بۇدان بۇرىن ءبىزدىڭ سايتىمىزدا «سىرتتان كەلگەن قازاقتار نەگە قازاقستانعا ادال ەمەس؟» دەگەن ماقالا جاريالانعان بولاتىن. بىردەن ايتايىق، ماقالادا ايتىلعان دۇنيەلەر رەداكتسيا كوزقاراسىمەن سايكەس كەلە بەرمەيتىنى كوزى قاراقتى وقىرمانعا بەلگىلى بولار-دەپ حابارلايدى 365info.kz.
الەۋمەتتىك جەلىنى ارالاپ وتىرىپ، ءبورىلى بايراق اتتى قولدانۋشىنىڭ مىنا ءبىر جازباسىنا كوزىمىز ءتۇستى. ساۋاتتى، سالماقتى دۇنيە ەكەن. كوز ىلمەي وتە شىعا المادىق. نازارلارىڭىزعا قاز-قالپىندا ۇسىنىپ وتىرمىز. تۇسىنگەن ادامعا تۇششىمدى دۇنيەلەر ايتقان ەكەن…
«ورالماندار»دەگەن əڭگىمە ايتىلسا، «قاشقىندار»، «ساتقىندار» دەپ شىعاتىن كەيبىر باۋىرلارىمىزعا ايتار ەدىم. الدىمەن تاريحتى وقى. قانداي جاعدايدا، قانداستاردىڭ شەت ەلدە جۇرگەنىن ءبىلىپ ال، سوسىن وتتايسىڭ، اۋزىڭا كەلگەندى ايتىپ.
كەڭەستىك زاماننىڭ سۇرقيا ساياساتى رەسەيگە، قىتايعا، وزبەكستانعا، قىرعىزعا قازاقستان جەرىنىڭ وتە كوپ اۋماقتارىن بەرىپ جىبەردى. ول جەرلەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتار ءوز اتا- بابا قونىسىندا وتىر. ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە وتىر. اتا- باباسىنىڭ سۇيەگى كومىلگەن جەردە وتىر. سوندىقتان ولاردى «قاشقىن»،»ساتقىن» دەۋگە قاقىڭ جوق. قازاقتىڭ ءۇش ءبيىنىڭ تەك بىرەۋى — قازىبەك بي عانا قازاقستاندا، تولە بي — تاشكەنتتە، Əيتەكە بي— رەسەيدە جەرلەنگەن.
سوندا سول ەكى بي قاشىپ ءجۇرىپ، ساتقىن بولىپ ءولدى مە…؟!
رەپرەسسيا مەن اشتىقتىڭ كەزىندە كوپ قازاقتىڭ جەر اۋىپ، كوشكەنى بۇل امالسىزدىقتان. انا بالاسىنىڭ ەتىن جەگەن، باۋىر-باۋىردى ءولتىرىپ، əكەگە بالا قاراي الماعان زاماندا ۇرپاعىن امان ساقتاۋ ءۇشىن ۇدەرە كوشۋگە تۋرا كەلگەن. شەكارا بويىندا سوۆەت وكىمەتى قانشاماسىن جوساداي قىرىپ جىبەرگەنىن بىلمەسەڭ، ىزدەن وقى. ەشكىم تۋعان جەرىن ءوز ەركىمەن تاستاپ كەتپەيدى. جول بويىنشا قانشاما باسقىنشىلىققا تاپ بولىپ، اۋعانستان، يران، يندياعا ت.ب ەلدەرگە دەيىن بوسىپ كەتكەن. ەلدە قالعان قازاقتار مىقتى، ولار ساتقىن ەمەس دەۋدەن بۇرىن، ويلانعانىڭ ءجون.
رەپرەسسيا كەزىندە قازاق قازاقتى ساتقان. اشارشىلىق كەزىندە قازاق ءوز بالاسىن، ءوز باۋىرىن جەگەن. ءبىز سول قازاقتاردىڭ ۇرپاعىمىز. 1962 جىلعا دەيىن قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى وتە از بولعان. كەڭەس ۇكىمەتىنە جۇمىسشى قولى كەرەك بولىپ، شەكاراسىن ۋاقىتشا اشىپ، قىتايدان نەشە مىڭداعان قازاقتار ەلگە قايتىپ وتكەن.
شەكارانى دەرەۋ جاۋىپ تاستاعان. سوندا ارعى جاقتا وتە الماعان قازاقتاردى قىتايلار əسكەرمەن قايتارعان. قازاقستاندا قانشا كەلىمسەكتەر ءجۇر.
جەرىڭدى سولاردان قىزعانباي، ءوز قانداسىڭنان قىزعانۋ — سورلىلىق، بەيشارالىق!
قىتاي مەن ورىستان قىزعانباي، قازاقتان قازاقتىڭ جەرىن قىزعانۋىڭ اقىماقتىق. كىم كورىنگەن سىيعان جەرگە، كىم كورىنگەن قارىنداسىڭدى جار ەتىپ الىپ جاتقاندا، ءۇن شىعارۋعا جاراماي، اقىلىڭنىڭ جەتكەن جەرى قانداستارىمىزدى كەمسىتۋ بولسا — قۇلدىق سانادان اجىراماعانىڭنىڭ بەلگىسى.
سول قازاقتاردىڭ دا اتا-باباسى وسى جەر ءۇشىن عاسىرلار بويى ات ۇستىندە سوعىستى. سوندىقتان قانداستارىمىزدىڭ، ءبىز سياقتى، قازاقستاندى ءوز وتانىم، اتامەكەنىم دەۋگە تولىق قاقىسى بار. ولاردىڭ اتا-باباسىنىڭ اققان قانى مەن تامعان تەرى ءۇشىن.
مۇستافا وزتۇرىك، قانات يسلام، مايرا مۇحامەدقىزى، سەرىك ساپيەۆ، ت.ب شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىز جاساعاندى، ءوزىڭ ەلىڭ ءۇشىن جاساپ جاتىرسىڭ با؟!
قولىڭنان كەلمەي مە، اۋزىڭا كەلگەندى كوكي بەرمە. شەتتەگى قازاقتاردىڭ ءومىرى جايلى بىلگىڭ كەلسە، قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ «قاھارىن» وقى. جۇرەگىڭ جىلايدى.ول وسى كىتابىن 25 جىل قىتاي تۇرمەسىندە قاماۋدا وتىرىپ جازعان.
قازاق وسى əلەمدىك جاھاندانۋ زامانىندا «ۇلت» بولىپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسۋدە. ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن ءتىلىمىز بەن سالت-ءدəستۇرىمىزدىڭ، اتا-بابادان كەلە جاتقان ءدəستۇرلى يسلام ءدىنىمىزدىڭ قايتادان كۇشەيۋى ماڭىزدى. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ قانداستارىمىزدى وزەككە تەپپەيىك. قايتا باۋىرىمىزعا تارتىپ، ەلگە كەلۋگە شاقىرايىق. قىتاي قاپتاعان زاماندا، سول ميللياردتار ورتاسىندا وتىرىپ، ءوز بولمىسىن ساقتاپ وتىرعان قانداستارعا مەن ريزامىن.
سول جاقتاعى قانداستاردىڭ اراسىندا قايتا ءدىني الاۋىزدىق جوق.
قازاقىلىق بويلارىندا ساقتالعان، كەڭەستىك قۇلدىق سانادا بولماعان، ءدəستۇرىمىز بەن ءتىلىمىز ساقتالعان قانداستارىمىزدىڭ ەلگە كەلۋى — ءبىز ءۇشىن ۇلكەن كومەك.
قازىر ولاردان مۇمكىن ايىرماشىلىق بىلىنەر، ىشىندە كەيبىر سىزگە ۇنامايتىندارى بولار، بىراق، ۇرپاق اۋىسقاسىن ولاردىڭ ۇرپاقتارى وسى وزدەرىنىڭ تۋعان جەرىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى. قازاقستانداعى ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن، سالت-ءدəستۇرىن مەنسىنبەيتىن، ءتۇرلى ءدىني اعىمدارعا كىرگەن باۋىرلارىمىزعا قاراعاندا، بويىندا يمانى بار، ءدəستۇرلى دىنىمىزدەگى قانداستارىمىزدىڭ ەلىمىزگە تيگىزەر پايداسى مول.
باۋىرلار، قانداستار بولىنبەيىك. بولىنگەندى ءبورى جەيدى. كەشەگى جەر داۋىندا قازاقتىڭ جەرى دە، ءتىلى دە قازاقتان باسقاعا كەرەك ەمەس ەكەنىنىنە كوزىمىز جەتكەن جوق پا؟ ەندەشە، قازاقتى ءبولىپ، ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ وتىرعانداردىڭ تىلەگىن بەرمەيىك. قازاق بىرىكسە، الىنبايتىن قامال ەكەنىن ءبəرى دە بىلەدى. ءبىزدىڭ كۇشىمىز — بىرلىكتە.
اۆتور شەت ەلدەن كوشىپ كەلگەن جوق. بىراق مەن ءۇشىن «ءار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم»، — دەپ ءسوزىن تۇيىندەپتى اۆتور.
پىكىر قالدىرۋ