اتى سەلجۇق، ءجۇزى قازاق، ۇرپاعى — تۇرىك
kerey.kz
نيۋ-يوركتەگى مەتروپوليتەن مۋزەيىندە ورنالاسقان سەلجۇق ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى كوپتەن بەرى جازعىم كەلىپ جۇرگەن ەدى. بۇل مۇسىندەر ۇلى سەلجۇق ونەرىنىڭ ەڭ اسەرلى ۇلگىسى بولىپ سانالادى. مۇنداي ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپشىلىگى سالىستىرمالى تۇردە العاندا بەلگىلى-اق، بىراق مەتروپوليتەن مۋزەيىنە قويىلعان ەكى باتىر بەينەسى سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ كەرەمەتى دەۋگە بولادى. مۇسىندەردىڭ بارلىعى گيپستەن جاسالعان. كولەمدەرى ءارتۇرلى، مەتروپوليتەندەگىلەر ادام بويىمەن بىردەي، باسقالارى ولارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي شاعىن. ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تەك باسى عانا امان قالعان.
مۇسىندەردىڭ بارلىعى دەرلىك 11-12 عاسىرلاردا ۇلى سەلجۇق سۇلتاندىعى كەزىندە يراندا جاسالعان. ولاردىڭ كوبى قازىر تەگەراننىڭ تۇبىندە جاتقان، سەلجۇقتاردىڭ استاناسى بولعان رەي قالاسىندا ورنالاسقان دەپ توپشىلانادى. وكىنىشكە وراي، ەسكەرتكىشتەردىڭ باسىم بولىگىن ءوز ۋاقىتىندا كونە جادىگەرلەردىڭ ارقاسىندا كۇن كورەتىن الىپساتارلار يراننان ۇرلاپ، تالان-تاراجعا سالعان، وسىنىڭ ناتيجەسىندە ولار ارحەولوگيالىق كونتەكسىنەن ايرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ تۇركى-سەلجۇقتار ونەرى تۋرالى بىلگەن-تەرگەنىمىزدى ويسىراتىپ وتىر.
سەلجۇق جاۋىنگەرىنىڭ ەسكەرتكىشى، مەتروپوليتەن مۋزەيى، نيۋ-يورك. وسى جازباداعى سۋرەتتەردىڭ ءبارى ينتەرنەتتەن الىندى.
ەسكەرتكىشتەردىڭ سىرتقى كەلبەتىن تالداي كەلە بۇل مۇسىندەردىڭ كوشپەندىلەردىڭ تاس مۇسىندەرى، ياعني تۇركىلەردىڭ دالا بالبالدارىمەن تۋىس ەكەنى تۋرالى قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. سارى قىپشاقتاردىڭ (پولوۆەتس) «تاس قاتىندارىنا» ۇقسايتىن بالبالدار كەزىندە موڭعوليا مەن ۋكراينا اراسىنداعى دالادا كەڭىنەن تارالعان ەدى. سەلجۇق جانە تۇركى مۇسىندەرىنىڭ جاقىن ەكەندىگىن تۋىندىلاردىڭ جالپى فورماسى، بەينەلەنگەن ادامداردىڭ باسى، قولى، كيىم دەتالدارى كورسەتىپ تۇر. ايىرماشىلىق تەك ەسكەرتكىشتەردىڭ ساپاسىندا: سەلجۇق مۇسىندەرىن پارسى مەن ورتا ازيادان شىققان شەبەرلەر دايىنداعان، سوندىقتان جەرگىلىكتى يراندىق ستيليستيكا بايقالادى. بۇل ەسكەرتكىشتەردى دالا ونەرى مەن يراندىق وتىرىقشى الەمنىڭ سينتەزى دەۋگە بولادى.
مۇسىندەردىڭ جاۋىنگەر ەكەنىن ولاردىڭ قولعا ۇستاعان اۋىر قىلىشتارىنان بىلۋگە بولادى. ۇستەرىندەگى جولاق شاپاندى تۇركى جاۋىنگەرلەرىنە ءتان ۇزىنەتەكتى قاتپارلى ساۋىت دەۋگە كەلەتىندەي.
مۇسىندەردىڭ تۇركى اتريبۋتسياسى كۇمان تۋدىرمايتىندىقتان، ولار جەرلەۋ راسىمىنە ارنالىپ جاسالعان دەپ بولجاۋعا بولادى. ەسكەرتكىشتەردە قايتىس بولعان ادامداردىڭ بەينەسى كورسەتىلۋى دە مۇمكىن. تۇركىلەردىڭ اتا-بابالارىنىڭ باسىنا تاس مۇسىندەر ورناتقانى بەلگىلى، مىنا گيپس ەسكەرتكىشتەر دە ءدال سونداي قىزمەتتى اتقارعان بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جەردە تۇركىلەردىڭ جەرلەۋگە ارنالعان ەسكەرتكىشتەرىمەن ءسوزسىز بايلانىسى بار قىتاي يمپەراتورلارىنىڭ قورىمدارىنداعى «رۋح جولىنىڭ» بويىنا قويىلعان مۇسىندەردى دە ەسكە الا كەتۋگە بولادى.
كوشپەندىلەردىڭ ەسكەرتكىشتەرگە قاتىستى ءداستۇرىنىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار. سوناۋ سكيفتەر، ولاردان بۇرىن ۇندىەۋروپالىق تايپالار دالادا ءوز مۇسىندەرىن ورناتاتىن. سەلجۇقتاردىڭ گيپس ەسكەرتكىشتەرى وسى ءداستۇردى جالعاستىردى دەپ توپشىلاۋعا بولادى.
تۇركى بالبالدارى
مۇسىندەردىڭ بىرەۋى كەۋدەسىندەگى كرەستىمەن باسقالاردان ەرەكشەلەنەدى. مۇندا بەينەلەنگەن ادام حريستيان بولۋى مۇمكىن. بۇعان تاڭ قالا المايمىز، سەبەبى ديناستيانىڭ نەگىزىن قالاعان سەلجۇقتىڭ ءتورت ۇلى ىنجىلدەن الىنعان ميكايل، يۋنۋس (يونا), مۇسا (مويسەي) جانە يسرايل ەسىمدەرىنە يە بولعان ەدى.
ەكى ءمۇسىن، سول جاقتا ايەل، وڭ جاقتا ەر ادام. بەرليندەگى يسلام ونەرى مۋزەيى جانە لوندونداعى ۆيكتوريا مەن البەرت مۋزەيى.
سول جاقتاعى ءمۇسىن مەتروپوليتەن مۋزەيىندەگى جاۋىنگەرلەر بەينەسىنە ستيليستيكا جاعىنان وتە ۇقسايدى، كۋۆەيت، ءال-ساباح كوللەكتسياسى.
وڭ جاقتاعى جاۋىنگەردىڭ بەلى جىڭىشكە، بۇل سوعدى ىقپالىنىڭ بولعانىن بىلدىرەدى. الايدا ءبىرىنشى تۇركى قاعاناتى مەن سوعدى جاۋىنگەرلەرى ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىن، تەك ورتا عاسىرلاردا عانا تۇركىلەردە ۇلكەن قارىن سانگە اينالدى. ۆۋستەر ونەر مۋزەيى.
ەكى ءمۇسىن، سول جاقتا، ۆيكتوريا جانە البەرت مۋزەيى، لوندون. وڭ جاقتا، دەترويت ونەر ينستيتۋتى.
كەۋدەسىندە ءبىر جانە باس كيىمىندە ەكى كرەستى بار تاعى ءبىر جاۋىنگەر. ۆيكتوريا جانە البەرت مۋزەيى، لوندون.
بارىنەن دە ەسكەرتكىشتەردىڭ باسى جاقسى ساقتالىپ قالعان. ولار سەلجۇقتاردىڭ قاي ناسىلدىك توپقا جاتقانى تۋرالى دەرەك بەرەدى: ەسكەرتكىشتەردە بەينەلەنگەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك ورتاازيالىق ءجۇزدى بولعان ەكەن. ءبىر تاڭقالارلىعى، قازىر ورتا عاسىرلارداعى وعىز، سارى قىپشاق سەكىلدى تۇركى تايپالارىنىڭ بارلىعىن «ەۋروپالاندىرۋ» سانگە اينالدى، قازىر ولاردى بارلىعى ەۋروپەويد ساناۋعا تىرىسادى. قىزىعى بۇل تەندەنتسيانى تۇركىلەردىڭ وزدەرى، اتاپ ايتقاندا ءازىربايجاندار مەن تۇرىكتەر دە ءجيى قولدايدى. مۇنداي جاعداي ەۋروپاعا ۇمتىلۋعا دەگەن سانمەن بايلانىستى بولسا كەرەك.
انىقتاما
سەلجۇق اۋلەتى (1038 — 1194) — تۇركى-وعىز اسكەرىنىڭ سول قاناتىن قۇراعان قىنىق تايپاسىنان شىققان اۋلەت. اۋلەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى سالجۇق. ولاردىڭ اۋەل باستاعى اتا مەكەنى وڭتۇستىك-باتىس قازاقستانايماعى مەنسىرداريانىڭ ورتا سالاسى بولعان. كەيبىر توپتارى سىعاناق پەنقاراتاۋدى مەكەندەگەن. 10 عاسىردىڭ ورتا شەنىندە باسقا وعىزتايپالارىمەن قاقتىعىسىپ قالعان سالجۇقتار سىرداريانىڭتومەنگى سالاسىنا قونىس اۋدارىپ، يسلام ءدىنىن قابىلدادى. ولار 1010 — 32 ج.زارافشان مەن نۇراتاتاۋلارىنا قاراي ويىستى، 1038 — 40 ج. عازناۋي سۇلتاندىعىنان حوراساندى (يراننىڭ سولتۇستىك-شىعىس وبلىسى) تارتىپ الىپ، سالجۇق سۇلتاندىعىن قۇردى. سالجۇقتاردىڭ العاشقى بيلەۋشىلەرى اعايىندى توعرىلبەك (1038 — 63) پەن شاعرىبەك (1038 — 59) بولدى. سالجۇق اۋلەتىنىڭ بەلگىلى سۇلتاندارى: الپ-ارسلان (1063 — 72), مالىك شاح I (1072 — 92), سانجار سۇلتان (1118 — 57). 11 عاسىردىڭ اياعىنا قاراي سالجۇق اۋلەتى بيلەگەن مەملەكەت السىرەپ، ۇساق يەلىكتەرگە بولىنە باستادى. 12 عاسىردىڭ اياعىنا قاراي سالجۇق اۋلەتىنىڭ بيلىگى مۇلدەم جويىلدى.
turk-media.info
پىكىر قالدىرۋ