Сарсүмбе, Қаракөпір | Kerey.kz/Керей.кз

Tarih Twlğalar Ädebi älem

Sarsümbe, Qaraköpir

kerey.kz

| Feb 4, 2017

Ğalım Jaylıbay

aqın, Qazaqstan Jazuşılar odağı basqarması törağasınıñ birinşi orınbasarı,

Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığınıñ laureatı.

Sarsümbe, Qaraköpir Osı köpirdiñ oñ bosağasına jauızdar

Zuqa batırdıñ basın birneşe kün ilip qoyğan desedi.

Qara kopir(Altayqalasi)

Bozdaydı botası ölgen ğasır – ingen,

Sen meniñ alşı tüsken asığım ba eñ!

Swltanım wltan bolğan sonau jılı,

Zuqanıñ bwl köpirge basın ilgen.

Bas mwnda…

qayda qalğan jansız dene?!

aynalsa opat dey ber nar süldege.

Qartaydım qara köpir sağan jetip

Altaydıñ alqasınday Sarsümbede.

Sarısümbe,

Sen ne deysiñ, Qıran özen?

Saualğa jauap tappay jıladı özen.

Jasında jazmışımnıñ tamşısı bar

– basıñda twrsa qanday mına kezeñ.

Sarğayğan sağım künge sanam ökil,

Qayısıp qayğı oylamas qala nöpir.

Ğalamnıñ ğazauatın senen kördim,

Babamnıñ bası ilingen, Qaraköpir!

Jartası,

jağalauı jasıl orman,

Är tası ör Altaydıñ asıl arman.

Aqınnıñ osı ölkede şerli jırı–

Batırdıñ bwl mañayda bası qalğan.

Jalğanğa künde eleñder şerli köşim,

alğanda dürbeleñder eldiñ esin.

Sor,

qayğı batırıñnıñ basın alsa–

Ol jaylı Qaraköpir,

Sen bilesiñ…

Qolımda qara kitäp,

qapqara kün,

Uaqıttıñ şerşemenin aqtaramın.

Qırannıñ üstindegi – Qaraköpir

Arasın bölip jatqan aqqaranıñ.

Ayt endi,

mağan bügin,

qozğa,

sırdı!

Bilemin Ruhım ölmey tozbasımdı.

Zuqanıñ bası ilingen,

Qaraköpir

– Men senen izdep keldim

öz basımdı…

Ör Altaydıñ bwlttarı Jarıq barda

janıñda laulasa ümit,

Has batırday attanğan jauğa asığıp.

Anam tütken tübittey ülpildeydi,

Ör Altaydıñ bwlttarı tauğa asılıp.

Sırbaz keypi wqtırıp sırtqa derek,

Jaratılğan pendedey jwrttan erek.

aspandağı aqqudıñ wlpasınday,

Ör Altayda bauırım,

bwlt ta bölek.

Änge basıp twrğanday bala ğaşıq,

köktiñ bügin qalqatay,

janarı aşıq:

«…Auılıñ köşip baradı taudan asıp,

Taudan asqan bwlttarmen aralasıp…».

Bwl ölkeniñ minezi tauday bwla,

aspanında aq nwrlar aunaydı ma?

dürkiretip,

qanatın silkip ötip

– Bügin jañbır jaua ma, jaumaydı ma?…

taudan sağım joğalar jıraqqa asıp,

tirlik keşsek qaytedi mwrattasıp.

…Ör Altaydıñ jwrtına jwrtım ğaşıq,

Ör Altaydıñ bwltına bwlaq ğaşıq.

Eldi körip tikteyin eñsemdi endi,

Köz suarıp keteyin ölsem de endi…

Ör Altaydıñ bwlttarıay,

öre köşken,

Endi qaşan köremin men senderdi!..

Zer izdeseñ bolarsıñ zerdeñe abay,

Men kelgeli soñımnan ergen Aray.

…Bura bwlttı bwydalap tañ bozında,

tartıp ketkim kelip twr Elge qaray.

Qazaq ädebieti

Tags Zuqa batır Sarsümbe Qaraköpir Ör Altay

Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana