ۇرەيلى ءۇش سوراڭ
kerey.kz
ء―ۇشىنشى ءبولىم
“ماڭگىتاستان” ءۇزىندى
جورىقشى قول ءتۇن ورتاسى اۋعانشا ەپتەپ كوز شىرىمىن الىپ، اتتانىپ كەتتى. تاڭ اتپاي ولار ماناعى وت كورىنگەن تاۋعا جاقىنداپ كەلىپ ات باسىن ىرىكتى.
سول كەزدە سولتۇستىكتىڭ اقشا قارى قىلاۋلاپ تۇر ەدى. تاڭ اتا ۇسكىرىك جەل باسىلىپ قار تورعايباستاپ تۇسە باستادى. دالا اق كورپەگە ورانىپ، تەك قارا سەڭگىر جون-جوتالار مەن سەكى تاستار، بيىك سوراڭدار عانا قاراۋىتىپ كورىنەدى. قوسىن جاقىنداپ كەلسە ماناعى وت جاققان جەردە ەشكىم قالماپتى. تەك جاپا قوستىڭ ورنىنداي ەتىپ ۇيگەن سەكسەۋىل مازداپ جانا-جانا باسىلىپ، بىقسىپ قالىپتى. جاڭا جاۋعان قار استىندا اتتى الاماننىڭ ويقاستاعان ءىزى عانا جاتىر. جورىقشى قول سول ىزگە ءتۇستى.
بۇل ادەيى شىرعا ەكەنىن بىلگەن جورىقشى قول جان-جاعىنا ءجىتى بايقاستاپ، وتە ساق كەلە جاتتى.
―تاقسىر، بۇلار ونشا كوپ ەمەس، ارى كەتسە ەلۋ شاقتى اتتى ادامنىڭ ءىزى، دەدى ۆان ليبەن.
―قاراي گور، وزدەرىنشە الداپ سوقپاقشى! – دەدى سياو سى-يە ۇزەڭگىسىن شىرەنە العا تامان ۇمسىنىپ قويىپ.
―سونى دەمەيسىز بە؟! – دەپ لي داچجەن دە ونى قوستاپ قويادى. سول كەزدە الدا كەلە جاتقان ءبىر ساردار:
― انانى قارا! – دەپ ايعاي سالدى.
انادايدا جوتا باسىندا ءبىر قاۋىم اتتى سارباز ۇيلىعىپ، بۇلارعا قارا بەرىپ تۇر ەدى.
―جاڭاعى وتتى جاققان وسىلار. ولاردى تۇس-تۇسىنان قورشاپ ۇستاپ اكەلىپ، اكەسىن كوزىنە كورسەتەيىك. سوندا وزدەرى-اق ماڭىراپ بەرەدى! – دەدى سياو سى-يە.
―ەندەشە نە تۇرىس، ەكى باعىتقا ءبولىنىپ قورشاڭدار! – دەدى. سول-اق ەكەن، لي داچجەن مەن لي تسزينتسزيا ءوز قوسىندارىن باستاپ، ەكى قاناتتان شۇعىل شەپ جايدى. مانادان جورىقشى قولدىڭ سانىن، ات-كولىگىنىڭ قارىمىن بايقاپ تۇرعان تۇرىكتەر تابعاشتار ەكى قاناتتان بۇرۋگە اينالعاندا ءجىتى قيمىلداپ، كەزقۇيرىقتان تايساعان كۇيكەنتايداي جالت بەرىپ، ءىزىم-عايىم جوق بولدى. مانادان ارسالدا بولعان قالىڭ قول ويدا-جوقتا جەر سيپاپ قالدى.
―قاپ اتتەگەن-اي! – دەپ سياو سى-يە سانىن بىراق ۇردى، بۇل نەمەلەر قارامىزدى بايقاپ قالدى.
―قالىڭ قولدىڭ كەلە جاتقانىن بايقاعان ولار ەندى استە تۇزاق باسپايدى.
―ول راس. ءبىز ولاردىڭ ەلىن باسىپ الساق، سالت اتتى قول قايدا بارار دەيسىڭ.
―بالە!
قالىڭ قول ءبورىلى تاۋدى بوكتەرلەپ، ونىڭ باتىس جاق ساۋىرىنا قاراي تارتتى. الگىندەگى ەلۋ شاقتى اتتى ادامنىڭ ءىزى دە سولاي قاراي كەتكەن ەدى. ولار تاۋدى قاپتالداي شولعىنشىلاردىڭ ىزىنەن جاڭىلماي تارتىپ وتىردى. ءبىر كەزدە ءبورىلى تاۋدىڭ بيىك سوراڭدارى ازايىپ، تاۋ بارا-بارا جاتاعانداپ، سالبىرتىلانىپ كەلىپ تۋرا باتىسىنداعى ۇلكەن ويپاڭعا ۇمسىنىپ بارىپ توقتادى. الگى اتتىلاردىڭ ءىزى ار جاق، بەر جاعىنا كوز جەتپەيتىن سول ۇلكەن ويپاڭعا تامان ويىسىپ، ودان ءارى تۋرا وڭتۇستىك باتىسقا – قۇلانتاۋ جاققا تارتىپ كەتىپتى. جورىقشى قول سوڭىنان تاعى ءبىراز قۋعانىمەن ولاردىڭ قاراسىن كەزىكتىرە المادى. ونىڭ ۇستىنە ءسال جەلەمىك ارالاس بوراي جاۋعان قالىڭ قار ءبىرازدان سوڭ ءىزدى كورسەتپەي تاستادى.
―بۇلار قۇلانتاۋعا كەتتى. ۇرى-قارىنىڭ ءبارى سوندا دەگەن ءسوز. قىرسىققاندا كۇننىڭ رايى دا مۇنشا بۇزىلار ما. مۇندايدا ءبورى مەن تۇرىكتىڭ بىردەي قۇتىراتىن ادەتى عوي. قۇرىپ كەتكىر، ساق بولىڭدار، -دەدى سياو سى-يە اتىنىڭ باسىن ىركىپ.
―باس قولباسشى، ەندەشە بۇلاردىڭ نەگىزگى حالقى شۇعاي قۇزىندا قالعان ەكەن! – دەدى ۆان ليبەن.
―بىزدەن ءبىر قاتەلىك كەتىپتى، – دەدى سياو سى-يە دە قاباعات ويلانىپ، اسىلىندە شۇعاي قۇزىنىڭ شىعىسىنان باستاپ سۇزسەك بولعانداي ەكەن.
―دەگەنمەن ءسىزدىڭ ايتقانىڭىزدىڭ دا جانى بار، تۇرىكتەر ەشقاشان دا ءبىزدى تەككە شىرعالامايدى. ولاردىڭ مال-مۇلكى مەن وشارلى ەلىنىڭ شۇعاي قۇزىندا قالعانىنا ەش كۇمانىم جوق، – دەدى لي داچجەن.
―مەن الىستاعى ون وقتاردىڭ جەرىنە بارعانىمدا ولار ءبىزدى ىلعي دا وسىلاي الداپ اپارىپ جاسانعان جاۋعا تاپ قىلاتىن ەدى. سويتسەك، ولاردىڭ سالت اتتى ساربازدارى ءبىر جاقتا، جاي بۇقاراسى ءبىر جاقتا جۇرەدى ەكەن. مەنىڭشە، ولاردىڭ قالىڭ قولىمەن ايقاسقاننان كورى، اۋىل-ايماعىن، قاتىن-بالاسىن باسىپ قالعان ءجون. سول كەزدە ولار وزدەرى-اق كەلىپ ايقاسقا تۇسەدى. ال ءبىز شارشاماي، شالدىقپاي-اق تابانداپ تۇرىپ ولاردى ءبىر-بىردەن جامساتا بەرەمىز. ويتكەنى ءبىز – كوپ، ولار – از. ولار قانشامىزعا توتەپ بەرەدى دەيسىڭ.
―تابىلعان اقىل! – دەپ لي داچجەن بوركىن اسپانعا اتتى.
―قالىڭ تۇرىك قىر استىنان تاپ بەرگەندە كورەرمىن اۋسەلەڭدى! – دەپ ۆان ليبەن انادايدا تۇرىپ مىرس-مىرس ەتىپ ميىعىنان كۇلدى. تۇيە پىشكەن جەرىنە جولامايدى دەمەكشى، ونىڭ تۇرىكتەردەن جۇرەگى شايلىققالى قاشان.
تۇرىك شولعىنشىلارى قۇلان تاۋعا بەتتەگەندە، بۇلار قالعان ەل-جۇرتتى باسىپ قالۋ ويىمەن مۇلدە كەرى باعىتقا – شۇعاي تاۋىنا قاراي تارتتى. قار بارعان سايىن ۇدەي جاۋىپ، ارتى اق تۇتەككە ۇلاستى. جورىقشى قول باتىستان ۇرگەن بوراسىنعا ارقاسىن بەرىپ جەلدىڭ ىعىنا قاراي ۇدىرە تارتىپ وتىردى. قۇددى الدە ءبىر كونە زامانعى قىتاي اقىنىنىڭ سولتۇستىكتىڭ قارلى بۇرقاعىن ولەڭگە قوسىپ:
اسپان قولى قاھارلانىپ كۇمىس تەڭىز ساپىردى،
اق كىرەۋكە مەرۋەرتتەر جارق-جۇرق ەتىپ شاشىلدى،
اعاراڭداپ ايداعارلار كوك جۇزىندە جۇلقىستى،
ساۋدىراعان قابىرشاعى قاپالاقتاپ جەرگە ۇشتى،
-دەگەنىندەي بولدى. جەر مەن كوكتىڭ كوبەسى قايدا جىمداسقانى بەلگىسىز وسىناۋ اپپاق الەمدە مىناۋ توبەدەن ءتونىپ تۇرعان ءبورىلى تاۋدىڭ قارا سەڭگىر شوقىلارى دا بۇلدىراپ ارەڭ كوزگە تۇسەدى. ەگەر ءبورىلى تاۋدىڭ ۇزىننان ۇزاققا سوزىلعان سۇلباسى بولماسا بۇلار الدە قاشان باعىتتان اداسار ەدى. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىتتىڭ دا قاي شاما بولعانى بەلگىسىز. ءتۇس پە، بەسىن بە الدە ەكىنتى مە – ءبىلۋ قيىن. بىراق كۇزدىڭ كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا كۇنى قانشا تۇرار دەيسىڭ. ءبىر دەمدە جەر-الەم قارا بارقىنداپ، قاس قارايىپ بارا جاتتى. وسى كەزدە تاڭەرتەڭنەن اق بۇرقاققا بولەنىپ، مارە-سارە بولىپ جاتقان اق ۇلپا الەم دە ەندى ءبىرتۇرلى ۇرەي قۇشاعىنا توعىپ بارا جاتقانداي ەدى.
كوك تۇندىگى جابىلىپ، جەرگە قاراڭعى تۇسسە دە، اقشا قارمەن شاعىلىسقان تۇنگى الاكەۋىمدە قوسىن ۇزدىكسىز العا جىلجىپ كەلە جاتى. بىراق ولار ارتتارىنان مىڭداعان تۇركى اتتىلارىنىڭ ىزگە ءتۇسىپ كەلە جاتقانىنان حابارسىز ەدى. ولار ويلاعانداي تۇركىنىڭ قايمانا قالىڭ جۇرتى دا شۇعاي قۇزىن قىستاپ وتىرماعان بولاتىن. اتا-باباسىنان سان ايقاستى باسىنان كەشكەن تۇرىكتەر تابعاشتاردىڭ سىر-سيپاتىن جاقسى بىلەتىن. سول سەبەپتى، ولار جاۋدى ادەيى بەيبىت حالىق بەكىنگەن قۇلانتاۋعا قاراي باستادى. جاۋ مۇنى ادەيى جاسالعان شىرعا دەپ ويلاپ، شىعىسقا قايتىپ كەتتى. ەندى مىنە، يەن جاتقان شۇعاي قۇزىنا قاراي بەكەر ات تەرلەتىپ كەلەدى.
باسى ءبورىلى تاۋدان باستالاتىن شۇعاي قۇزى ۇزىننان-ۇزاق مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان ورقاشار قارا تاۋ ەدى. وڭتۇستىگى – تاۋ بوكتەرىن كەنەرەلەي اققان سارىوزەن، قارا نارىن. شىعىسى – تالقىمعا ءتيىپ جاتقان جاتاعان، ميقى ادىرلار. شۇعاي قۇزى شىعىسقا قاراي سالبىرتىلانا سوزىلىپ بارىپ تاۋسىلعان جەردە سارىوزەن جالت بەرىپ وڭتۇستىككە قاراي اعاتىن.
پىكىر قالدىرۋ