكەن. 2004 جىلى ءماجiلiس سايلاۋىندا سارىاعاش اۋدانىنداعى وكرۋگتەن بەلگiلi وپپوزيتسيونەر ارi رۋلاسى جارماحان تۇياقبايدىڭ سەرiگi باق سىنادى. سايلاۋدىڭ سوڭى ءۇل­كەن ۋ-شۋعا اينالدى. وسى داۋ-دامايدا تولەشوۆ وپپوزيتسينەردiڭ سەرiگiن قولداعانى، بيلiكتiڭ ادامىنا قارسى بولعانى وسى كەزدەرi ەسiمiزگە ءتۇسiپ ءجۇر. جۇرت ونىڭ بۇدان باسقا ساياساتقا ارالاس­قان جەرiن بiلمەيدi.

توقتار تولەشوۆتiڭ دiنمەن دە تىعىز بايلانىسى تۋرالى دەرەك جوق. تەك وسىدان ەكi-ءۇش جىل بۇرىن تولە بي اۋدانىنداعى قاسقاسۋ اۋىلىندا مەشiت اشتى. الايدا قۇ­رى­لىسى بiرنەشە جىلعا سوزىلعان اللا ءۇيiن توقتار تولەشوۆ جەكە باستاماسىمەن ەمەس، كەزiندە ءوزi­نiڭ فيرماسىندا قاۋiپسiز­دiك جاعىن قامتاماسىز ەتكەن، كەيiنگi جىلدارى جۇمىستان بوساپ كەتكەن بۇرىنعى ارiپتەسiنiڭ،   قازiر دiن جولىنا بەرiلگەن قاسقاسۋلىق ازاماتتىڭ جانە سونىمەن بiرگە مەككەگە بiرنەشە رەت بارعان اناسىنىڭ ءوتiنiشi بويىنشا سالدىرتقانىنان ءدال سول اۋىلدىڭ تۋماسى رەتiندە حاباردارمىز.

باس پروكۋراتۋرادا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ۇلتتىق قاۋپسiزدiك كوميتەتi ءباسپاسوز قىز­مەتiنiڭ وكiلi ر.كاراسەۆتiڭ ايتۋىنشا، توقتار تولەشوۆ بيلiكتi كۇشپەن باسىپ الۋعا دايىندىق جۇمىستارىن وتكەن جىلدان باستاپ بەلسەندi تۇردە جۇرگiزە باستاعان. ەلدەگi تىنىشتىقتى شاي­قاۋ ءۇشiن نارازىلىق اكتسيا­لارىن جانە جاپپاي تارتiپسiزدiكتەردi ۇيىمداستىرۋدى ماقسات ەتكەن. وسىنداي تۇراقسىزدىقتىڭ اياسىندا بالاما ۇكi­مەت قۇرۋدى، بيلiك قۇرى­لىمىن وزگەرتۋدi كوكسەگەن. ەڭ تاڭدانارلىعى مىناۋ بولىپ تۇر.

“اتىراۋ، استانا، الماتى، ورال، قىزىلوردا قالالارىنداعى “جەر رەفورماسى” دەپ اتالاتىن قارسىلىق، نارازىلىق اكتسيالارىنا تولەشوۆ مىرزا وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا دايىندالىپ، ونى قارجىلاندىرعاندىعى تۋرالى دالەلدەر الىندى. اتالعان نارازىلىق اكتسيالارىنىڭ بۇدان دا ەرتەرەك وتكiزiلۋiنە ۇمتىلعانىنا قاتىستى ناق­تى فاكتiلەر انىقتال­عان. بiراق تولەشوۆتiڭ تۇت­قىن­دالۋىنا بايلانىستى اكتسيانى وتكiزۋ ۋاقىتتارىن تiكەلەي ۇيىمداستىرۋشىلار وزگەرتكەن. قا­زiرگi تاڭدا ولاردىڭ كەيبiرi قۇرىقتالعان”، – دەدi ر. كاراسەۆ.

ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك كومي­تەتiنiڭ تەرگەۋ اباقتىسىندا وتىرىپ تولەشوۆ 2016 جىلدىڭ مامىرىندا وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى سارىاعاش قالاسىندا جاپپاي تارتiپسiزدiكتi ۇيىمداستىرۋعا ارەكەتتەنiپتi. سوندا ء“ۇش ءارiپتiڭ” تۇجىرىمىنا سەنسەك، ءساۋiر، مامىر ايلارىندا قازاقستاننىڭ ءار وبلىس­تارىندا بۇرق ەتە قالعان جەر ساتۋعا قارسى نارازىلىقتاردى ۇيىمداستىرۋشىلار، «ەلiم»، «جەرiم» دەپ ەڭiرەگەندەر توقتار تولەشوۆتiڭ اقشاسىنا ساتىلعان وپاسىزدار سياقتى. العاشقىدا بيلiكتەگiلەر مۇنداي ميتينگiلەردi شەتەلدە قاشىپ جۇرگەن وپپوزيتسيا وكiلدەرi, قاشقىن بانكير ۇيىمداستىردى دەگەن.ەندi مiنە… باستى ۇيىمداستىرۋشىنىڭ شەتەلدە ەمەس، ەلدە، ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك كو­ميتەتiنiڭ اباقتاسىندا وتىر­عانىن دالەلدەۋ ءۇشiن مەيلiنشە نانىمدىراق ايعاق قاجەت-اۋ. كاراسەۆ وسى ەپيزود بويىنشا ناقتى كiمدەردiڭ ۇستالعانىن اشىپ ايتپادى. ەسەسiنە، تولە­شوۆتiڭ ۇيىمداستىرماق بولعان توڭكەرiسiنە سىبايلاس بولعان بiرنەشە ازاماتتىڭ تۇتقىندال­عانىن جاريا ەتتi.

– ۇستالعانداردىڭ iشiندە باس پروكۋروردىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى، كونستيتۋتسيالىق كەڭەستiڭ بۇرىنعى مۇشەسi يلياس باقتىباەۆ، وڭتۇستiك قازاقستان وبلىستىق iشكi iستەر دەپارتامەنتiنiڭ بۇرىنعى باستىعى حيبراتۋللا دوسقاليەۆ، وڭتۇستiك قازاقستان وبلىستىق iشكi iستەر دەپارتامەنتi باستىعىنىڭ بۇرىنعى بiرiنشi ورىنباسارى ساكەن ايتبەكوۆ، 35 848 جانە 55 652 اسكەري بولiمدەرiنiڭ كومانديرلەرi, قورعانىس مينيسترلiگiنە قاراستى “وڭتۇستiك” اسكەري قولباسشىلىعىنىڭ پولكوۆنيكتەرi بەكزات جۋمين مەن قايرات پەرنەباەۆ بار. قازiر ۇستالعاندار ۋاقىتشا ۇستاۋ اباقتىسىندا وتىر، – دەدi ر.كاراسەۆ.

“سىبايلاستاردى” ءوڭتۇس­تiك­تiڭ جۇرتشىلىعى جاقسى تانيدى. ەندi ەكi جىلدان كەيiن جەتپiسكە تولاتىن يلياس باقتىباەۆ الماتى وبلىسى، تالعار اۋدانىنىڭ تۋماسى. پروكۋراتۋرا سالاسىنداعى قىزمەتiن 1977 جىلى الماتى قالاسىندا پروكۋروردىڭ كومەكشiسi بولىپ باس­تاعان. كەڭەس زامانىندا سۋديا دا بولعان. 1991-94 جىلدارى الماتى قالاسىنىڭ پروكۋرورى، كەيiنiرەك قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋرورى لاۋازىمىن يەلەنگەن. وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى قىز­مەتiن ول 2000-2003 جىلدار ارالىعىندا اتقاردى. يلياس باقتىباەۆ باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى دا بولعان، باس پروكۋروردىڭ بiرiنشi ورىنباسارىنىڭ كرەسلوسىنا ەكi مارتە وتىرعان. الپىسقا تولعان سوڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستiڭ ءمۇ­شەسi اتانىپ، وسى قىزمەتتە باقانداي سەگiز جىل iستەدi. وڭ­تۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى قىزمەتiن يلياس باقتىباەۆ زاڭدىلىق ءالi تولىق قالىپتاسىپ بiتپەگەن جىلدارى اتقاردى. ەل اۋزىندا وسى جىلدارى پروكۋرور باقتىباەۆتىڭ كاسiپكەرلiك پەن قالالىق، وبلىس­تىق اكiمدiكتەگi باسشىلىق قىزمەتتiڭ تاسىن قاتار ورگە دومالاتىپ جۇرگەن شىمكەنتتiك تانىمال ازاماتتى قۋدالاپ، اقىر اياعىندا اۋىزباستىرىققا ونىڭ تويحاناسىن سىيعا العانى تۋرالى اقپارات ايتىلادى. بiراق ەكiنiڭ بiرi ايتا بەرەتiن بۇل مالiمەتتiڭ انىق-قانىعى بەلگiسiز.

2006 جىلدىڭ مامىرىندا شىمكەنتتەگi بايعۇت بابا مەشiتiنەن شىعىپ كەلە جاتقان ءۇش ازاماتتى الدەبiرەۋلەر اتىپ كەتتi. وسى قاندى وقيعا­دان كەيiن وڭتۇستiك قازاقستان وبلىستىق iشكi iستەر دەپار­تامەنتiنiڭ باستىعى، پوليتسيا پولكوۆنيگi قۇرمانبەك ارتىقباەۆ قىزمەتiنەن كەتتi. ونىڭ ورنىنا قىزىلوردا وبلىستىق iشكi iستەر دەپارتامەنتiنiڭ باس­تىعى قىزمەتiنەن ميليتسيا گەنەرال-مايورى حيبراتۋللا دوسقاليەۆ كەلدi. گەنەرال رەسەيدە تۋىپ وسكەن. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ پوليتسياسىن باسقار­عان جىلدارى ۇنەمi ماقتاۋ ەستيتiن دوسقاليەۆ شىمكەنتتiك مەنتاليتەتكە كوندiگە المادى. ايتەۋiر، جۇمىسىن شىرق ءۇيiرiپ كەتە قويمادى. ۇزاماي دەپار­تامەنتتiڭ ءوز iشiندە ىرىڭ-جىرىڭ باستالدى. اۋداندىق iشكi iستەر باسقارماسىن باس­قاراتىن بiر توپ پولكوۆنيك گەنەرالعا قارسى شىقتى، وعان اۋىر ايىپتاۋلار تاقتى. مايلى ورىنداردى اشىق ساۋداعا قويادى دەدi. ايتقانداي، دوس­قاليەۆتiڭ تۇسىندا 2007 جىلدىڭ قازانىندا تولە بي اۋدانىندا اتىشۋلى ماياتاس وقي­عاسى ورىن العان. وسى وقيعا كەزiندە كۇردiلەردiڭ ءۇيiن ورتەۋدi وبلىستىق iشكi iستەر دەپارتامەنتiندەگi لاۋازىمدى شەندiنiڭ ۇيىمداستىرعانى تۋرالى الىپ-قاشتى ءسوز تاراعان ەدi. كەيiنiرەك ماياتاس وقيعاسى بويىنشا تولە بي اۋداندىق iشكi iستەر ءبولiمi باستىعىنىڭ بiرiنشi ورىنباسارى سوتتالدى. ول وزiنە تاعىلعان ايىپتاردى گەنەرال دوسقاليەۆتiڭ قولدان ۇيىمداستىرعانىن، مۇنىڭ الدىندا وعان 25 مىڭ دوللار پارا بەرگەنiن سوت زالىندا اشىق ايت­تى. بiراق دوسقاليەۆ بۇل مالiمدەمەگە قاتىستى ەشقانداي تۇسiنiكتەمە بەرگەن جوق. 2008 جىلى ول جىلى ورنىن سۋى­تىپ، Iشكi iستەر مينيسترلiگiنە اۋىسىپ كەتتi.

وقيعا دەمەكشi, بىلتىر اقپاندا سارىعاش اۋدانىندا تاجiك ۇلتىنىڭ وكiلi جەرگiلiكتi قازاق جiگiتiن پىشاقتاپ ءولتiرiپ، مۇنىڭ سوڭى جاپپاي ءتارتiپ­سiزدiككە ۇلاستى. سول كەزدەرi “ۆاتتساپ” جۇيەسi ارقىلى موينىنىڭ بiرنەشە جەرiنەن پىشاقتالىپ، قان-جوسا بولىپ جاتقان مارقۇم جiگiتتiڭ سۋرەتi تارادى. تاجiكتەردiڭ مارقۇمنىڭ ءولi دەنەسiن مولا باسىنا اپارىپ قورلاعانى تۋرالى نەگiزسiز اڭگiمەلەر تارادى. وسىعان اشىنعان جەرگiلiكتi قازاقتار كوتەرiلiپ، تاجiكتەردiڭ ءۇيiن ورتەدi. بiر تاڭدانارلىعى، دۇرىستاپ قاراعان ادامعا الگi سۋرەتتەردiڭ تەرگەۋ امالدارى كەزiندە تۇسiرiلگەنi انىق باي­قالادى. سوندا سۋرەتتi تەرگەۋ­شiلەردiڭ وزدەرi تاراتقان با دەگەن كۇدiك سول كەزدە-اق قىلاڭ بەرگەن… سارىاعاش اۋدانى توقتار تولەشوۆتiڭ تۋعان جەرi.   ۇستالعان ءۇشiنشi كۇدiكتi ساكەن ايتبەكوۆ كەزiندە وسى سارى­اعاش اۋداندىق iشكi iستەر باسقارماسىن باسقارعان. وبلىستىق iشكi iستەر دەپارتامەنتiن­دە قۇرىعى دا، قۇزىرى ۇزىن وزiندiك قاۋiپسiزدiك، ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەس باسقارمالارىنا باستىق بولعان. 2013 جىلدان باستاپ دەپارتامەنت باستىعىنىڭ ورىنباسارى، ال بىلتىر جەلتوقساندا بiرiنشi ورىنباسار لاۋازىمىنا كو­تەرiلگەن. پولكوۆنيك بۇل قىزمەتتە التى ايداي عانا وتىردى. مامىردا ول تولەشوۆتiڭ iسi بويىنشا قىزمەتiنەن بوساتىلعان. ساكەن ايتبەكوۆ تولەشەۆ تۇتقىندالاتىنىن الدىن الا بiلiپ، سول كۇنi ونىڭ ۇيالى تەلەفونىنا تىنىمسىز قوڭىراۋ شالعان دەگەن الىپ-قاشتى اڭگiمەلەر ايتىلعان ەدi. سول اڭگiمەنiڭ جانى بار سياقتى ما قالاي ءوزi?.

ال 35 848 جانە 55 652 اسكەري بولiمدەرiنiڭ كومان­ديرلەرi, قورعانىس مينيستر­لiگiنە قاراستى “وڭتۇستiك” اسكەري قولباسشىلىعىنىڭ پول­كوۆنيكتەرi بەكزات جۋمين مەن قايرات پەرنەباەۆ تۋرالى مالiمەت جوقتىڭ قاسى. بiر بەلگiلiسi, اتالعان ەكi اسكەري ءبولiم شىمكەنت قالاسىندا ورنالاسقان. قايرات پەرنەباەۆ اۋە كۇشتەرiنە باسشىلىق جاساعان. ال بەكزات جۋمين باس­قاراتىن بولiمشە بىلتىر قازاندا قورعانىس مينيسترلiگi جاياۋ اسكەر كۇشتەرiنiڭ دايىندىعىن تەكسەرۋ بارىسىندا ۇزدiك دەپ تانىلعاندىعى تۋرالى اقپاراتتى كوزiمiز شالدى. ەكi پولكوۆ­نيكتiڭ كiم ەكەندiگiن جەرگiلiكتi اسكەري قىزمەتشi­لەردەن دە سۇراستىرىپ كور­گەنبiز. الايدا ايتارلىقتاي مالiمەت جوق. بار بiلگەنiمiز، ب.جۋمين ۇستالاردان بۇرىن بiراز ۋاقىت بوي تاسالاپ ءجۇر­گەن­گە ۇقسايدى. تاعى بiر ءمالi­مەت، تۇتقىنداۋلار بولاردان 2-3 كۇن بۇرىن پرەزي­دەنتتiڭ جارلىعىمەن “وڭتۇستiك” جانە “شىعىس” اسكەري قولباسشىلىعىنىڭ باسشىلارى قىز­مەتتەرiنەن كەتتi.

توقتار تولەشوۆتi تانيتىندار ونىڭ جەرگiلiكتi اتاقتى، بەدەلدi ازاماتتاردىڭ قۋا­نىش-قايعىسىندا دا توبە كورسەتپەيتiنiن، كوبiنە رەسەي­لiكتەرمەن ارالاسقانىن ايتادى. قازiرگi رەسەيلiك كەيبiر اقپارات قۇرالدارىندا تولە­شوۆتi اقتاپ الاتىن ماقالالار جاريالانىپ جاتىر. ال ۋكراينالىق باسىلىمدار “قازاقستاندا پرورەسەيلiك باسقارعان بۇلiكتiڭ الدىن الۋ ارەكەتi جۇزەگە استى” دەپ جارىسا جازۋدا. ايتەۋiر، قاراما-قايشىلىعى كوپ دۇنيە. توقتار تولەشوۆ كiمنiڭ تاپسىرىسىن ورىنداعان؟ بۇعان جاۋاپ بەرۋ تەرگەۋ مەن سوتتىڭ تورەلەگiندە. ارينە، ەگەر ولار اقيقاتىن ايتا السا… بۇتiندەي مەملە­كەت­تi توڭكەرiپ، بيلiكتi كۇشپەن باسىپ الماق بولدى، مۇنىڭ ارتىندا ەسiرتكi ساۋداسىمەن اينالىستى، ادام ۇرلادى، رەي­دەرلiكپەن شۇعىلداندى دەگەن ايىپتاۋلارى بار توقتار تولە­شوۆتiڭ iسi سوتقا جەتسە جانە ول سوت اشىق وتسە، اقيقاتقا سول كەزدە كوز جەتكiزەرمiز.

zhasalash.kz