Jaudıñ aldında bas imegen Bökenbay batır!
kerey.kz
12.04.2016j. Aqtau qalası
Bökenbay Qarabatırwlı
Qazaq halqı eldigin saqtau jolında qan tögip, jan bergen aruaqtı twlğaların qasterleuden jalıqqan emes. Bwl maqala 1726-1729 jıldardağı Bwlantı, Bölenti, Añıraqay, Qalmaq qırılğan t.b. soğıstarda joñğarlarğa qarsı qol bastağan dañqtı qolbasşı, tarihi twlğa, aybındı sayasatker, azattıq üşin küres jolında janın qwrban etken Tabın Bökenbay Qarabatırwlı turalı.
1710 jılı Dürbin-Oyrat tarapınan qater tuğanın añdağan Täuke han Qaraqwmda bükil Qazaq Ordasınıñ qwrıltayın şaqırğanı turalı tarihtan belgili. Sol qwrıltayda qalmaq basqınşılarına qarsı küres jürgizu üşin birikken qazaq äskeriniñ Bas qolbasşısı bolıp Bökenbay Qarabatırwlı saylanadı. Qazaq Ordasınıñ tarihında twñğış ret wlıs tağdırı han men swltanğa emes, qara qılış batırğa senip tapsırıldı.
Sol jiında söz alğan Bökenbay batır ortağa şığadı da: «Ağayın! Wlımızdı qwl, qızımızdı küñ qılğanşa, qaruımızdı suırıp alıp qan maydanda qasqayıp twrıp öleyik!» dep salğan wranı eñsesi tüsken eldi ruhtandıradı.
Dürbeleñ maydanda Bökenbay batır bastağan qazaq äskeri 1711 jılı qalmaqtarğa toytarıs berip, 1712 jılı oyrat wlıstarınıñ şegine basıp kiredi de, biraz qonıstarın qaytarıp, ülken jeñiske jetedi.
Bökenbay batırdıñ erligi men jetistigi turalı Äbiş Kekilbaywlınıñ kişi jüz rularınıñ Resey Imperiyasına qosılğan kezdegi jağdaydı sipattaytın «Ürker» romanınan oqıp biluge boladı. Bwl tuındı qazaq eli basınan ötkergen asa auır kezeñderdi, XVII-XVIII ğasırlarda orın alğan iri-iri oqiğalardı tarihi derekterge süyenip jazılğan, köp qanattı, tarih şejiresin jırlaydı.
Şığarmanıñ bastı keyipkerleri – Täuke, Äbilqayır, Bökenbay, Tevkelev nemese birdiñ emes bükil eldiñ atınan söylegen biler: Qazıbek, Töle, Äyteke. Bwl şığarmanıñ basqa şığarmalardan erekşe ayırmaşılığı men artıqşılığı – ol tügeldey ömirde bolğan oqiğa jelisinde jazılğandığı.
Äbiş Kekilbaev özi jazğan «Ürker» romanında Tabın Bökenbay Qarawlınıñ erlikterine erekşe toqtalğan. Äsirese Äbilqayır hanmen tize qosıp, otız jıl boyı sırtqı jaumen jağa jırtısqanı jäne 1742 jılı säuirde türkimendermen bolğan şayqasta erlikpen qazaq tapqandığı, batırdıñ adargerşiligi men erlikteri turalı tolıq bayandalğan. Ordabasıdağı jiın turalı da: «Üş alaştıñ tuın tağı da azuı altı qarıs üysin twrıp, arğın twrıp, alşın twrıp küni keşegi tabındardıñ kösemi Qarawlı Bökenbay wstadı» delingen.
Bökenbay Qarawlı batır turalı qazaqtıñ körnekti jazuşısı, ädebiet zertteuşisi, ğalım Mwhtar Mağauinniñ qalamına da arqau boldı. Atap aytqanda, «Qazaq tarihınıñ älippesi» attı eñbeginde batırdıñ erligi keñinen bayandalğan. Onda Bökenbay batır Äbilqayır hannıñ qasında asa ıqpaldı, halıq aldında erligi, märttigi, abıroylı jäne aybındı twlğa retinde beynelenedi.
Sonday-aq, Bökenbay batır turalı orıs ğalımdarı Gaverdovskiy, Levşin, orıs elşisi Tevkelev, qazaq ğalımı M.Tınışbaev, orıs ğalımı Erofeeva öte tereñ zertteuler jazdı. Oniskovanıñ, Vadim Nesterov, Ötaliev Säkenniñ, tarihşı Nwrjan Jetpisbaevtıñ köptegen maqalaları jarıq kördi. Tanımal aqın Jökey Şañğıtbaev «Bökenbay» attı dastan jazğan.
Jalpı Bökenbaydıñ atası Jiembet pen äkesi Qarabatır, wldarı Tilenşi jäne Esenaman, nemeresi Jolamanda batır bolğan. Barlığı da qazaq jeriniñ twtastığı üşin küresken bahadürler.
Mäselen, Bökenbaydıñ nemeresi Resey imperiyasınıñ otarşıl sayasatına qarsı wlt-azattıq köterilisi basşılarınıñ biri, halıq batırı Jolaman Tilenşiwlınıñ qaysarlığı, otanşıldığı men wltjandılığı turalı qazaqtıñ körnekti jazuşısı İliyas Esenberlinniñ «Köşpendiler» trilogiyasında jazılğan. Bwl salmaqtı tuındı altı kitaptan twratın tarihi epopeya. Sonımen qatar, Jolaman batırdıñ esimi mekteptegi Qazaqstan tarihı oqulığı, Keñes däuirinde Qazaq sovet enciklopediyası jäne tarihşı Ermahan Bekmahanovtıñ jazğan tuındısınan oquğa boladı.
Bökenbaydıñ wlı tarhan Tilenşi de dañqtı batır, äri bi bolğan. HÜİİİ ğasırdıñ soñğı şireginde wlttıq täuelsizdik jolındağı arpalıstıñ köş basında Sırım Datwlı twrsa, 20 jılğa sozılğan azattıq küresine Tabın ruın äkelip qosqan Tilenşi Bökenbaywlı Kişi jüz qazaqtarı qarulı qozğalısınıñ Sırım batırdan keyingi jetekşileriniñ birine aynaldı. Ol – azattıq üşin küreste qızmeti men röli erekşe körinip, sol kezeñdegi qoğamdıq ömirden abıroy-bedeliniñ, el üşin istegen eñbeginiñ, ädil biligi men qaytpas batırlığınıñ arqasında salmaqtı orın alğan qayratker jäne Sırım batırdıñ eñ jaqın qarular serigi, äri dosı retinde el esinde qaldı.
Bökenbay batırdıñ tağı bir wlı boldı. Ol – Esenaman batır. Oral öñirinde (Batıs-Qazaqstan oblısı) Esenaman tauı bar. Taudıñ «Esenaman» dep ataluı batırdıñ esimimen tikeley baylanıstı. Bwl turalı jazuşı Qwrmanğazı Qaramanwlı Nauqan moldanıñ äñgimesine süyene otırıp jazğan. Öz sözinde Nauqan molda bılay degen eken: – «Tabın ruınan şıqqan Qarabatır, Bökenbay, ataqtı Esenaman twqımdarımen batır bolğan. Osı bette Esenaman tauı deytin tau bar. Bökenbay, Qarabatır – Esenamannıñ arğı babaları. Zamanında jeti atasınıñ bäri batır bolğan. Tu wstap, twlpar mingen».
«Esenaman tauı» Şıñğırlau audanına qarastı Segizbay auılı men Qaratöbe audanınıñ Egindiköl auılı arasında ornalasqan. Atalmış tau el arasında nebir añız ben aqiqatqa aynalğan. Osınday añızdıñ birinde Asan Qayğı babamız halqına jerwyıq izdep jürip, irgesinen Qaldığaytı ötetin Esenaman tauınıñ qasına jelmayasın şögeripti desedi. Sonda ol «Töbeñ biik, suıñ bal» dep, osı jerde ayaldap ketken eken deydi.
Añız boyınşa Bökenbay Qarawlı Aqtöbe oblısı, Bayğanin audanınıñ Jarqamıs auılında jerlengen. Biraq, bwl derekpen kelispeytinder köp. Endi bireuler bahadür Üstirtte (Mañğıstau oblısı) jerlengen degendi alğa tartadı. Mañğıstau öñiriniñ Beyneu audanınan 110 şaqırımday oñtüstikke bet alğan boyda Ayraqtı bekinisi bar, sonda türkmendermen şayqasta Bökenbay batır 1742 qaytıs bolğan, onıñ qasında aday Esek mergen birge bolğan. Äygili Esek mergen 10 jıldan soñ, yağni 1752-jılı Bökenbay batırdıñ basına qwlıptas qoyılğan degen äñgime bar.
Sol jer kişi äulieşilik körinedi, irannan kelgen ağayındardıñ biri qwlpıtastı oqıp jürip Tabın bahadur batır …aldıñğı äripteri öşip qalğan, …enbay batır degen jazudı oqıptı. Bwl äñgime Mañğıstaulıq jurnalist Äbilqayır Spanğa jetken. Kezinde Äbiş Kekilbaev Äbilqayır ağamızğa Bökenbay Qarawlınıñ süyegin osı Üstirt töñireginen izdeu kerek degen körinedi. Osığan qarağanda bahadür şınında da sol mañayda boluı ğajap emes.
Tabın ruınan şıqqan tağı bir batır, Sayın dalanıñ sardarı – Bwqarbay Estekbaywlı turalı da alğaşqı bolıp jazğan osı Äbiş Kekilbaev bolatın.
Sonımen qatar Bwqarbay batırdıñ erlikteri aqın-jıraulardıñ mwralarında, tarihşı E.Bekmahanovtıñ zertteuinde, jazuşı İ.Esenberlinniñ «Qahar» romanında, zertteuşi Q.Berdäuletovtıñ eñbeginde körinis tapqan.
Zañğar jazuşı Äbiş Kekilbaywlı birqatar eñbekterinde tabın batırların jaqsı surettegen. 2015 jılı 21 qaraşada Astana qalasında Bwqarbay Estekbaywlı batırğa köşe berilgen bolatın. Atalmış şarağa Äbiş Kekilbaywlı da şaqırtılğan, alayda ol sırqatına baylanıstı bara almaptı. Sol kezdegi QR Parlamenti Senatınıñ deputatı Qojahmet Baymahanov ağamızdıñ tapsırmasımen bir top ağayın sıylıqtarımen Äbiş ağanıñ üyine bar eken. Sonda Äbekeñ közine jas alıp: «Bwqarbay Estekbaywlı batırdı birinşi bolıp men jazıp edim» sizderge köp rahmet batırdıñ esimin wlıqtap jatqandarıñızğa, biraq men densaulığıma baylanıstı bara almaymın» degen eken. Artınşa 2015 jılı 11 jeltoqsanda Äbiş Kekilbaywlı ömirden ozdı.
«Elin sıylamağan er azadı, Erin sıylamağan el tozadı» demekşi, batırlar dañqı mäñgi öşpesi anıq jäne olardı qasterleu bizge ortaq parız. YAğni, qazirgi tañda beybit ömir sürip jatqanımız, osı batırlardıñ arqası ekendigi sözsiz, demek olardıñ esimderi jadımızda mäñgi saqtaları haq.
Bwl rette Äbiş Kekilbaevtıñ: «Bodandıqta ökiniş köbeyse, bostandıqta jauapkerşilik küşeyetinin tüsinbegimiz şart» degen sözin jadımızdan şığarmauımız kerek.
Dayındağan Nwrbol Oquov,
Mañğıstau oblısı Aqtau qalası,
jurnalist kerey.kz
Pikir qaldıru