«Қазақстанда орыс тiлi мәселесi жоқ»

| Feb 24, 2016

Жазылған жайға орай

Өз елiнде, өз жерiнде құқай көрумен келе жатқан қазақ тiлiнiң-ақ басынан бұлт арылмай қойды. “Мемлекеттiк” деген мәртебесi – “тiл!” деп күңiренген көптiң көңiлiн жұбатып, алдарқатар айла болып қалды. Әйтпесе билiгi ресми түрде рәсiмделер тұста өзi үстiне қолын қойып ант берген Ата Заңда ол туралы не айтылғанын президент ұмытар ма едi?! Осы орайда еске алар болсақ, тап сол Ата Заңда қазақ тiлi “…мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жүргiзу және iс қағаздарын жүргiзу тiлi” ретiнде ұлықталған және “Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы” ретiнде Қазақстан Республикасының әрбiр азаматы меңгеруi парыз саналған. Ендеше орыс тiлiнде өтiнiш айтқан адамға мемлекеттiк тiлде жауап бергенде тұрған қандай заң бұзушылық бар?! Сол үшiн кiжiнуге, жазалауға негiз бар ма? Мемлекеттiк тiлдiң қадiр-қасиетiнен гөрi, орыстiлдi сайлаушыларының өзiне деген ықыласын жоғары қоятын президенттiң бұл әрекетiн көпшiлiк қалай қабылдады?!

Cофы Сматаев, жазушы:

– “Қазақша хатқа жауапты орысша берсеңдер, жазалаймын. Орындарыңнан қуам. Өйткенi мемлекеттiк тiл – қазақ тiлi. Қазақ тiлiн сыйлаңдар” деп, керiсiнше айтуы керек едi. Ол басқаша айтты. Сондықтан бұл сөзi тағы да қазақты басқаға жығып бердi. Бiздiң ана тiлiмiздi, ардақты тiлiмiздi соншама құнсыздандырып, жер бауырлатып жiбергенi менiң жаныма батты. Тiл – ең бiрiншi халықтың символы, халықтың төлқұжаты. Сол тiлдi құрметтеу жоғарыдан басталуы керек. Сонда ғана тiлiмiз өркендейдi, босағадан төрге шығады, өзiнiң тұғырына қонады.

Жанұзақ ӘКIМ, ғалым:

– “Орысша айтылған өтiнiшке қазақша жауап берiптi” деген президенттiң деңгейiнде айтылатын сөз емес. Ол – техникалық, тұрмыстық деңгейдегi мәселе. Бiрақ ол кiсi солай дедi екен деп, бiз тоқтап қалмауымыз керек, қазақ тiлiн қоғамның барлық саласына енгiзiп, жұмыстана беруiмiз керек. Сол арқылы ғана ел бiрiгедi. Бiздiң халықтың бiр ерекшелiгi, орысша бiлмейтiн қазақ жоқ. Сондықтан Қазақстанда орыс тiлi мәселесi жоқ.

Ғылым, бiлiм, әлеуметтiк сала болсын, барлық салада қазақ тiлiн дамыту керек. Егер мемлекетiмiздi мәңгiлiк ел жасаймыз десек, соған жалғыз қазақ емес, бүкiл ел жұмылып, әрекет етуi тиiс. Ал қазақ мемлекет құрушы негiзгi ұлт болғандықтан, елдегi бейбiтшiлiк, тыныштық, олардың да тiлiн, мәдениетiн дамыту, дәстүрiн сақтау деген мәселелерде басқа халықтарға қамқор бола бiлуi қажет. Қазақ қашаннан кең халық. Бұл жағынан бiзде мәселе жоқ. Ал ендi Мемлекеттiк тiл – Тәуелсiздiктiң негiзгi ұстанымы.

“Мәңгi ел” деп жатырмыз ғой. Оның өзiнiң бiр ұстанымдары болады: бiр тiл, бiр дiн, бiр мораль деген. Бiз негiзi, соған бағыт алуымыз керек. Мұнда да қай тiл дейтiн емес, мемлекеттiк тiл – бiзде бiреу. Ал одан басқа жүз тiл болуы мүмкiн. Егер бiреу жаңа технологияны, бiреу кәсiпкерлiктi қытайдан меңгерем десе, меңгере берсiн, өз еркi. Онда ешкiмнiң шаруасы жоқ. Қытайда бiздiң 1 млн 800 мыңдай халық бар. Соның iшiнде жастар соңғы кезде қазақ тiлiнен айырылып, бәрi қытайша сөйлеп кеттi. Қытайша бiлетiн мамандар керек пе, соларды шақырсын. Бiз үшiн қазiргi жағдайда мемлекеттiк деңгейде “орыс немесе қытай тiлiн үйренiңдер” деу – отаршылдыққа қайтадан итерудiң бiр жолы. Жалпы, Қазақстанды “Отаным” дейтiн осы елдiң барлық азаматтарының тiлi қазақ тiлi болуы керек.

Әзiмбай ҒАЛИ, саясаттанушы:

– Президенттiң тiл туралы айтқанын естiгенде, менiң жүрегiм ауырды. Өзiм тарихшымын. Оның үстiне мына Ресей де “ойбай, орыстарды сөйтiп жатыр екен” деп интервенция жасауы мүмкiн. Қалай болғанда да, тым асыра сiлтеп жiбердi. Бiр жағынан, орыстардың да көңiлiн тапқысы келген шығар. Жалпы, мұның бiр салдары болуы мүмкiн. Қазақстан қазақтанып келе жатыр. Мысалы, бiздiң заманда қазақтың жартысы ғана қазақша оқитын. Қазiр 88-89 пайызы қазақша оқиды. Орысша оқыған қазақтың өзi мендей болса, жағдайдың жаман емес болғаны. Бұл десакрализацияға әкелуi ықтимал. Ұлтаралық қатынастар бiраз ушығуы мүмкiн. Анау айтады: “Мемлекеттiк тiлдi бiлуiң керек” деп. Мынау айтады: “бiлмесең де болады” деп. Осы сөзге байланысты уақытша дүрдараздық туды. Бiрақ бұл қазақтың қазақ тiлiнен түңiлуiне емес, керiсiнше, тiстенiп, жiгерленуiне әкеледi. “Ойбай, бiрiншi басшы тiлдi қолдамайды екен” деп қоя салмайды. Халықтың өзiнiң мемлекетшiл ұстанымдары бар. “Ақыры билiк қолдамаса, бiз өзiмiз қолдаймыз”, “оларға сенiм жоқ, ана кiсiнiң айтып тұрғаны анау”, “сенген қойым сен болсаң…” деген сияқты көңiл күй, намыс қазiрдiң өзiнде оянды…

Роза Рақымқызы

zhasalash.kz

Елдес Орда, тарихшы: «Түркістан» атауын қолдану – аймақтағы жұмсақ күш позициясын нығайту тәсілі

kerey.kz

Фото ашық дереккөздерден алында Өткен аптада Түркияның ұлттық білім министрлігі мектеп бағдарламасына «Түркістан» деген терминді енгізген еді. Шетел басылымдарының жазуынша, бұл атау енді «Орталық Азия» ұғымының орнына қолданылмақ. Білім министрі Юсуф Текин жаңа атау түркі әлемінің бірлігін қамтамасыз етуге бағытталғанын айтады. Оның сөзінше, үкімет оқу бағдарламасынан империялық мағынасы бар географиялық атауларды алып тастамақшы. Ең қызығы, «Түркістан» аумағына Қазақстаннан бөлек, Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан мен Тәжікстан жатады екен. Сондай-ақ кейбір басылымдар бұл терминнің Қытайдың батысында орналасқан Шыңжан өлкесіне қатысы барын да атап өтті. Кейбір ғалымдар «Орталық Азия» термині колониализмнен қалғанын жиі атап жүр. ХХ ғасырдағы әлемдік академиялық ғылымды сол кездегі ірі империялар қалыптастырғандықтан, бүгінде мұндай терминдер мен атаулар халық санасына әбден сіңіп
Саясаттанушы: Еуроодақпен әріптестікке Орталық Азия көбірек мүдделі

kerey.kz

Нұрбек ТҮСІПХАН Еуроодақ жетекшілері мен Орталық Азия елдерінің басшылары “Орталық Азия – Еуроодақ” саммиті кезінде. Самарқан, Өзбекстан 4 сәуір 2025 жыл 3-4 сәуірде Самарқанда “Орталық Азия – Еуропа одағы” саммиті өтті. Орталық Азияның ресми БАҚ-тары мен мемлекеттік құрылым сайттары Самарқан саммитінің “тарихи маңызын” айтып жатыр. Ал екі аймақ арасында осындай форматтағы алғашқы кездесуді сарапшылар қалай бағалайды? Азаттық тілшісінің сұрақтарына саясаттанушы Жәнібек Арынов жауап береді. – Орталық Азия және Еуроодақ саммиті қаншалықты тең жағдайда өтіп жатыр деп айта аламыз? – Орталық Азия мемлекеттерінің 30 жылдық сыртқы саясатына, тарихына үңілсек, Еуроодақ әрдайым тең дәрежеде жұмыс жасауға тырысатын үлкен әріптестердің бірі. Мысалы, АҚШ немесе Ресей не болмаса Қытаймен салыстырғанда мемлекет тарапынан болсын, қоғам
Жин Нода: Қазақ хандары мен Цинь империясының байланысы тым терең

kerey.kz

Өткен жылы қолыма Токио шет тілдер университетінің профессоры Жин Ноданың «Ресей мен Цин империялары арасындағы Қазақ хандықтары: XVIII-XIX ғасырлардағы Орталық Еуразия халықаралық қатынастары» атты зерттеу еңбегі түсті. Өз тарихымызға қатысты болған соң, бір деммен оқып шықтым. Аталған кітапта қазақ ханы Абылай мен өзге сұлтандардың Цин императорына жазған хаттары туралы баяндалады. Жақында Жин Нодамен хабарласып, көкейімізде жүрген сұрақтарды қойдық. – Ғылыми зерттеу кітабыңыз ертедегі Қазақ-Цинь империясы қатынасын өзгеше тануға арналған академиялық еңбек екен. Бұндай зерттеуге бет бұруға не түрткі болды? – Мен Орталық Азияны зерттеу барысында Ресей және Цинь империясы туралы көзқарастарда үлкен алшақтық бар екенін байқадым. Осы алшақтықты жою мақсатында мен қазақтардың тарихын ресейлік және қытайлық дереккөздер негізінде зерттеуге кірістім.
Бұл – советтік һәм назарбаевтық кезеңнен қалған, журналистиканы жағымпаз қолбала, шауыпкел құрал деңгейіне түсірген шенеуніктік штамповка.

kerey.kz

“Сұхбатты” енді ғана оқып шықтым. Әзірге, сипаты туралы аз сөз: Әлбетте, бұл – журналистика стандарттарына сай, шынайы, нағыз сұхбат емес. Конституциялық құқығы тең, екі саналы азаматтың өзара пікірлескен, еменжарқын әңгімесі емес. Бұл – советтік һәм назарбаевтық кезеңнен қалған, журналистиканы жағымпаз қолбала, шауыпкел құрал деңгейіне түсірген шенеуніктік штамповка. Пәленбай адам түзеп-күзеген, ананы да, мынаны қамтуға тырысқан, аяғында жаны жоқ мәтіндер жиынтығы туған. Тоқаев айналасындағыларға: “осыншалық жасанды кейіппен халық алдында көрінуім ұят болады, қойыңдар, айналайындар, қателессем де өз болмысыммен шығам” деуге түсінігі жетпегені өкінішті. Былтыр “Егеменде” “сұхбаттасқан” Дихан Қамзабек те, биыл “Ана тілінде” “әңгімелескен” Ерлан Жүніс те, кешіріңіздер, ешқандай да интервьюер емес. Иә, біреуі терең ғалым, екіншісі тамаша ақын, бірақ, өмірінде бір
“Геосаясат илеуіне түсіп қалуымыз мүмкін”. Қазақстанда АЭС салуға қатысты сарапшы пікірі

kerey.kz

Елена ВЕБЕР Атом электр стансасын салу және пайдалану экологиялық қатер және төтенше жағдайда адам денсаулығына қауіпті ғана емес, оған қоса соғыс барысында Украинаның Запорожье АЭС-індегі болған оқиға сияқты бопсалау құралы дейді әлеуметтік-экологиялық қордың басшысы Қайша Атаханова. Ол мұның артында көптеген проблема тұрғанын, қазақстандықтарға АЭС салу жөніндегі референдум қарсаңында біржақты ақпарат беріліп, онда тек пайдалы жағы сөз болып жатқанын айтады. Сарапшы АЭС-тің қаупі мен салдары қандай болатыны жайында ақпарат өте аз деп есептейді. Голдман атындағы халықаралық экологиялық сыйлықтың лауреаты, биолог Қайша Атаханова – радиацияның адамдарға және қоршаған ортаға әсерін ширек ғасырдан астам зерттеп жүр. Ол бұрынғы Семей полигонында және оған іргелес жатқан аудандарда зерттеу жүргізген. Қарағанды университетінің генетика кафедрасында оқытушы болған.