گۇلەن قوزعالىسى نەنى كوزدەيدى؟

فەتحۋللا گۇلەن ءاۋ باستا سۇننيتتىك يسلامنىڭ حانافي ءمازحابىن ۇستاناتىن تەگى كۇرد وتتومان عالىمى سايد ءنۋرسيدى قولداعان. بىراق، 1970-جىلدارى ودان ءبولىنىپ، جەكە ءدىني ۇيىم قۇرعان. كەيىن بۇل توپتى «گۇلەن جاماعاتى» دەپ اتايتىن بولعان.

زايىرلى باعىتتى قاتاڭ ۇستاناتىن اسكەري ۇكىمەتتەردىڭ تۇسىندا جۇمىس ىستەگەن باسقا سەكتالار سياقتى گۇلەن قوزعالىسىنىڭ دا جۇمىسىنا تىيىم سالىندى، ءسويتىپ ولار 1983 جىلعا دەيىن جاسىرىن جۇمىس ىستەدى. بۇلار باسقا ءدىني توپتار ءتارىزدى قۇران ۇيرەتىپ، عيبادات جاساۋعا ەمەس، ساياساتقا كوبىرەك كوڭىل ءبولدى. بىرتىندەپ بيزنەسمەندەردىڭ قولداۋىنا يە بولعان ولار تۇركياداعى كونسەرۆاتيۆتى ءدىني توپتاردىڭ اراسىنداعى ساياسي ويىنشىعا اينالدى.

تۇرىك ءدىني قايراتكەرى فەتحۋللا گۇلەن. پەنسيلۆانيا، اقش، 16 شىلدە 2016 جىل.

«سول تۇستا [گۇلەن] قوعامدا «وجەت تە جانكەشتى ادامداردى» تاربيەلەگىسى كەلەتىنىن جازعان. ءسويتىپ ولار ۇكىمەتتەگى ءتۇرلى ماڭىزدى ورىندارعا: پوليتسياعا، سوت جۇيەسىنە، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە، ءتىپتى ارمياعا ءوز تاربيەسىنەن وتكەندەردى كىرگىزە باستادى»، – دەيدى تۇركياداعى يسلام توپتارى بويىنشا جەتەكشى مامانداردىڭ ءبىرى رۋسەن چاكير.

دەگەنمەن، اشىق ارەكەت ەتەتىن باسقا ساياسي پارتيالارداي ەمەس، گۇلەننىڭ توبى ءوزى جايلى دەرەكتەردى قۇپيا ۇستادى. قۇرامىندا قانشا كىسى بار، ولار كىمدەر، ساياساتتا نە كوزدەگەندەرى بار – وسىنىڭ بارلىعى جۇمباق بولاتىن. گۇلەننىڭ قوزعالىسى مەن وعان قاتىسى بار «قورلار» مەن كومپانيالار بايىعان ۇستىنە بايىپ، ۇلعايىپ، قاتارىن تولىقتىرىپ جاتىر دەگەن الىپقاشپا ءسوز كوپ ايتىلعانىمەن، بۇعان ەشقانداي ناقتى دالەل بولعان جوق.

قوزعالىستى كىمدەر قولدايدى؟

گۇلەن قوزعالىسىنىڭ قۇرامىنداعى ادام سانىن، ولاردىڭ قارجىسىن ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. كوپ بولجامدارعا قاراعاندا، 40 جىلدىڭ ىشىندە ونىڭ قاتارىنا ونداعان مىڭ ادام قوسىلعان.

قوزعالىس باسشىسى ەشقانداي ارنايى «جەلى» قۇرماعانىن ايتۋمەن كەلەدى. «باسقا ساياسي پارتيالار سياقتى ءبىز دە ۇيىمداسقان جەلىسىز-اق كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مەكەمەدەگى قىزمەتكەردى ءوز جاعىمىزعا تارتا الامىز» دەيدى فەتحۋللا گۇلەن.

دەگەنمەن، چاكيردىڭ ايتۋىنشا، گۇلەن قوزعالىسىنىڭ كەڭەسشىلەرى مەكتەپ ءبىتىرىپ جاتقان جاس مۇشەلەرىنىڭ ماماندىق تاڭداۋىنا ىقپال ەتىپ، جول كورسەتە الادى. باسقا بىردە-ءبىر پارتيانىڭ مۇنداي مۇمكىندىگى جوق.

بيلىكتىڭ قىرىنا ءىلىنۋ

1970-جىلدارى ۇكىمەت ارميا جانە قاۋىپسىزدىك قىزمەتىن گۇلەنشىلەردىڭ «جانسىزدارىنان» تازارۋ ناۋقانىن جۇرگىزدى. 1980-جىلدارى زايىرلى پارتيالار مەن باسىلىمدار ارميادا جاسىرىن «فەتحۋللاشىلاردىڭ» بار ەكەنىن ايتىپ، دابىل قاققان ەدى.

پوسموترەت يزوبراجەنيە ۆ تۆيتتەرە

ارميا مەن مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنا دەندەپ ەنگەن گۇلەن جاقتاستارى قاتارلارىنا قوزعالىستىڭ باسقا مۇشەلەرىن دە تارتا باستادى. اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا، 2010 جىلى گۇلەن قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى مەملەكەتتىك قىزمەتكە ۇمىتكەرلەر تاپسىراتىن ەمتيحان سۇراقتارىن تەكسەرگەن.

گۇلەن ءوز جاماعاتىنا باعىت بەرىپ، جول سىلتەسە، مەكتەپتەرى تۇركيا مەن ودان تىس ايماقتاردا ونىڭ اتىن شىعارىپ جاتىر. كەيبىرەۋلەر ونى «ۇكىمەتكە ىقپالىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن مەكتەپتەرىن كوز الداۋ ماقساتىندا پايدالانادى» دەپ سىنايدى. ال گۇلەننىڭ ءوزى بولسا تۇركياداعى ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ونىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ءجيى ايتادى.

1999 جىلى مەملەكەتتىك تەلەارنادان ونىڭ جاسىرىن تاسپاعا جازىلعان ءسوزى جاريالاندى. وندا فەتحۋللا گۇلەن «ۇكىمەتكە ۇندەمەي دەندەپ ەنىپ، «دەر ءساتتى» سابىرمەن كۇتۋگە» شاقىرعان.

«تىم اسىقساڭدار تۇرىكتىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى جەلكەلەرىڭە مىنەدى»، – دەگەن ول.

زايىرلى ۇكىمەت پەن ءباسپاسوزدىڭ قىسىمىنا شىداماعان فەتحۋللا گۇلەن 1999 جىلى اقش-قا قونىس اۋدارعان.

ەردوعانمەن ارازداسۋ

2000-جىلدارى پوليتسيا، سوت جۇيەسى، باق، ءبىلىم سالالارىندا، ءتىپتى ارميادا گۇلەننىڭ جاقتاستارى تىم كوبەيىپ كەتتى. مۇنىڭ ۇستىنە ول 2003 جىلى ۇكىمەت باسىنا كەلگەن رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن جاقىن بولدى. گۇلەن مەن ەردوعاننىڭ يسلام جونىندەگى كوزقاراستارى ۇقساس بولعانىمەن، ولاردىڭ زايىرلى مەملەكەتتەگى يسلام قوزعالىستارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ۇستانىمدارى اركەلكى.

تۇركيادا مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتى ساتسىزدىككە ۇشارعاننان كەيىن پرەزيدەنت ەردوعاندى قولداپ شەرۋگە شىققان ادامدار. ستامبۋل، 19 شىلدە 2016 جىل.

ەردوعاننىڭ ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى (AKP) 2002 جىلعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەندە گۇلەن قوزعالىسى ونى اشىق قولدادى. ال ەردوعان ۇكىمەتى 2010 جىلعا دەيىن قوزعالىستىڭ جۇمىسىنا جىلى قاباق تانىتىپ كەلدى.

2010 جىلدان باستاپ ەردوعان گۇلەنگە بۇيرەگى بۇراتىندارعا قارسى شارا قولدانا باستادى. الدىمەن پوليتسيانى، گۇلەننىڭ «باستاپقى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىن» «تازالاعان» ول اسكەريلەرگە ونشا تيىسە قويعان جوق. 2013 جىلى ۇكىمەتتەگى جەمقورلىقتى اشكەرەلەيدى دەگەن اۋديوتاسپالار جاريا بولىپ، پرەمەر مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ باسى داۋعا قالعاندا ەردوعان گۇلەنمەن قارىم-قاتىناسىن ءبىرجولا ءۇزدى. سەبەبى، ەردوعان مۇنى گۇلەنشىلەردىڭ توسىننان جاسالعان قاستاندىعىنا جاتقىزدى.

جاپپاي قارماۋ

تۇركيادا بيىل شىلدەدە مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتى باستالعان سوڭ 48 ساعاتتىڭ ىشىندە پوليتسيا، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى جانە ارميا گۇلەن قوزعالىسىنا جاقىن-اۋ دەگەن 7 مىڭعا جۋىق كۇدىكتىنى تۇتقىندادى. كەلەسى جەتى كۇن ىشىندە ۇستالعاندار سانى 50 مىڭنان اسقان، دەگەنمەن ولاردىڭ كەيبىرى بوساتىلعان. اقپارات قۇرالدارى، كومپانيالار، ءتىپتى مەكتەپتەر جابىلعان نەمەسە ولاردىڭ باسشىلارى قامالعان.

15 شىلدەدەگى ساتسىزدىككە ۇشىراعان توڭكەرىستەن سوڭ گۇلەن قوزعالىسىنىڭ ونداعان مۇشەسى ءوز قاۋىمىنداعى جوعارى شەندى باسشىلاردان اۋىزشا نەمەسە حابارلاما تۇرىندە نۇسقاۋ العاندارىن مويىندادى. ءتىپتى ءبىر پولكوۆنيك وزىنەن لاۋازىمى جوعارى گەنەرالعا نۇقساۋ بەرگەنىن اشىق ايتتى.

پوليتسيا كولىگى 15 شىلدەدەگى وقيعاعا قاتىستى دەلىنگەن ساربازداردى اكەتىپ بارادى. ستامبۋل، 20 شىلدە 2016 جىل.

اسىرەسە شەتەل جۇرتشىلىعىن گۇلەنشىلدەردىڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قالايشا تەز انىقتالعانى تاڭقالدىردى. كوپ جۇرت، سونىڭ ىشىندە ەۋرووداقتى كەڭەيتۋ جونىندەگى كوميسسار يوحاننەس حان توڭكەرىستەن بۇرىن-اق ۇكىمەتتىڭ قولىندا كۇدىكتى ادامداردىڭ ءتىزىمى بولعان دەگەن بولجام ايتتى. ەندى ءبىر ساراپشىلار ءتىپتى بۇل توڭكەرىستى «ادەيى ۇيىمداستىرىلعان سپەكتاكلگە» بالادى.

گۇلەن توبىنىڭ تۇرىكتەردىڭ ساياسي ساحناسىندا 40 جىلدان بەرى بەلسەندى ارەكەت ەتىپ كەلە جاتقانىن، ال ەردوعاننىڭ اۆتوريتارلىق باسقارۋ ادىسىنە سۇيەنەتىنىن ەسكەرەر بولساق، مەملەكەتتىك قىزمەت، ءبىلىم جانە بيزنەس سالالارىنداعى گۇلەن جاقتاستارىنىڭ ءتىزىمى بۇرىننان بولعان دەۋگە قيسىن بار، ولاردى ارنايى قىزمەتتەردىڭ ءجىتى باقىلاعانى جاسىرىن ەمەس.

ەردوعان كەڭەسشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا، تۇرىك پرەزيدەنتى قارۋلى كۇشتەردى وسى تامىزدا «تازارتۋدى» ويلاپ جۇرگەن. «توڭكەرىسشىلەر» سونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارەكەتتەنگەن بولۋى ىقتيمال. «تىم اسىقساڭدار تۇرىكتىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى جەلكەلەرىڭە مىنەدى» دەگەن ءسوزدى گۇلەن وسىدان 17 جىل بۇرىن ايتقان دەسەدى. ونىڭ توبى بۇل بۇلىككە قاتىسسا دا، قاتىسپاسا دا، گۇلەننىڭ بۇل ءسوزى قازىر ساۋەگەيلىك مانگە يە بولىپ تۇر.

(ماتەريال اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.)

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى