Atı Seljwq, jüzi Qazaq, wrpağı — Türik
kerey.kz
N'yu-Yorktegi Metropoliten muzeyinde ornalasqan seljwq eskertkişteri turalı köpten beri jazğım kelip jürgen edi. Bwl müsinder Wlı seljwq öneriniñ eñ äserli ülgisi bolıp sanaladı. Mwnday eskertkişterdiñ köpşiligi salıstırmalı türde alğanda belgili-aq, biraq Metropoliten muzeyine qoyılğan eki batır beynesi solardıñ arasındağı eñ keremeti deuge boladı. Müsinderdiñ barlığı gipsten jasalğan. Kölemderi ärtürli, Metropolitendegiler adam boyımen birdey, basqaları olarmen salıstırğanda aytarlıqtay şağın. Eskertkişterdiñ köpşiliginiñ tek bası ğana aman qalğan.
Müsinderdiñ barlığı derlik 11-12 ğasırlarda Wlı Seljwq swltandığı kezinde Iranda jasalğan. Olardıñ köbi qazir Tegerannıñ tübinde jatqan, seljwqtardıñ astanası bolğan Rey qalasında ornalasqan dep topşılanadı. Ökinişke oray, eskertkişterdiñ basım böligin öz uaqıtında köne jädigerlerdiñ arqasında kün köretin alıpsatarlar Irannan wrlap, talan-tarajğa salğan, osınıñ nätijesinde olar arheologiyalıq konteksinen ayrıldı. Bwl bizdiñ türki-seljwqtar öneri turalı bilgen-tergenimizdi oysıratıp otır.
Seljwq jauıngeriniñ eskertkişi, Metropoliten muzeyi, N'yu-York. Osı jazbadağı suretterdiñ bäri Internetten alındı.
Eskertkişterdiñ sırtqı kelbetin talday kele bwl müsinderdiñ köşpendilerdiñ tas müsinderi, yağni türkilerdiñ dala balbaldarımen tuıs ekeni turalı qorıtındı şığaruğa boladı. Sarı qıpşaqtardıñ (polovec) «tas qatındarına» wqsaytın balbaldar kezinde Moñğoliya men Ukraina arasındağı dalada keñinen taralğan edi. Seljwq jäne türki müsinderiniñ jaqın ekendigin tuındılardıñ jalpı forması, beynelengen adamdardıñ bası, qolı, kiim detal'darı körsetip twr. Ayırmaşılıq tek eskertkişterdiñ sapasında: seljwq müsinderin Parsı men Orta Aziyadan şıqqan şeberler dayındağan, sondıqtan jergilikti irandıq stilistika bayqaladı. Bwl eskertkişterdi dala öneri men irandıq otırıqşı älemniñ sintezi deuge boladı.
Müsinderdiñ jauınger ekenin olardıñ qolğa wstağan auır qılıştarınan biluge boladı. Üsterindegi jolaq şapandı türki jauıngerlerine tän wzınetekti qatparlı sauıt deuge keletindey.
Müsinderdiñ türki atribuciyası kümän tudırmaytındıqtan, olar jerleu räsimine arnalıp jasalğan dep boljauğa boladı. Eskertkişterde qaytıs bolğan adamdardıñ beynesi körsetilui de mümkin. Türkilerdiñ ata-babalarınıñ basına tas müsinder ornatqanı belgili, mına gips eskertkişter de däl sonday qızmetti atqarğan boluı äbden mümkin. Bwl jerde türkilerdiñ jerleuge arnalğan eskertkişterimen sözsiz baylanısı bar qıtay imperatorlarınıñ qorımdarındağı «ruh jolınıñ» boyına qoyılğan müsinderdi de eske ala ketuge boladı.
Köşpendilerdiñ eskertkişterge qatıstı dästüriniñ mıñdağan jıldıq tarihı bar. Sonau skifter, olardan bwrın ündieuropalıq taypalar dalada öz müsinderin ornatatın. Seljwqtardıñ gips eskertkişteri osı dästürdi jalğastırdı dep topşılauğa boladı.
Türki balbaldarı
Müsinderdiñ bireui keudesindegi krestimen basqalardan erekşelenedi. Mwnda beynelengen adam hristian boluı mümkin. Bwğan tañ qala almaymız, sebebi dinastiyanıñ negizin qalağan Seljwqtıñ tört wlı İnjilden alınğan Mikail, YUnus (Iona), Mwsa (Moisey) jäne Israil esimderine ie bolğan edi.
Eki müsin, sol jaqta äyel, oñ jaqta er adam. Berlindegi Islam öneri muzeyi jäne Londondağı Viktoriya men Al'bert muzeyi.
Sol jaqtağı müsin Metropoliten muzeyindegi jauıngerler beynesine stilistika jağınan öte wqsaydı, Kuveyt, Äl-Sabah kollekciyası.
Oñ jaqtağı jauıngerdiñ beli jiñişke, bwl soğdı ıqpalınıñ bolğanın bildiredi. Alayda Birinşi türki qağanatı men soğdı jauıngerleri bir-birine wqsaytın, tek orta ğasırlarda ğana türkilerde ülken qarın sänge aynaldı. Vuster öner muzeyi.
Eki müsin, sol jaqta, Viktoriya jäne Al'bert muzeyi, London. Oñ jaqta, Detroyt öner institutı.
Keudesinde bir jäne bas kiiminde eki kresti bar tağı bir jauınger. Viktoriya jäne Al'bert muzeyi, London.
Bärinen de eskertkişterdiñ bası jaqsı saqtalıp qalğan. Olar seljwqtardıñ qay näsildik topqa jatqanı turalı derek beredi: eskertkişterde beynelengenderdiñ barlığı derlik ortaaziyalıq jüzdi bolğan eken. Bir tañqalarlığı, qazir orta ğasırlardağı oğız, sarı qıpşaq sekildi türki taypalarınıñ barlığın «europalandıru» sänge aynaldı, qazir olardı barlığı europeoid sanauğa tırısadı. Qızığı bwl tendenciyanı türkilerdiñ özderi, atap aytqanda äzirbayjandar men türikter de jii qoldaydı. Mwnday jağday Europağa wmtıluğa degen sänmen baylanıstı bolsa kerek.
Anıqtama
Seljwq äuleti (1038 — 1194) — türki-oğız äskeriniñ sol qanatın qwrağan qınıq taypasınan şıqqan äulet. Äulettiñ negizin qalauşı Saljwq. Olardıñ äuel bastağı ata mekeni Oñtüstik-batıs Qazaqstanaymağı menSırdariyanıñ orta salası bolğan. Keybir toptarı Sığanaq penQarataudı mekendegen. 10 ğasırdıñ orta şeninde basqa oğıztaypalarımen qaqtığısıp qalğan saljwqtar Sırdariyanıñtömengi salasına qonıs audarıp, islam dinin qabıldadı. Olar 1010 — 32 j.Zarafşan men Nwratataularına qaray oyıstı, 1038 — 40 j. Ğaznaui swltandığınan Horasandı (Irannıñ soltüstik-şığıs oblısı) tartıp alıp, Saljwq swltandığın qwrdı. Saljwqtardıñ alğaşqı bileuşileri ağayındı Toğrılbek (1038 — 63) pen Şağrıbek (1038 — 59) boldı. Saljwq äuletiniñ belgili swltandarı: Alp-Arslan (1063 — 72), Mälik şah I (1072 — 92), Sanjar swltan (1118 — 57). 11 ğasırdıñ ayağına qaray Saljwq äuleti bilegen memleket älsirep, wsaq ielikterge böline bastadı. 12 ğasırdıñ ayağına qaray Saljwq äuletiniñ biligi müldem joyıldı.
turk-media.info
Pikir qaldıru