كوپ كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن وسى سۇراق مازالايتىنى بەلگىلى. سەبەبى ءوزىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن كوپ ادام بىلمەيدى.

ال ءبىلىپ جۇرسە، وزگەلەرگە جەڭىل ءارى پايدالى بولار ەدى.

► مىسالى، جول-پوترۋلدىك پوليتسيا  قىزمەتكەرى جىلدامدىقتى ارتتىرادى دەپ توقتاتتى دەيىك. ال مونيتوردا ونشا انىق ەمەس ءۇش كولىك تۇر، نومىرلەرى دە كورىنبەيدى. مۇندايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە، جول پوليتسياسى  كولىكتەردىڭ قايسىسى ەرەجە بۇزعانىن ناقتىلاپ بەرە المايدى. سەبەبى ولاردا جىلدامدىق ارتقانى كورىنگەنىمەن، ونىڭ مونيتورداعى كولىكتەردىڭ قايسىسىنا ءتيىستى ەكەنى ناقتى ەمەس. سوندىقتان قايسىسى ەرەجە بۇزعانىن ينسپەكتور ناقتى دالەلدەپ بەرۋى كەرەك. دالەلدەي الماسا، وندا، ارينە، جۇرگىزۋشى كىناسىز دەپ تابىلادى. كەيدە «قىزىلعا» ءوتتىڭ، «رەمەن» تاقاپعانسىڭ دەپ تە توقتاتادى. بىراق ينسپەكتور ونى دالەلدەي الۋى كەرەك، دالەلدەي الماسا، جۇرگىزۋشى كىنالى ەمەس دەپ تانىلادى. ياعني قۇر ينسپەكتوردىڭ ءسوز جۇزىندەگى ايتقاندارى دالەل ەمەس، وعان قانداي دا ءبىر تەحنيكانىڭ دالەل نەمەسە كۋالەردىڭ كۋالىگى كەرەك بولادى.

► ەگەر ينسپەكتور ەرەجە بۇزۋ نەمەسە تاعى باسقا دا زاڭ بۇزۋشىلىق وقيعاسىن انىقتاعان جاعدايدا، ەگەر كولىك جۇرگىزۋشى ءوز قاتەلىگىن مويىنداسا، وندا بۇل جونىندە  حاتتاما تولتىرىلىپ، ايىپپۇل سالىنۋى مۇمكىن. ايىپپۇل وقيعا ورنىندا، تەك سوعان قاتىستى عانا سالىنادى، كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ايىرۋعا نەمەسە اكىمشىلىك «توقتامعا» الۋعا قاتىستى ەمەس.

► جۇرگىزۋشى «شترافتى» وقيعا ورنىندا تولەي الماسا دا حاتتاما تولتىرىلادى. ەرەجە بۇزۋ وقيعاسى قۇرىلعىعا ءتۇسىپ قالماسا، كۋاگەرلەر جوق بولسا، ءتارتىپ بۇزۋ ۇساق-تۇيەك بولعاننىڭ وزىندە دە حاتتاما وقيعا ورنىندا تولتىرىلادى. ول اكىمشىلىك سوتقا ءوتۋى مۇمكىن. ءىستى قاراۋ كەزىندە بارلىق جينالعان ماتەريالدار ەسەپكە الىنادى. دالەلدەمەلەر ەسەپكە الىنادى. ول فوتوسۋرەت، بەينەجازبا، كۋالەردىڭ كورسەتۋى، سىناما ناتيجەلەرى بولۋى مۇمكىن.

► كولىك جۇرگىزۋشى ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن مىناداي قادامدار جاساي الادى. حاتتاماعا قول قويعان كەزدە ونداعى ايتىلعان جايلارعا قاراپ بولساڭىز، كەلىسپەڭىز. بۇل جونىندە كورسەتۋىڭىز كەرەك. ناقتى نەمەن كەلىسپەيسىز، ونى انىق كورسەتىڭىز. كوپ بولسا، بولەك قاعازعا تۇسىنىكتەمە جازىڭىز. وندا كۋاگەرلەر تۋرالى، مەكەن-جايلارىن، تەلەفون نومىرلەرىن ماتەريالداردى جازباشا تۇردە جيناپ، ىسكە قوسىپ تىگىڭىز. ينسپەكتورمەن بولعان اڭگىمەنى ديكتوفونعا تازىپ الىڭىز. حاتتاما جازۋشى قىزمەتكەردىڭ اتى-ءجونىن، جەتون ءنومىرىن، كولىك ءنومىرىن جازىپ الىڭىز. ەگەر ول زاڭسىز ارەكەت جاساسا، ارىزدانا الاسىز.

جالپى، ءوزىڭىزدى سەنىمدى ۇستاڭىز. كىنالى بولماساڭىز، زاڭدى تۇردە دالەلدەڭىز. ينسپەكتورمەن كەلىسپەيتىن بولساڭىز، ماسەلەنى زاڭدى تۇردە حاتتاماعا ءتۇسىرۋدى سۇراڭىز. «سەنىم تەلەفونىن» پايدالانىڭىز. قاعازعا ءوز شاعىمىڭىزدى جازىپ، بىرەۋىنە ونىڭ قول قويىپ بەرۋىن سۇراڭىز. بلانكتى پوليتسيا قىزمەتكەرى بەرۋى كەرەك، بەرمەسە، وندا ارىزدى جاي قاعازعا دا تۇسىرۋگە دە بولادى.

► قر ازاماتتىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسىندە «كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى» دەگەن باپ بار. (12-باپ). وندا بىلاي دەلىنگەن:

1. وزىنە قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءىسى قوزعالعان ادام كىناسى دالەلدەنبەيىنشە، كودەكستە كورسەتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا كىناسى دالەلدەنبەيىنشە جانە بۇعان قاتىستى سوت شەشىمى كۇشىنە ەنبەيىنشە كىناسىز دەپ ەسەپتەلەدى.

2.  ەشكىم دە كىناسىزدىگىن دالەلدەۋگە ءتيىستى ەمەس.

3. قۇقىق بۇزۋعا قاتىستى قوزعالعان ءىس كىنالىلىگىنە قاتىستى كۇمان تۋعان جاعدايدا كىنالى بولۋى مۇمكىن دەپ تانىلعان ادامنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. زاڭ تالاپتاردىڭ قولدانۋ كەزىندە تۋىنداعان كۇماندار دا وزىنە قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىققا وراي ءىس قوزعالعان ادامنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى.

ياعني كۇدىك، كۇمان نەگىزىندە شەشىم شىعارۋعا بولمايدى، كىنالى دەپ كورسەتىلگەن ادامنىڭ كىناسى تولىق دالەلدەنۋى ءتيىس. دالەلدەنبەگەن جاعدايدا ول كىناسىز دەپ تابىلادى.

دەرەككوزى: Stan.kz