ورتالىق ازيا (وا) ەلدەرى ساراپشىلارىنىڭ كوبى وزبەكستاندا ساياسي تۇراقسىزدىق بولىپ كەتە مە دەپ الاڭدايدى جانە ونداي جاعداي وزبەكستاننىڭ تابيعي گاز ەكسپورتىنا كەدەرگى كەلتىرۋى، ءتىپتى بۇل مەملەكەتتى وا-داعى ءدىني ەكسترەميزم ورتالىعىنا اينالدىرۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەدى. وزبەكستان ليدەرى قازاسىنان كەيىنگى جاعداي قىتايدى الاڭداتىپ وتىر. پەكين وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلارى قاۋىپسىزدىك سالاسىندا رەسەيمەن بايلانىستى كۇشەيتۋى مۇمكىن دەپ قورقادى.

قىتايلار نەگە الاڭدايدى؟

ەگەر وزبەكستان رەسەيمەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتسە، بۇل جاعداي قىتايدىڭ ورتالىق ازياداعى وزگە ارىپتەستەرىنە ىقپالىن ازايتادى. مۇنىڭ سىرتىندا، پەكين وزبەكستاندا تۇراقسىزدىق بولعان جاعدايدا قىتايعا ەكسپورتتالىپ جاتقان گاز توقتاپ قالۋى ىقتيمال دەپ قاۋىپتەنەدى. پەكين وزبەكستانداعى اسىرەدىنشىلدەر دە قىتاي قاۋىسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.

وزبەكستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (شىۇ) مۇشەسى بولسا دا، ءارى قىتايعا مول گاز جەتكىزىپ كەلسە دە كاريموۆتىڭ قازاسى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى ناشارلاتۋى مۇمكىن. كاريموۆتىڭ «قىتايشىل» سىرتقى ساياساتى رەسەيدىڭ ورتالىق ازياداعى ىقپالىن السىرەتۋدى كوزدەگەن ەدى.

كاريموۆ تۇسىندا وزبەكستان ۇكىمەتى قىتايدى تۇراقتى ارىپتەسى سانادى. اقش يسلام كاريموۆتى ادام قۇقىقتارىن بۇزدى دەپ سىناعاندا قىتاي قولداپ شىققان ەدى. 2005 جىلى وزبەكستاننىڭ ءاندىجان قالاسىندا پوليتسيا نارازى حالىققا وق جاۋدىرعان كەزدە پەكين كاريموۆ ارەكەتىن قۇپتايتىنىن سەزدىرگەن.

اندىجانداعى قىرعىننان كەيىن اقش وزبەكستان ۇكىمەتى جاساعان رەپرەسسيانى حالىقارالىق دارەجەدە تەرگەۋدى ۇسىندى. بىراق قىتاي كاريموۆتى ايىپتاۋدان باس تارتتى. قىتاي كاريموۆتىڭ «ءاندىجاندا 187 ادام وپات بولدى» دەگەن مالىمەتىن قابىلداپ، باتىس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراتقان 750 ادام وققا ۇشتى دەگەن دەرەكتى جوققا شىعاردى.

كاريموۆ قىتايدىڭ بۇل ادالدىعىن باعالاپ، تايۆانعا قاتىستى داۋ كەزىندە پەكين پوزيتسياسىن قولدادى. وزبەكستاننىڭ قىتايمەن تەررورعا قارسى ىنتىماقتاستىعىن كاريموۆ نىعايتتى. ەندى پەكين مەن وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلارى اراسىندا بۇرىننان كەلە جاتقان جەكە بايلانىس بولماعاندىقتان، تاشكەنت قىتاي ىقپالىنا مويىنسىنباۋى مۇمكىن.

جەلتوقساننىڭ 4-ىندە بولاتىن سايلاۋعا دەيىن ۋاقىتشا بيلىكتە وتىرعان پرەمەر-مينيستر شاۆكات ميرزياەۆ پرەزيدەنت بولسا، قىتاي-وزبەكستان بايلانىسى السىرەۋى دە مۇمكىن. كەيبىر ساراپشىلار ميرزياەۆتىڭ وزبەكستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىن باسقاراتىن رۋستام ينوياتوۆپەن وداقتاس ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان ساراپشىلار ميرزياەۆ بيلىككە كەلگەن جاعدايدا وزبەكستان مەن رەسەي قارىم-قاتىناسى جاقسارادى دەپ بولجايدى.

وزبەكستان حالقىنىڭ بويىندا ۇلتشىلدىق سەزىمنىڭ كۇشەيۋى مەن رەسەيدەگى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ وزبەكستاننىڭ ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا (ەەو) كىرە قويۋى ەكىتالاي ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن وزبەكستان 1992-1999 جانە 2006-2012 جىلدارى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى (ۇقشۇ) مۇشەسى بولعاندىقتان، تاشكەنت-ماسكەۋ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتۋى ىقتيمال.

ەگەر وزبەكستان ۇقشۇ-عا قوسىلسا، قىتاي وزبەكستاننىڭ قاۋىپسىزدىك ساياساتىنا ىقپالىن ازايتادى. ءتىپتى كاريموۆتىڭ قازاسىنان كەيىن وزبەكستان سىرتقى ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتپەسە دە، ميرزياەۆتىڭ زورلىقشىل مىنەزى پەكيندى الاڭداتادى. قىتاي كاريموۆتى اۆتوريتارلىق رەجيمدە بيلىك ەتكەن مىقتى ديكتاتور دەپ قاراعاندىقتان دا وزبەكستامەن قارىم-قاتىناسىن كۇشەيتكەن ەدى.

وزبەكستاننىڭ ۋاقىتشا باسشىسى شاۆكات ميرزياەۆ.

ەگەر وزبەكستاندى شاۆكات ميرزياەۆ باسقارىپ، ونىڭ ساياساتى تۇسىنىكسىز بولا باستاسا، قىتاي ينۆەستيتسياسى مەن ديپلوماتيالىق كۇش-جىگەرىن قازاقستان مەن تۇركىمەنستانعا جۇمساۋى مۇمكىن. قىتايدىڭ سىرت اينالۋى تاشكەنتكە اۋىر تيەدى، سەبەبى «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى بويىنشا ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىنە قاراعاندا وزبەكستان كوپ پايدا كورىپ كەلەدى.

ميرزياەۆتىڭ ارەكەتتەرى ەليتا اراسىندا الاۋىزدىق تۋدىرسا ءارى ول وزبەكستاندى كاريموۆ ءتارىزدى بيلەي الماسا، بۇل جاعداي تاشكەنت پەن پەكين قارىم-قاتىناسىنا زيانىن تيگىزەدى.

ماسكەۋ نەدەن ۇمىتتەنەدى؟

وزبەك ساياساتتانۋشىسى انۆار نازيروۆ جاقىندا Eurasianet سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا كاريموۆتىڭ اقپارات قۇرالدارىن تولىق باقىلاعانىن ايتتى. بۇل ەلدەگى ءباسپاسوز قىتايعا گازدى شەكتەن تىس ەكسپورتتاۋ كەسىرىنەن قىس كەزىندە وزبەكستاننىڭ ءوز ىشىندە وتىن جەتپەي قالعانىن حابارلاماعان.

ەگەر وزبەك ەليتاسى سامارقان كلانىنىڭ (كاريموۆ شىققان كلان دەپ ەسەپتەلەدى – رەد.) ساياسي گەگەمونياسىنا قارسى شىقسا، قوعامدا قالىپتاستان «رەسەي نەويمپەراليزمىنە قاراعاندا قىتاي ىقپالى جاقسىراق» دەگەن وي جويىلۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا قىتايدىڭ وزبەكستانعا ىقپالى السىرەپ، وزبەكستان-قىتاي بايلانىسى شيەلەنىسۋى دە عاجاپ ەمەس.

ماۋسىمنىڭ 22-ءسى كۇنى تاشكەنتتە وتكەن شىۇ سامميتىندە وزبەكستان قىتايمەن ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە قارىم-قاتىناسىن نىعايتا تۇسكەنىنە قاراماستان، كاريموۆتىڭ قازاسى قىتايدى ستراتەگيالىق مۇددەسىنە الاڭداتىپ تۇر. قىتاي ساياساتكەرلەرى وزبەكستاندا تارتىپسىزدىكتەر بولعان جاعدايدا سۇيىتىلعان تابيعي گازدى تاسىمالداۋعا كەدەرگى كەلەدى دەپ الاڭدايدى.

وزبەكستان سوڭعى جىلدارى قىتايعا گاز ەكسپورتتاۋدى كۇشەيتىپ، پەكيننىڭ ورتالىق ازياداعى گاز قۇبىرىنا ارنالعان ينۆەستيتسياسىنان پايدا كورۋگە ۇمتىلدى جانە قىتايدىڭ رەسەي گازىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتتى. قىتاي قارجىلاندىراتىن ءۇش ءىرى قۇبىر وزبەكستان ارقىلى وتەدى. بۇل قۇبىرلار قىتايدىڭ ءبىر جىلدا تۇتىناتىن گازىنىڭ 20 پايىزىن تاسيدى.

Global Risk Insights ەسەبىندەگى سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، پەكين تۇركىمەنستاننان وزبەكستان ارقىلى قىتايعا 30 ميلليارد تەكشە مەتر گاز تاسىمالدايتىن ءتورتىنشى قۇبىردىڭ قۇرىلىسىن باستاعان. وزبەكستاننىڭ قىتايعا گاز تاسۋى رەسەي مۇددەسىنە قايشى كەلەدى. ماسكەۋ وزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتىنە تاشكەنت قاجەت ەتكەن قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن ۇسىنىپ، ەسەسىنە قىتايعا گاز ەكسپورتتاۋدى ازايتۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن.

2015 جىلعى وزبەكستان-قىرعىزستان داۋى كەزىندە قابىلدانعان قارار رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە ءدال وسى گاز ماسەلەسىندە تاشكەنتكە ءسوزىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. Eurasianet سايتىنا 2015 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاريالاعان ماقالاسىندا جۋرناليست كريس ريكلەتون «كاريموۆ قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىنە گاز ەكسپورتتاۋدى جالعاستىرسا رەسەي وزبەكستاننىڭ قارىزىن جويۋعا ۋادە بەردى» دەپ جازادى.

دەمەك، ماسكەۋ تاشكەنتتى دۇرىستاپ ىنتالاندىرسا، وزبەكستان رەسەيدىڭ تالابىنا قۇلاق اسىپ، قىتايعا تابيعي گاز ەكسپورتىن شەكتەۋى دە مۇمكىن. قىتاي ساياساتكەرلەرى وزبەكستانداعى تۇراقسىزدىق بۇل ەلدەگى راديكال سودىرلاردى («وزبەكستان يسلام قوزعالىسى» مەن «يسلام مەملەكەتى» ەكسترەميستىك ۇيىمدارىنىڭ سودىرلارىن ايتادى – رەد.) كۇشەيتۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى.

قاۋىپسىزدىككە قاتىستى كۇدىكتەر

تامىزدىڭ 30-ى كۇنى قىرعىزستان استاناسى بىشكەكتەگى قىتاي ەلشىلىگىنە جاسالعان شابۋىل ايماقتاعى تەرروريزمگە قاتىستى پەكين قاۋپىن كۇشەيتە ءتۇستى. قىرعىزستان مەن وزبەكستان اراسىندا بۇرىننان كەلە جاتقان شەكارا داۋى بار، سوندىقتان پەكين راديكالدانعان وزبەكتەر قىتاي ازاماتتارىنا قارسى تەررورلىق شابۋىل جاساۋى مۇمكىن دەپ قورقادى.

قىرعىزستان استاناسى بىشكەكتەگى قىتاي ەلشىلىگىنە جانكەشتى شابۋىلىنان كەيىن وقيعا ورنىندا جۇرگەن ماماندار.

قىتاي ساياساتكەرلەرىن تىنىشتاندىرىپ، وزبەكستاننىڭ زايىرلى اۆتوريتارلىق جۇيەسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى كاريموۆتىڭ اسىرەدىنشىلدەرگە قارسى رەپرەسسياسىن جالعاستىرۋى مۇمكىن.

بىراق وزبەكستان بيلىگى تاشكەنت پەن سامارقان كلانى اراسىنداعى باسەكەدەن السىرەسە، بۇل تۇراقسىزدىقتى راديكالدار پايدالانىپ كەتۋى ىقتيمال.

Eurasianet باسىلىمى وزبەكستاننىڭ انگرەن-پاپ تەمىرجول قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەگەن، اتى-ءجونىن اتاماعان اۋدارماشىنىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىرەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، وزبەك راديكالدارى قىتايدان كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن ميگرانتتاردى «دىنسىزدەر» دەپ جاقتىرمايدى. 2015 جىلدىڭ ورتاسىندا «وزبەكستان يسلام قوزعالىسى» سودىرلارىنىڭ «يسلام مەملەكەتى» ەكسترەميستىك ۇيىمىنا قوسىلۋى وزبەكستانداعى قىتايلارعا شابۋىل جاساۋ قاۋپىن كۇشەيتكەن.

قىتاي ۇكىمەتى وزبەكستانداعى تۇراقسىزدىق شىڭجاڭ پروۆينتسياسىنداعى تەرروريستىك شابۋىلداردىڭ دا جيىلەۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى. وزبەكستاندا شامامەن 55 مىڭ ەتنيكالىق ۇيعىر تۇرادى، ولاردىڭ كەيبىرى «وزبەكستان يسلام قوزعالىسى» سودىرلارىمەن بايلانىس ورناتقان.

كەيبىر ساراپشىلار «وزبەكستان يسلام قوزعالىسى» سودىرلارى وزبەكستانداعى كەيبىر ەتنيكالىق ۇيعىرلاردى وسى ەلدەگى قىتاي قارجىلاندىرىپ وتىرعان جوبالارعا (قۇرىلىستارعا – رەد.) قارسى ايداپ سالۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. مۇنىڭ كەسىرىنەن شىۇ اياسىنداعى تەرروريزمگە قارسى كۇرەستەگى قىتاي-وزبەكستان ىنتىماقتاستىعى زارداپ شەگەدى.

يسلام كاريموۆ دۇنيە سالعان بەتتە قىتاي-وزبەكستان قاتىناستارىندا تۇسىنىكسىز كەزەڭ باستالدى. ەگەر وزبەكستان ميرزياەۆ نەمەسە قارجى ءمينيسترى رۋستام ازيموۆتىڭ باسشىلىعىمەن ىڭ-شىڭسىز جاڭا ءومىر باستاسا، پەكين-تاشكەنت قارىم-قاتىناسى وزگەرىسسىز قالۋى دا مۇمكىن.

ولاي بولماي، كلانارالىق تالاس شىعىپ، ەكسترەميستەر كۇشەيسە، قىتاي ورتالىق ازياداعى سەنىمدى وداقتاسىنان ايرىلادى. يسلام كاريموۆ قايتىس بولعاننان كەيىنگى كەزەڭدە قىتاي ساياساتكەرلەرى تاشكەنتتەگى وقيعالاردى ءجىتى باقىلايتىن بولادى.

سەميۋەل ءرامانيدىڭ ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.