«قازاق» گازەتىنىڭ اعىمداعى جىلعى №16-17 سانىندا جاريالانعان «الەمدەگى ەڭ ىسكەر قازاق قىزى» اتتى ماقالامىزدا ەسىمى انگەلا مەركەل، ەليزاۆەتا ءىى، حيللاري كلينتون، كاندوليزا رايس سىندى الەمنىڭ ەڭ ىقپالدى ءارى بەدەلدى ايەلدەرىمەن قاتار اتالاتىن گۇلجان مولداجانوۆا تۋرالى كەڭىنەن جازعانبىز. ال بۇگىنگى «قانداستار تىنىسىنىڭ» كەيىپكەرى – ەۋروپادا مينيستر اتانعان العاشقى قازاق قىزى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، 53 جاستاعى چەحيالىق ساياساتكەر ءجاميلا ستەحليكوۆا.
ءجاميلا الماسقىزىنىڭ ەسىمى 2007-جىلى ەۋروپادا جانە قازاقستاندا ءجيى اتالا باستادى. ويتكەنى، سول جىلدىڭ 9-قاڭتارىندا چەحيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميرەك توپولانەكتىڭ جارلىعىمەن قازاق قىزى ادام قۇقىقتارى جانە شاعىن ۇلتتار ماسەلەسi جونiندەگi ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. سول كەزدەن باستاپ «تۇڭعىش» دەيتىن ءسوز ساياساتكەر حانىمعا قاراتا ايتىلاتىن بولدى. نەگە دەسەڭىز، بۇعان دەيىن چەحيانىڭ تاريحىندا وزگە ۇلتتى مينيستر بولعان ەمەس، قۇداي-اۋ، چەحيا دەيمىز، مۇنداي جوعارى دارەجەلى لاۋازىمعا بۇكىل ورتالىق ەۋروپا ەلدەرىندە باسقا ەلدىڭ وكىلى العاش رەت كوتەرىلىپ وتىر. ال قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا ءجاميلا حانىم العاشقى بولىپ ەۋروپانىڭ وزىق ەلىندە مينيستر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن قازاق ۇلتىنان شىققان ساياساتكەر اتاندى.

مينيستر اتانعان قازاق قىزى كىم؟

راسىندا دا، بۇل سۇراق حالىقتى قاتتى قىزىقتىرادى. سوندىقتان دا، قولداعى بار مالىمەت بويىنشا، اتالعان سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورەلىك.
ءجاميلا الماسقىزى 1962 جىلى 6-اقپاندا الماتىدا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى الماس ورداباەۆ – ساۋلەتشى، مادەنيەتتانۋشى، ەتنوگراف. ال اناسى – راۋزا سەمباەۆا حيميا سالاسىنىڭ عالىمى. ناعاشى اتاسى ءابدىحاميت سەمباەۆ كەزىندە قازاقستاندا ءبىلىم ءمينيسترى بولعان ساياسي تۇلعا.
2007-جىلى «ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ءجاميلا حانىم قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان قاراقۇرىم اۋىلىنداعى (جامبىل وبلىسى) اتامەكەنى تۋرالى بىلايشا اڭساعان: «…مەن ءۇشىن قاراقۇرىم اۋىلىنىڭ ماڭىزى وتە ەرەكشە. قاراقۇرىمدا مەنىڭ اتام، ياعني اكەمنىڭ اكەسى تۋىپ-وسكەن. سوندىقتان، اتامەكەن دەگەندە مەنىڭ ەسىمە ارقاشان ءجيى تۇسەتىن جەر – ءوزىم تۋىپ، بالالىق شاعىم وتكەن اسەم دە سۇيىكتى قالا الماتى ەمەس، الدىمەن سول قاراقۇرىم اۋىلى كوز الدىمدا ەلەستەيدى. مىنە، سول اۋىلدا ءوز قۇربى-دوستارىممەن بىرگە قىر-دالاعا شىعىپ، وزەن-كولگە شومىلىپ، اتقا ءمىنىپ، سايرانداپ جۇرگەن كەزدەرىمدى ءجيى اڭسايمىن. مەنىڭ قازىرگى تىرشىلىك-ءومىر جولىم سول قاراقۇرىم قىستاعىنان باستاۋ الادى دەسەم شىندىق بولار».

قاراقۇرىم. ماسكەۋ. حومۋتوۆ…

اكەسى الماستىڭ جۇمىس جاعدايىمەن ماسكەۋگە قونىس اۋداردى. 1986-جىلى ءبىرىنشى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ 1-ءشى ەمدەۋ فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الىپ ءبىتىردى. 1985-87 جىلدارى اتالعان ينستيتۋتتىڭ پسيحياتريا كافەدراسىندا عىلىمي قىزمەتكەرى جانە ساباق بەرۋشى مىندەتتەرىن اتقاردى.
«ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋ كەزىندە چەح جىگىتىمەن ءدام-تۇزىمىز جاراسىپ، ەۋروپاعا قونىس اۋداردىم. سونىمەن، چەح ءتىلى ورتاسىنا ءتۇستىم. ال، قاي ورتا، قاي قوعامدا بولساڭ سول ەلدىڭ ءتىلىن ءبىلۋىڭ ارقىلى ءوز بەت-بەينەڭ، كوزقاراسىڭ ايقىندالادى ەكەن. مەنىڭ كوزىم جەتكەنى – اعىلشىن، ورىس، نەمىس سەكىلدى الەمدىك دەڭگەيدەگى تىلدەرمەن قاتار ءوز انا ءتىلىڭدى بىلمەسەڭ، بالاڭا ۇيرەتپەسەڭ وندا الەمدىك جاھاندانۋ تەڭىزىنە شوگىپ كەتۋىڭ عاجاپ ەمەس. ونداي بىركەلكى ومىردە ۇلتتىق تەگىڭ دە، تاريحي تامىرىڭ دا جويىلادى ەكەن»، – دەگەن ساياساتكەر انا ءتىلى – قازاق ءتىلىن ساقتاي الماعانىنا وكىنىش ءبىلدىرىپتى.
بولاشاق جارىمەن كەڭەس وداعىنان چەحياعا قونىس اۋدارعان ءجاميلا 1987 جىلى پراگا قالاسىندا اسپيرانتۋرادا وقىدى. 1989-1992 جىلدارى حومۋتوۆ قالاسىندا بەلدى دارىگەر-پسيحياتر، 1992-1997 جىلدار ارالىعىندا پراگا حالىق دەنساۋلىق ساقتاندىرۋ ورتالىعىندا جانە مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ينستيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدى.

قالالىق كەڭەستەن پارلامەنتكە…

ساياسي مانسابىن ءجاميلا ستەحليكوۆا 1998 جىلى حومۋتوۆ قالاسى ۋاكىلدىگىنىڭ (ماسليحات) مۇشەسى بولىپ باستادى. سوڭعى ەكى سايلاۋدا حومۋتوۆ قالالىق راتۋشاسىنىڭ (اكىمدىك) مۇشەسى بولدى، 2006 جىلعى جەرگىلىكتى ۋاكىلدىكتەر سايلاۋدان بەرى حومۋتوۆ ۋاكىلدىگىنىڭ شاعىن ۇلتتار جونىندەگى كوميسسياسىن باسقاردى. جاسىلدار پارتياسىنىڭ قالالىق ءتورايىمى، ولكەلىك ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى جانە پارتيانىڭ بۇكىلرەسپۋبليكالىق كەڭەس مۇشەسى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
2001 جىلى «Relikty» دەگەن قوعامدىق ۇيىمنىڭ قۇرىلتايشىسى بولىپ «Pameti Krusnohori» دەگەن جوبا باستادى. بۇل سولتۇستىك-باتىس چەحيا وڭىرىندەگى چەح پەن نەمىس ۇلتتارى ىشىندەگى ەسكى تۇرعىنداردى كارتادا بەلگىلەدى.
2007-جىلدىڭ 9-قاڭتارىندا چەحيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميرەك توپولانەكتىڭ جارلىعىمەن ادام قۇقىقتارى جانە شاعىن ۇلتتار ماسەلەسi جونiندەگi ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان ءجاميلا الماسقىزى بۇل قىزمەتىنەن 2009-جىلدىڭ قاڭتارىندا ءوز ەركىمەن كەتتى. قازىر ەكس-مينيستر چەحيانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرى، جاسىلدار پارتياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ساياساتتاعى مانسابىن ابىرويلى جالعاستىرىپ كەلەدى.

ءوز ەركىمەن مينيستر قىزمەتىنەن نەگە كەتتى؟

چەحيانىڭ تۇڭعىش وزگە ۇلتتى ءمينيسترى بولعان قازاق قىزى 2009-جىلى مينيستر قىزمەتىنەن كەتۋىنە جانە ۇكىمەتكە كەلمەي تۇرىپ ونىڭ قاتتى سىنىنا ۇشىراعان يرجي چۋنەكتىڭ ۆيتسە-پرەمەرلىكتەن بوساۋىنا نە سەبەپ بولعانىن ءبىر سۇحباتىندا: «2009-جىلعى ساياسي داعدارىستىڭ اسەرىنەن ۇكىمەتتى ساقتاپ قالۋعا ساياسي قاجەتتىلىك تۋدى. مۇندا پرەمەر-مينيستر ميرەك توپولانەك بۇرىننان بەلگىلى تاجىريبەنى قولداندى. ونداي تاجىريبەنى ۋاقىتىندا سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ ۇكىمەتى دە كابينەت مۇشەلەرىنىڭ ءبىر بولشەگىن، ياعني ءار پارتيادان ءبىر نەمەسە ەكى ءمينيستردى اۋىستىرۋ ءۇشىن پايدالانعان بولاتىن. ميرەك توپالانەك ءوز پارتياسىنان ەكى، حريستياندىق دەموكراتتاردان ءبىر ۇكىمەت مۇشەسىن اۋىستىردى. سوڭعىسى – ۆيتسە-پرەمەر يرجي چۋنەك. ولاردىڭ وزدەرى ونى اۋىستىرعىسى كەلمەدى. بىراق، ءبىز ونى اۋىستىرۋدى تاباندى تۇردە تالاپ ەتتىك. ويتكەنى، ءبىزدىڭ ۇكىمەتكە يرجي چۋنەكتىڭ ناسىلشىلدىگى كوپ كەدەرگى كەلتىردى. سول سەبەپتى دە جاسىلدار پارتياسى ۇكىمەت قۇرامىنىڭ جاڭارۋىن تالاپ ەتتى. ءبىز وسى تالابىمىزدى ايتىپ، ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە يرجي چۋنەكتىڭ ءوزى ۇكىمەت قۇرامىنان كەتەتىنىن مالىمدەدى. ءبىز ءۇشىن ونىڭ كەتۋى مەن بىرنەشە ءمينيستردىڭ اۋىسۋى ساياسي تازارۋ ىسپەتتەس ەدى، سول ءۇشىن ءبىز قۇرباندىق جاساعانداي بولدىق. بۇل وتە ماڭىزدى ەدى. سەبەبى، يرجي چۋنەك ءبىر ءوزى بۇكىل ۇكىمەتتىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ وتىردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە كولىك مينيسترلەرىنىڭ اۋىسۋى دا وتە ماڭىزدى بولدى. جاسىلدار پارتياسى، سونىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن، ارينە، ول وزگەرىستى قولدادى»، – دەپ اشىق ايتقان-دى.

ساياساتكەردىڭ وتباسى

1988 جىلعى قاڭتارىندا ميلوسلاۆ ستەحليك دەگەن چەح جىگىتىمەن شاڭىراق كوتەرىپ، سول كەزدەگى چەحوسلوۆاكيادا كومىر كەنى بار حومۋتوۆ قالاسىندا تۇردى.
1992-جىلى چەحوسلوۆاكيا ازاماتتىعىن قابىلدادى. 1997 جىلى جۇبايى ستەحليكپەن بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى اجىراستى. كاميلا (1989) جانە اسان (1995) ەسىمدى ۇل-قىزى بار.
«مينيستر لاۋازىمىنداعى ادام ماجىلىستەردەن، نە قىزمەت بابىمەن چەحيا بويىنشا عانا ەمەس، الەم ەلدەرى بويىنشا ساپار شەگۋدەن قولى تيمەگەن كەزدە شىنىمەن ءوزىندى وتباسىنىڭ الدىندا كىنالى سەزىنە باستايدى ەكەنسىز. ال، بۇگىندەرى بوس ۋاقىتىمنىڭ كوبىرەك ەكەنى راس. قازىر مەن نەشە ءتۇرلى وتباسىلىق شارالاردى ويلاستىرۋعا كوبىرەك ۋاقىت جۇمسايمىن. سەرىگىممەن ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى قارىم-قاتىناس تا جاقسارىپ كەلەدى. شىنىن ايتقاندا، مينيستر كەزىمدە وتباسىم مەنىڭ ەلەسىمدە عانا بولاتىن، ەشبىر ۋاقىتىم بولمايتىن. مەنىڭشە بۇل – ساياساتتاعى بارلىق ايەلدىڭ ورتاق ماسەلەسى. ايەل ادامعا جاس كەزىندە، بالا-شاعا جوق كەزدە نەمەسە بالالارى ەسەيگەن سوڭ ساياساتپەن اينالىسۋعا بولادى دەر ەدىم. ءوزىم وسى ەكىنشى توپقا جاتامىن، بالالارىم ەرەسەك، ارقايسىسى وزىمەن-ءوزى»، – دەيدى ەكى بالانىڭ اناسى.

توبىقتاي ءتۇيىن

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، بۇعان دەيىن چەحيانىڭ تاريحىندا وزگە ۇلتتى مينيستر بولعان ەمەس، ءتىپتى، چەحيا دەيمىز-اۋ، مۇنداي جوعارى دارەجەلى لاۋازىمعا بۇكىل ورتالىق ەۋروپا ەلدەرىندە باسقا ەلدىڭ وكىلى العاش رەت كوتەرىلدى. سوندىقتان دا، قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا العاشقى بولىپ ەۋروپانىڭ وزىق ەلىندە مينيستر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن قازاق قىزىنىڭ ەسىمى قازاقستان، كەرەك دەسەڭىز، ەۋروپا تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلعانى داۋسىز. دارىگەر رەتىندە دە «مەديتسينانىڭ اتاسى» گيپپوكرات انتىنا ادال بولعان ساياساتكەر ەل اراسىندا داڭققا بولەنىپ ءجۇر. بارەكەلدى!

جاسۇلان ماۋلەنۇلى

qazaq1913.kz