Ortalıq Aziya (OA) elderi sarapşılarınıñ köbi Özbekstanda sayasi twraqsızdıq bolıp kete me dep alañdaydı jäne onday jağday Özbekstannıñ tabiği gaz eksportına kedergi keltirui, tipti bwl memleketti OA-dağı dini ekstremizm ortalığına aynaldıruı mümkin dep qauiptenedi. Özbekstan lideri qazasınan keyingi jağday Qıtaydı alañdatıp otır. Pekin Özbekstannıñ jaña basşıları qauipsizdik salasında Reseymen baylanıstı küşeytui mümkin dep qorqadı.

QITAYLAR NEGE ALAÑDAYDI?

Eger Özbekstan Reseymen qauipsizdik salasındağı ıntımaqtastığın küşeytse, bwl jağday Qıtaydıñ Ortalıq Aziyadağı özge äriptesterine ıqpalın azaytadı. Mwnıñ sırtında, Pekin Özbekstanda twraqsızdıq bolğan jağdayda Qıtayğa eksporttalıp jatqan gaz toqtap qaluı ıqtimal dep qauiptenedi. Pekin Özbekstandağı äsiredinşilder de Qıtay qauisizdigine qater töndirui mümkin dep esepteydi.

Özbekstan Şanhay ıntımaqtastıq wyımınıñ (ŞIW) müşesi bolsa da, äri Qıtayğa mol gaz jetkizip kelse de Karimovtiñ qazası eki el arasındağı baylanıstı naşarlatuı mümkin. Karimovtiñ «qıtayşıl» sırtqı sayasatı Reseydiñ Ortalıq Aziyadağı ıqpalın älsiretudi közdegen edi.

Karimov twsında Özbekstan ükimeti Qıtaydı twraqtı äriptesi sanadı. AQŞ Islam Karimovti adam qwqıqtarın bwzdı dep sınağanda Qıtay qoldap şıqqan edi. 2005 jılı Özbekstannıñ Ändijan qalasında policiya narazı halıqqa oq jaudırğan kezde Pekin Karimov äreketin qwptaytının sezdirgen.

Ändijandağı qırğınnan keyin AQŞ Özbekstan ükimeti jasağan repressiyanı halıqaralıq därejede tergeudi wsındı. Biraq Qıtay Karimovti ayıptaudan bas tarttı. Qıtay Karimovtiñ «Ändijanda 187 adam opat boldı» degen mälimetin qabıldap, Batıs bwqaralıq aqparat qwraldarı taratqan 750 adam oqqa wştı degen derekti joqqa şığardı.

Karimov Qıtaydıñ bwl adaldığın bağalap, Tayvan'ğa qatıstı dau kezinde Pekin poziciyasın qoldadı. Özbekstannıñ Qıtaymen terrorğa qarsı ıntımaqtastığın Karimov nığayttı. Endi Pekin men Özbekstannıñ jaña basşıları arasında bwrınnan kele jatqan jeke baylanıs bolmağandıqtan, Taşkent Qıtay ıqpalına moyınsınbauı mümkin.

Jeltoqsannıñ 4-inde bolatın saylauğa deyin uaqıtşa bilikte otırğan prem'er-ministr Şavkat Mirziyaev prezident bolsa, Qıtay-Özbekstan baylanısı älsireui de mümkin. Keybir sarapşılar Mirziyaevtiñ Özbekstan wlttıq qauipsizdik qızmetin basqaratın Rustam Inoyatovpen odaqtas ekenin aytadı. Sondıqtan sarapşılar Mirziyaev bilikke kelgen jağdayda Özbekstan men Resey qarım-qatınası jaqsaradı dep boljaydı.

Özbekstan halqınıñ boyında wltşıldıq sezimniñ küşeyui men Reseydegi ekonomikalıq qwldırau Özbekstannıñ Euraziya ekonomikalıq odağına (EEO) kire qoyuı ekitalay ekenin körsetedi. Degenmen Özbekstan 1992-1999 jäne 2006-2012 jıldarı Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımı (WQŞW) müşesi bolğandıqtan, Taşkent-Mäskeu qauipsizdik salasındağı ıntımaqtastığın küşeytui ıqtimal.

Eger Özbekstan WQŞW-ğa qosılsa, Qıtay Özbekstannıñ qauipsizdik sayasatına ıqpalın azaytadı. Tipti Karimovtiñ qazasınan keyin Özbekstan sırtqı sayasatın tübegeyli özgertpese de, Mirziyaevtiñ zorlıqşıl minezi Pekindi alañdatadı. Qıtay Karimovti avtoritarlıq rejimde bilik etken mıqtı diktator dep qarağandıqtan da Özbekstamen qarım-qatınasın küşeytken edi.

Özbekstannıñ uaqıtşa basşısı Şavkat Mirziyaev.

Eger Özbekstandı Şavkat Mirziyaev basqarıp, onıñ sayasatı tüsiniksiz bola bastasa, Qıtay investiciyası men diplomatiyalıq küş-jigerin Qazaqstan men Türkimenstanğa jwmsauı mümkin. Qıtaydıñ sırt aynaluı Taşkentke auır tiedi, sebebi «Bir beldeu – bir jol» jobası boyınşa Ortalıq Aziyanıñ basqa elderine qarağanda Özbekstan köp payda körip keledi.

Mirziyaevtiñ äreketteri elita arasında alauızdıq tudırsa äri ol Özbekstandı Karimov tärizdi biley almasa, bwl jağday Taşkent pen Pekin qarım-qatınasına ziyanın tigizedi.

MÄSKEU NEDEN ÜMİTTENEDİ?

Özbek sayasattanuşısı Anvar Nazirov jaqında Eurasianet saytına bergen swhbatında Karimovtiñ aqparat qwraldarın tolıq baqılağanın ayttı. Bwl eldegi baspasöz Qıtayğa gazdı şekten tıs eksporttau kesirinen qıs kezinde Özbekstannıñ öz işinde otın jetpey qalğanın habarlamağan.

Eger özbek elitası Samarqan klanınıñ (Karimov şıqqan klan dep esepteledi – red.) sayasi gegemoniyasına qarsı şıqsa, qoğamda qalıptastan «Resey neoimperalizmine qarağanda Qıtay ıqpalı jaqsıraq» degen oy joyıluı mümkin. Onday jağdayda Qıtaydıñ Özbekstanğa ıqpalı älsirep, Özbekstan-Qıtay baylanısı şielenisui de ğajap emes.

Mausımnıñ 22-si küni Taşkentte ötken ŞIW sammitinde Özbekstan Qıtaymen strategiyalıq äriptes retinde qarım-qatınasın nığayta tüskenine qaramastan, Karimovtiñ qazası Qıtaydı strategiyalıq müddesine alañdatıp twr. Qıtay sayasatkerleri Özbekstanda tärtipsizdikter bolğan jağdayda swyıtılğan tabiği gazdı tasımaldauğa kedergi keledi dep alañdaydı.

Özbekstan soñğı jıldarı Qıtayğa gaz eksporttaudı küşeytip, Pekinniñ Ortalıq Aziyadağı gaz qwbırına arnalğan investiciyasınan payda köruge wmtıldı jäne Qıtaydıñ Resey gazına täueldiligin azayttı. Qıtay qarjılandıratın üş iri qwbır Özbekstan arqılı ötedi. Bwl qwbırlar Qıtaydıñ bir jılda twtınatın gazınıñ 20 payızın tasidı.

Global Risk Insights esebindegi soñğı derekterge qarağanda, Pekin Türkimenstannan Özbekstan arqılı Qıtayğa 30 milliard tekşe metr gaz tasımaldaytın törtinşi qwbırdıñ qwrılısın bastağan. Özbekstannıñ Qıtayğa gaz tasuı Resey müddesine qayşı keledi. Mäskeu Özbekstannıñ jaña prezidentine Taşkent qajet etken qauipsizdik kepildigin wsınıp, esesine Qıtayğa gaz eksporttaudı azaytudı talap etui mümkin.

2015 jılğı Özbekstan-Qırğızstan dauı kezinde qabıldanğan qarar Resey prezidenti Vladimir Putinge däl osı gaz mäselesinde Taşkentke sözin ötkizuge mümkindik beredi. Eurasianet saytına 2015 jıldıñ qañtarında jariyalağan maqalasında jurnalist Kris Rikleton «Karimov Qırğızstannıñ oñtüstigine gaz eksporttaudı jalğastırsa Resey Özbekstannıñ qarızın joyuğa uäde berdi» dep jazadı.

Demek, Mäskeu Taşkentti dwrıstap ıntalandırsa, Özbekstan Reseydiñ talabına qwlaq asıp, Qıtayğa tabiği gaz eksportın şekteui de mümkin. Qıtay sayasatkerleri Özbekstandağı twraqsızdıq bwl eldegi radikal sodırlardı («Özbekstan islam qozğalısı» men «Islam memleketi» ekstremistik wyımdarınıñ sodırların aytadı – red.) küşeytui mümkin dep alañdaydı.

QAUİPSİZDİKKE QATISTI KÜDİKTER

Tamızdıñ 30-ı küni Qırğızstan astanası Bişkektegi Qıtay elşiligine jasalğan şabuıl aymaqtağı terrorizmge qatıstı Pekin qaupin küşeyte tüsti. Qırğızstan men Özbekstan arasında bwrınnan kele jatqan şekara dauı bar, sondıqtan Pekin radikaldanğan özbekter qıtay azamattarına qarsı terrorlıq şabuıl jasauı mümkin dep qorqadı.

Qırğızstan astanası Bişkektegi Qıtay elşiligine jankeşti şabuılınan keyin oqiğa ornında jürgen mamandar.

Qıtay sayasatkerlerin tınıştandırıp, Özbekstannıñ zayırlı avtoritarlıq jüyesin saqtap qalu üşin Özbekstannıñ jaña prezidenti Karimovtiñ äsiredinşilderge qarsı repressiyasın jalğastıruı mümkin.

Biraq Özbekstan biligi Taşkent pen Samarqan klanı arasındağı bäsekeden älsirese, bwl twraqsızdıqtı radikaldar paydalanıp ketui ıqtimal.

Eurasianet basılımı Özbekstannıñ Angren-Pap temirjol qwrılısında jwmıs istegen, atı-jönin atamağan audarmaşınıñ sözin mısalğa keltiredi.

Onıñ aytuınşa, özbek radikaldarı Qıtaydan kelip jwmıs isteytin migranttardı «dinsizder» dep jaqtırmaydı. 2015 jıldıñ ortasında «Özbekstan islam qozğalısı» sodırlarınıñ «Islam memleketi» ekstremistik wyımına qosıluı Özbekstandağı qıtaylarğa şabuıl jasau qaupin küşeytken.

Qıtay ükimeti Özbekstandağı twraqsızdıq Şıñjañ provinciyasındağı terroristik şabuıldardıñ da jiileuine äser etui mümkin dep alañdaydı. Özbekstanda şamamen 55 mıñ etnikalıq wyğır twradı, olardıñ keybiri «Özbekstan islam qozğalısı» sodırlarımen baylanıs ornatqan.

Keybir sarapşılar «Özbekstan islam qozğalısı» sodırları Özbekstandağı keybir etnikalıq wyğırlardı osı eldegi Qıtay qarjılandırıp otırğan jobalarğa (qwrılıstarğa – red.) qarsı aydap saluı mümkin dep boljaydı. Mwnıñ kesirinen ŞIW ayasındağı terrorizmge qarsı kürestegi Qıtay-Özbekstan ıntımaqtastığı zardap şegedi.

Islam Karimov dünie salğan bette Qıtay-Özbekstan qatınastarında tüsiniksiz kezeñ bastaldı. Eger Özbekstan Mirziyaev nemese qarjı ministri Rustam Azimovtıñ basşılığımen ıñ-şıñsız jaña ömir bastasa, Pekin-Taşkent qarım-qatınası özgerissiz qaluı da mümkin.

Olay bolmay, klanaralıq talas şığıp, ekstremister küşeyse, Qıtay Ortalıq Aziyadağı senimdi odaqtasınan ayrıladı. Islam Karimov qaytıs bolğannan keyingi kezeñde Qıtay sayasatkerleri Taşkenttegi oqiğalardı jiti baqılaytın boladı.

Semyuel Ramanidiñ maqalası ağılşın tilinen audarıldı.