Al'ber  KAMYU – HH ğasır ädebieti men filosofiyasındağı eñ eleuli twlğalardıñ biri. Kamyu şığarmaşılığında individ pen tobır arasındağı ayırmaşılıq ortalıq mäsele retinde qarastırıladı.  Bwl taqırıptı  jazuşı  öziniñ  «Jat» («Postoronniy») povesinde alğaş köteredi.  Oylanıp qarasañız, şığarma atauınıñ özi köp närseden habar beredi. Atalğan tuındı älgi künge deyin mañızdılığın joğaltpadı. Jas wrpaqtıñ ıqılasına bölenip, sınşılar nazarın özine audarttı. Franciyada qalta kitap nwsqası  milliondap satılıp, özderi ömir süretin qağidalarğa kelispeytin, qalıpqa sıymaytın oqırmannıñ  közayımına aynalğalı da qaşan?

Eñ qızığı, sınşılardıñ bwl romannıñ bolaşağı äli alda dep pikir bildirui,  bilmekke qızuşılığımızdı  odan äri  mığımday tüsedi.

Oqiğa bastı keyipker Mersonıñ  anası qaytıs bolıp,  jerleu räsimine  keluimen bastaladı.  Biraq jerleu kezinde de, mürdeni körgende de eş qinalmaytınday sıñay tanıtadı.  Oqırmanğa bastapqıda Merso  tasjürek, meñireudey körsetilse de, oqiğa ortasında körşi şaldıñ jılağanın körip anasınıñ esine tüsui,  är adamnıñ ananı  özinşe süyetinin bildiredi. Bwğan baylanıstı avtordıñ özi de: «Bizdiñ zamanda anası qaytıs bolğanda  jılamau, qayğırmau keşirilmes künä», – deydi.

Bayqasañız, ol tüsinik boyınşa: siz, jaqınıñız ölse qayğırıp jılauıñız kerek, bolmasa sol rol'di tamaşa orındauıñız kerek. Şınımen, tobırda ekijüzdilik, ayarlıq bar. Postmodernizm danışpanı  Bodriyyarşa aytsaq  joğarıdağı adam «simuliyaciya» jasaydı. Bwl –  tobırdıñ derti.  Ärine, şın qayğıratındar bar, biraq sol qayğılı roline beyne bir käsibi akterlarday tez kirip, tez şığatındar da bar.  Meniñşe, olar üşin anası jer qoynına tapsıra sala öldi.

Süydik, sıyladıq deydi nemese sonday keyip tanıtadı.  Joq süyu qwl bolu emes. Şınayı bolu, ärdayım adam oyında bolumen ölşenedi.

Al adam esimi,  isi,  beynesi  özi ölse de, bwl ömirde onı süygen jürekterde ömir süredi. Qazaqta: «Jaqsınıñ atı ölmeydi» dep aytuı da osıdan bolar.  Onıñ külli ğwmırı jüreginde örnek bolıp qalğandıqtan, key jağdayda insan esimi eske tüsip, jañğırıp otıradı.

Osı orayda, amerikan romanisi Nataniel' Gotornnıñ  «Älemdi joyu» [«Uniçtojenie mira»]  novellasınıñ syujeti eriksiz  eske tüsedi. Birde adamdar ötkennen arılmaqtı oylaydı. Ol üşin barlığı jinalıp bwrnağını  mülde joymaqqa talpınadı.  Ot jağılıp, oğan barlıq – estelikterdi, kitaptardı, qarulardı, tulardı, ordenderdi,  jädiger mantalardı, patşa taqtarın, konctituciyalardı, barlıq aqşalardı, qasietti jazbalardı, t.b. zattardı tügeldey derlik  örteydi.  Ottan tek şoq qaladı, biraq eşteñe wmtılmaydı. Novella soñında  Gotorn otqa eskiniñ eñ bastı jadısı jürektiñ tastalmağanın eskertedi.

Birşama uaqıt öte Merso sayajayda  arab tekti adammen janjaldasıp,  öltirip aladı.  Sot bolıp, kuägerler şaqırılıp, qılmıs rastaladı.  Francuz halqınıñ atınan, el aldında darğa asılatın bolıp qarar qabıldanadı. Mätinde ükimşiniñ jarlıqtı örşelene,  joğarı pafosta  aytuınıñ özi allegoriyalıq twrğıdan jasırılağan jwmbaqtay seziledi.

Kamyudiñ: «Meniñ keyipkerim tobır jasağan oyın erejesin saqtamağandıqtan, ölimge kesildi. Ol ötirik aytudan sanalı türde bas tarttı», – deui de oylantpay qoymaydı.

İs barısında:  Mersonıñ  kisi öltirgenimen qatar, onıñ moral'dıq  öte tömen  adam ekenin, onıñ ayqın däleli:  anasınıñ öliminde eş qayğırmağanın, tipti tabıtşımen  birge temeki tartıp, kofe işkenimen  tüsindiriledi. Bwl sotqa qatısuşılardıñ  qılmıskerge degen aşuın odan äri üdete tüsedi. Keyipkerdiñ: «Men sol kezde qoğamnıñ meni sonşalıqtı jek köretinin tüsindim, jılağım keldi», – deuiniñ mänisi de osında.

Sot  kezindegi joğarı moral'dı añsap kelgen körermenniñ  minez-qwlqı, darğa asılardan bwrınğı adam psihologiyası,  ükimdi kütuşi adamnıñ hälin suretteui Dostoevskiy keyipkerlerimen wqsastığı tañ qaldıradı. Älem ädebietinde  oyşıl jazuşılardıñ köbisiniñ  Dostoevskiydi asa qwrmetteytini jasırın emes. Bir qızığı Kamyu şığarmalarınan syujettik twrğıdan ğana emes, işki psihologiyalıq ağıstardıñ  beynelenuinen Dostoevskiy ştirhtarınıñ bar ekendigi ayqın körinedi. Oqıp otırıp  Bendjamin Franklinniñ: «Köp adamdar jiırma besinde öledi, biraq jetpis besinde ğana  jer qwşadı», – degen oyı eske tüsedi [«Mnogie lyudi umirayut v 25 let, a v mogilu popadayut tol'ko v 75»].  Şınımen, täni tiri  bolsa da, ömirde hareketi toqtağan, otı söngen, ğwmırdağı missiyasın ayaqtağan, ne missiyası mülde bolmağan adamdar aramızda jeterlik. Onday adamdarğa 30-da, 70-te ölse de eş ayırma joq. Öytkeni  jiırma jıl, otız jıldan soa da onıñ ölim aldındağı keşer häli  bir boladı.

Merso ükimdi abaqtıda bir ay kütedi. Arı qaray  jeke twlğa, din, moral', qoğamdıq pikir arasındağı tartıs  adam aqılına simastay  astarlı bayandalğanın köremiz. Sol aralıqta din adamı bwnı istegen isine ökindirip, täubege keltirmekke amal etedi. Şirkeu qızmetkeri täñir  aldına onı künädan tazartpaqqa wmtıladı.

Jazalı özine kesilgen ölim ükimimen  qılmısınıñ öteletinin, odan arı eşteñege swralmaytının bildiredi. Biraq dindar öz kezeginde adam sotınan göri qwday sotınıñ mañızdı ekenin, öz täjirbiesinde ajalğa baylanğandardıñ ölim aldında tas qabırğalardan qwdaydıñ  qwdıretin sezetinin, qapalana jılaytının estirtedi.

«Siz qalayşa  rahattı, bayandı ekinşi ömir bar ekendigine senbeysiz?», –  degen swrağına  ayıptaluşı:  uaqıttıñ az qalğanın jäne sol uaqıttı qwdayğa arnağısı kelmeytinin habarlaydı.

Soñğı epizodtağı şirkeu qızmetkeriniñ  köp jağdayda sizdiñ häliñizdegi  adamdar jüzin qwdayğa qaratadı degen sözine, Mersonıñ ol öz tañdauları, erki  dep jauap berui, keyipkerdiñ erkin oylı, tobırlıq oylaudan  ada twlğa ekenin bayqatadı.  Oyımşa, şığarmanıñ negizgi jasırğan jwmbağı – adam erkindigine qayşı  tüsinikterdi  körsetip, erkin ruhtıñ jan ayqayın estirtuge talpınu. Avtordıñ oy jülgesin bayqap otırıp  siz  qoğamdıq pikirdiñ, moral'diñ, dinniñ  erkin oylaudı  tejeytin negizgi faktorlar ekendigine köziñizdi jetkizesiz. Jäne din men moral' adam  sanasın meşeu qılatın joğarı dozalı esirtki tärizdi ekenin tüsinesiz.  Tobırğa ärqaşan  özderinen aumaytın, artıq oylamaytın qalıptı adamdar kerek. Bwl ülken mehanizm üşin erkin, şığarmaşıl  adamdarğa äste orın joq.  Äytpegen jağdayda siz Van Gogtıñ, Isanıñ, Galiley men Birjannıñ jağdayın keşip ketuiñiz äbden  mümkin.  Qwtıludıñ jalğız jolı bar.  Masğwt siyaqtı  jındı su işip, özgelerdey boluıñız kerek.  Bwnı Çehov: «Eger sen «dwrıs adam» bolğıñ kelse, tobırğa bar». – deydi  [«Esli hoçeş' bıt' normal'nım, idi v stado»].

Osı problema HH ğasırda Kamyumen iıq tirese şıqqan  amerikan jazuşısı  Ken Kizidiñ  postmodernistik  tekste jazılğan «Kökek wyasınıñ üstinde»  [«Nad kukuşkinım gnezdom»]  şığarmasında da ayrıqşa  körinis tabadı.  Bwl roman jaña sub'mädeniet tudıruğa aytarlıqtay  ıqpal etti. Jaña zamana  buının tärbieledi.  Älemdik  iri bitinikter menhippiler qozğalısınıñ tuındauına ülken äser etti.  Keyin jastar qozğalısınıñ qasietti kitabınday  därejege jetui de teginnen-tegin bolmasa kerek.

Roman oqiğası jındıhanada örbidi.  Emdeluşiler janı işki kompleksterge twmşalanğan, normal'dı  qoğam tarapınan qabıldanbağan adamdar.  Mekemege tärtipke bağınbaytın, passionar twlğa Makmerfi esimdi emdeluşi keledi. Ol kele sala ornağan qatañ tärtipke qarsı soğıs aşadı. Aynalasındağı adamdardı oyatuğa talpınadı. Tipti  jındıhanadan dostarımen birge  balıqqa  qaşıp ta ketedi. Bwl äreketter emdeluşilerdiñ ruhınıñ küşeyuine äser etedi. Ol kösem atanğan, ündi näsildi  adammen birge qaşpaqqa jospar qwrıp ta ülgeredi.  Biraq bwl jayt mekeme baqılauşısı Retçed hanımğa wnamaydı. Jağdaydıñ şekten şığıp bara jatqanın sezip, tentekti lobotomiyalıq  terapiyağa jiberip aqıl-esinen mäñgilikke ayıradı. Endi ol şınımen oylay, söyley almaytın  aurudıñ özine aynaladı.   Alayda  eñbek zaya ketpedi. Oqiğa soñında josparlağanday,  kösem tünde  terezeni sındırıp jındıhanadan  boy tasalaydı. Ol qaşar aldında auzınan köbigi şıqqan, eserge aynalğan, sanası qolmen öşirilgen  Makmerfidi  tiri ölik keypinde qaldırmay, jastıqpen twnşıqtırıp öltirip ketedi.  Sau aqılmen oylasaq : Makmerfi kösem qolınan emes, ayausız  jüye qolımen öltirildi.  Kösem tek  dostıq parızın  ötedi.

Qariya Somerset Moem  jazuşılıq turalı: «Key avtorlar  şığarmalarında keyipkerlerdi  ğana tudırıp qoymay, sonımen qatar tiri adamdardı qalıptastıradı», – dep oy tolğaydı. Al, biz öz kezegimizde  atalğan eki kitap ta Moem közdegen üddeden şıqtı dep senimdi ayta alamız.

Qortındılay kele,  Kamyu mwrasınıñ  tereñdigin, oy öresiniñ kökjiegin tanu öte mañızdı is degimiz keledi. Öytkeni Kamyu jay ğana jazuşı emes, sonımen qatar käsibi filosof. Onday jazuşılar basqalardan oy ötkirligimen , tosın şeşimderimen erekşelenip twradı. Zertteuşiler Kamyu mätinderiniñ  filosofiyalıq  sana ağısında jazılatın, kürdeli jwmbaq siyaqtı   ekenin  eskertedi.  Endeşe,  bwl şağın taldauımız,  sol jwmbaqtı  tüsinuge  wmtılğan  nietimizden tuğan oy edi.

   Aqniet Ozatwlı

adebiportal.kz