ÜREYLİ ÜŞ SORAÑ
kerey.kz
―Üşinşi bölim
“Mäñgitastan” üzindi
Jorıqşı qol tün ortası auğanşa eptep köz şırımın alıp, attanıp ketti. Tañ atpay olar manağı ot köringen tauğa jaqındap kelip at basın irikti.
Sol kezde soltüstiktiñ aqşa qarı qılaulap twr edi. Tañ ata üskirik jel basılıp qar torğaybastap tüse bastadı. Dala aq körpege oranıp, tek qara señgir jon-jotalar men seki tastar, biik sorañdar ğana qarauıtıp körinedi. Qosın jaqındap kelse manağı ot jaqqan jerde eşkim qalmaptı. Tek japa qostıñ ornınday etip üygen sekseuil mazdap jana-jana basılıp, bıqsıp qalıptı. Jaña jauğan qar astında attı alamannıñ oyqastağan izi ğana jatır. Jorıqşı qol sol izge tüsti.
Bwl ädeyi şırğa ekenin bilgen jorıqşı qol jan-jağına jiti bayqastap, öte saq kele jattı.
―Taqsır, bwlar onşa köp emes, arı ketse elu şaqtı attı adamnıñ izi, dedi Van Liben'.
―Qaray gör, özderinşe aldap soqpaqşı! – dedi Syao Sı-ie üzeñgisin şirene alğa taman wmsınıp qoyıp.
―Sonı demeysiz be?! – dep Li Daçjen de onı qostap qoyadı. Sol kezde alda kele jatqan bir sardar:
― Ananı qara! – dep ayğay saldı.
Anadayda jota basında bir qauım attı sarbaz wylığıp, bwlarğa qara berip twr edi.
―Jañağı ottı jaqqan osılar. Olardı tws-twsınan qorşap wstap äkelip, äkesin közine körseteyik. Sonda özderi-aq mañırap beredi! – dedi Syao Sı-ie.
―Endeşe ne twrıs, eki bağıtqa bölinip qorşañdar! – dedi. Sol-aq eken, Li Daçjen men Li Czin'czya öz qosındarın bastap, eki qanattan şwğıl şep jaydı. Manadan jorıqşı qoldıñ sanın, at-köliginiñ qarımın bayqap twrğan türikter tabğaştar eki qanattan büruge aynalğanda jiti qimıldap, kezqwyrıqtan taysağan küykentayday jalt berip, izim-ğayım joq boldı. Manadan arsalda bolğan qalıñ qol oyda-joqta jer sipap qaldı.
―Qap ättegen-ay! – dep Syao Sı-ie sanın biraq wrdı, bwl nemeler qaramızdı bayqap qaldı.
―Qalıñ qoldıñ kele jatqanın bayqağan olar endi äste twzaq baspaydı.
―Ol ras. Biz olardıñ elin basıp alsaq, salt attı qol qayda barar deysiñ.
―Bäle!
Qalıñ qol Börili taudı bökterlep, onıñ batıs jaq sauırına qaray tarttı. Älgindegi elu şaqtı attı adamnıñ izi de solay qaray ketken edi. Olar taudı qaptalday şolğınşılardıñ izinen jañılmay tartıp otırdı. Bir kezde Börili taudıñ biik sorañdarı azayıp, tau bara-bara jatağandap, salbırtılanıp kelip tura batısındağı ülken oypañğa wmsınıp barıp toqtadı. Älgi attılardıñ izi ar jaq, ber jağına köz jetpeytin sol ülken oypañğa taman oyısıp, odan äri tura oñtüstik batısqa – Qwlantau jaqqa tartıp ketipti. Jorıqşı qol soñınan tağı biraz quğanımen olardıñ qarasın keziktire almadı. Onıñ üstine säl jelemik aralas boray jauğan qalıñ qar birazdan soñ izdi körsetpey tastadı.
―Bwlar Qwlantauğa ketti. Wrı-qarınıñ bäri sonda degen söz. Qırsıqqanda künniñ rayı da mwnşa bwzılar ma. Mwndayda böri men türiktiñ birdey qwtıratın ädeti ğoy. Qwrıp ketkir, saq bolıñdar, -dedi Syao Sı-ie atınıñ basın irkip.
―Bas qolbasşı, endeşe bwlardıñ negizgi halqı Şwğay qwzında qalğan eken! – dedi Van Liben'.
―Bizden bir qatelik ketipti, – dedi Syao Sı-ie de qabağat oylanıp, äsilinde Şwğay qwzınıñ şığısınan bastap süzsek bolğanday eken.
―Degenmen sizdiñ aytqanıñızdıñ da janı bar, türikter eşqaşan da bizdi tekke şırğalamaydı. Olardıñ mal-mülki men oşarlı eliniñ Şwğay qwzında qalğanına eş kümänim joq, – dedi Li Daçjen.
―Men alıstağı on oqtardıñ jerine barğanımda olar bizdi ılği da osılay aldap aparıp jasanğan jauğa tap qılatın edi. Söytsek, olardıñ salt attı sarbazdarı bir jaqta, jay bwqarası bir jaqta jüredi eken. Meniñşe, olardıñ qalıñ qolımen ayqasqannan köri, auıl-aymağın, qatın-balasın basıp qalğan jön. Sol kezde olar özderi-aq kelip ayqasqa tüsedi. Al biz şarşamay, şaldıqpay-aq tabandap twrıp olardı bir-birden jamsata beremiz. Öytkeni biz – köp, olar – az. Olar qanşamızğa tötep beredi deysiñ.
―Tabılğan aqıl! – dep Li Daçjen börkin aspanğa attı.
―Qalıñ türik qır astınan tap bergende körermin äuseleñdi! – dep Van Liben' anadayda twrıp mırs-mırs etip miığınan küldi. Tüye pişken jerine jolamaydı demekşi, onıñ türikterden jüregi şaylıqqalı qaşan.
Türik şolğınşıları Qwlan tauğa bettegende, bwlar qalğan el-jwrttı basıp qalu oyımen mülde keri bağıtqa – Şwğay tauına qaray tarttı. Qar barğan sayın üdey jauıp, artı aq tütekke wlastı. Jorıqşı qol batıstan ürgen borasınğa arqasın berip jeldiñ ığına qaray üdire tartıp otırdı. Qwddı älde bir köne zamanğı qıtay aqınınıñ soltüstiktiñ qarlı bwrqağın öleñge qosıp:
Aspan qolı qaharlanıp kümis teñiz sapırdı,
Aq kireuke meruertter jarq-jwrq etip şaşıldı,
Ağarañdap aydağarlar kök jüzinde jwlqıstı,
Saudırağan qabırşağı qapalaqtap jerge wştı,
-degenindey boldı. Jer men köktiñ köbesi qayda jımdasqanı belgisiz osınau appaq älemde mınau töbeden tönip twrğan Börili taudıñ qara señgir şoqıları da bwldırap äreñ közge tüsedi. Eger Börili taudıñ wzınnan wzaqqa sozılğan swlbası bolmasa bwlar älde qaşan bağıttan adasar edi. Onıñ üstine uaqıttıñ da qay şama bolğanı belgisiz. Tüs pe, besin be älde ekinti me – bilu qiın. Biraq küzdiñ kürmeuge kelmeytin qısqa küni qanşa twrar deysiñ. Bir demde jer-älem qara barqındap, qas qarayıp bara jattı. Osı kezde tañerteñnen aq bwrqaqqa bölenip, märe-säre bolıp jatqan aq wlpa älem de endi birtürli ürey qwşağına toğıp bara jatqanday edi.
Kök tündigi jabılıp, jerge qarañğı tüsse de, aqşa qarmen şağılısqan tüngi alakeuimde qosın üzdiksiz alğa jıljıp kele jatı. Biraq olar arttarınan mıñdağan türki attılarınıñ izge tüsip kele jatqanınan habarsız edi. Olar oylağanday türkiniñ qaymana qalıñ jwrtı da Şwğay qwzın qıstap otırmağan bolatın. Ata-babasınan san ayqastı basınan keşken türikter tabğaştardıñ sır-sipatın jaqsı biletin. Sol sebepti, olar jaudı ädeyi beybit halıq bekingen Qwlantauğa qaray bastadı. Jau mwnı ädeyi jasalğan şırğa dep oylap, şığısqa qaytıp ketti. Endi mine, ien jatqan Şwğay qwzına qaray beker at terletip keledi.
Bası Börili taudan bastalatın Şwğay qwzı wzınnan-wzaq mıñ şaqırımğa sozılıp jatqan orqaşar qara tau edi. Oñtüstigi – tau bökterin kenereley aqqan Sarıözen, Qara Narın. Şığısı – Talqımğa tiip jatqan jatağan, miqı adırlar. Şwğay qwzı şığısqa qaray salbırtılana sozılıp barıp tausılğan jerde Sarıözen jalt berip oñtüstikke qaray ağatın.
Pikir qaldıru