Сарсүмбе, Қаракөпір | Kerey.kz/Керей.кз

Tarih Twlğalar Ädebi älem

Sarsümbe, Qaraköpir

kerey.kz

| Feb 4, 2017

Ğalım Jaylıbay

aqın, Qazaqstan Jazuşılar odağı basqarması törağasınıñ birinşi orınbasarı,

Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığınıñ laureatı.

Sarsümbe, Qaraköpir Osı köpirdiñ oñ bosağasına jauızdar

Zuqa batırdıñ basın birneşe kün ilip qoyğan desedi.

Qara kopir(Altayqalasi)

Bozdaydı botası ölgen ğasır – ingen,

Sen meniñ alşı tüsken asığım ba eñ!

Swltanım wltan bolğan sonau jılı,

Zuqanıñ bwl köpirge basın ilgen.

Bas mwnda…

qayda qalğan jansız dene?!

aynalsa opat dey ber nar süldege.

Qartaydım qara köpir sağan jetip

Altaydıñ alqasınday Sarsümbede.

Sarısümbe,

Sen ne deysiñ, Qıran özen?

Saualğa jauap tappay jıladı özen.

Jasında jazmışımnıñ tamşısı bar

– basıñda twrsa qanday mına kezeñ.

Sarğayğan sağım künge sanam ökil,

Qayısıp qayğı oylamas qala nöpir.

Ğalamnıñ ğazauatın senen kördim,

Babamnıñ bası ilingen, Qaraköpir!

Jartası,

jağalauı jasıl orman,

Är tası ör Altaydıñ asıl arman.

Aqınnıñ osı ölkede şerli jırı–

Batırdıñ bwl mañayda bası qalğan.

Jalğanğa künde eleñder şerli köşim,

alğanda dürbeleñder eldiñ esin.

Sor,

qayğı batırıñnıñ basın alsa–

Ol jaylı Qaraköpir,

Sen bilesiñ…

Qolımda qara kitäp,

qapqara kün,

Uaqıttıñ şerşemenin aqtaramın.

Qırannıñ üstindegi – Qaraköpir

Arasın bölip jatqan aqqaranıñ.

Ayt endi,

mağan bügin,

qozğa,

sırdı!

Bilemin Ruhım ölmey tozbasımdı.

Zuqanıñ bası ilingen,

Qaraköpir

– Men senen izdep keldim

öz basımdı…

Ör Altaydıñ bwlttarı Jarıq barda

janıñda laulasa ümit,

Has batırday attanğan jauğa asığıp.

Anam tütken tübittey ülpildeydi,

Ör Altaydıñ bwlttarı tauğa asılıp.

Sırbaz keypi wqtırıp sırtqa derek,

Jaratılğan pendedey jwrttan erek.

aspandağı aqqudıñ wlpasınday,

Ör Altayda bauırım,

bwlt ta bölek.

Änge basıp twrğanday bala ğaşıq,

köktiñ bügin qalqatay,

janarı aşıq:

«…Auılıñ köşip baradı taudan asıp,

Taudan asqan bwlttarmen aralasıp…».

Bwl ölkeniñ minezi tauday bwla,

aspanında aq nwrlar aunaydı ma?

dürkiretip,

qanatın silkip ötip

– Bügin jañbır jaua ma, jaumaydı ma?…

taudan sağım joğalar jıraqqa asıp,

tirlik keşsek qaytedi mwrattasıp.

…Ör Altaydıñ jwrtına jwrtım ğaşıq,

Ör Altaydıñ bwltına bwlaq ğaşıq.

Eldi körip tikteyin eñsemdi endi,

Köz suarıp keteyin ölsem de endi…

Ör Altaydıñ bwlttarıay,

öre köşken,

Endi qaşan köremin men senderdi!..

Zer izdeseñ bolarsıñ zerdeñe abay,

Men kelgeli soñımnan ergen Aray.

…Bura bwlttı bwydalap tañ bozında,

tartıp ketkim kelip twr Elge qaray.

Qazaq ädebieti

Tags Zuqa batır Sarsümbe Qaraköpir Ör Altay

Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq