جاۋدىڭ الدىندا باس يمەگەن بوكەنباي باتىر!
kerey.kz
12.04.2016ج. اقتاۋ قالاسى
بوكەنباي قاراباتىرۇلى
قازاق حالقى ەلدىگىن ساقتاۋ جولىندا قان توگىپ، جان بەرگەن ارۋاقتى تۇلعالارىن قاستەرلەۋدەن جالىققان ەمەس. بۇل ماقالا 1726-1729 جىلدارداعى بۇلانتى، بولەنتى، اڭىراقاي، قالماق قىرىلعان ت.ب. سوعىستاردا جوڭعارلارعا قارسى قول باستاعان داڭقتى قولباسشى، تاريحي تۇلعا، ايبىندى ساياساتكەر، ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس جولىندا جانىن قۇربان ەتكەن تابىن بوكەنباي قاراباتىرۇلى تۋرالى.
1710 جىلى ءدۇربىن-ويرات تاراپىنان قاتەر تۋعانىن اڭداعان تاۋكە حان قاراقۇمدا بۇكىل قازاق ورداسىنىڭ قۇرىلتايىن شاقىرعانى تۋرالى تاريحتان بەلگىلى. سول قۇرىلتايدا قالماق باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن بىرىككەن قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ بوكەنباي قاراباتىرۇلى سايلانادى. قازاق ورداسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۇلىس تاعدىرى حان مەن سۇلتانعا ەمەس، قارا قىلىش باتىرعا سەنىپ تاپسىرىلدى.
سول جيىندا ءسوز العان بوكەنباي باتىر ورتاعا شىعادى دا: «اعايىن! ۇلىمىزدى قۇل، قىزىمىزدى كۇڭ قىلعانشا، قارۋىمىزدى سۋىرىپ الىپ قان مايداندا قاسقايىپ تۇرىپ ولەيىك!» دەپ سالعان ۇرانى ەڭسەسى تۇسكەن ەلدى رۋحتاندىرادى.
دۇربەلەڭ مايداندا بوكەنباي باتىر باستاعان قازاق اسكەرى 1711 جىلى قالماقتارعا تويتارىس بەرىپ، 1712 جىلى ويرات ۇلىستارىنىڭ شەگىنە باسىپ كىرەدى دە، ءبىراز قونىستارىن قايتارىپ، ۇلكەن جەڭىسكە جەتەدى.
بوكەنباي باتىردىڭ ەرلىگى مەن جەتىستىگى تۋرالى ءابىش كەكىلبايۇلىنىڭ كىشى ءجۇز رۋلارىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلعان كەزدەگى جاعدايدى سيپاتتايتىن «ۇركەر» رومانىنان وقىپ بىلۋگە بولادى. بۇل تۋىندى قازاق ەلى باسىنان وتكەرگەن اسا اۋىر كەزەڭدەردى، XVII-XVIII عاسىرلاردا ورىن العان ءىرى-ءىرى وقيعالاردى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىلعان، كوپ قاناتتى، تاريح شەجىرەسىن جىرلايدى.
شىعارمانىڭ باستى كەيىپكەرلەرى – تاۋكە، ابىلقايىر، بوكەنباي، تەۆكەلەۆ نەمەسە ءبىردىڭ ەمەس بۇكىل ەلدىڭ اتىنان سويلەگەن بيلەر: قازىبەك، تولە، ايتەكە. بۇل شىعارمانىڭ باسقا شىعارمالاردان ەرەكشە ايىرماشىلىعى مەن ارتىقشىلىعى – ول تۇگەلدەي ومىردە بولعان وقيعا جەلىسىندە جازىلعاندىعى.
ءابىش كەكىلباەۆ ءوزى جازعان «ۇركەر» رومانىندا تابىن بوكەنباي قاراۇلىنىڭ ەرلىكتەرىنە ەرەكشە توقتالعان. اسىرەسە ابىلقايىر حانمەن تىزە قوسىپ، وتىز جىل بويى سىرتقى جاۋمەن جاعا جىرتىسقانى جانە 1742 جىلى ساۋىردە تۇركىمەندەرمەن بولعان شايقاستا ەرلىكپەن قازاق تاپقاندىعى، باتىردىڭ ادارگەرشىلىگى مەن ەرلىكتەرى تۋرالى تولىق باياندالعان. ورداباسىداعى جيىن تۋرالى دا: «ءۇش الاشتىڭ تۋىن تاعى دا ازۋى التى قارىس ءۇيسىن تۇرىپ، ارعىن تۇرىپ، الشىن تۇرىپ كۇنى كەشەگى تابىنداردىڭ كوسەمى قاراۇلى بوكەنباي ۇستادى» دەلىنگەن.
بوكەنباي قاراۇلى باتىر تۋرالى قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى، ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، عالىم مۇحتار ماعاۋيننىڭ قالامىنا دا ارقاۋ بولدى. اتاپ ايتقاندا، «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» اتتى ەڭبەگىندە باتىردىڭ ەرلىگى كەڭىنەن باياندالعان. وندا بوكەنباي باتىر ابىلقايىر حاننىڭ قاسىندا اسا ىقپالدى، حالىق الدىندا ەرلىگى، مارتتىگى، ابىرويلى جانە ايبىندى تۇلعا رەتىندە بەينەلەنەدى.
سونداي-اق، بوكەنباي باتىر تۋرالى ورىس عالىمدارى گاۆەردوۆسكي، لەۆشين، ورىس ەلشىسى تەۆكەلەۆ، قازاق عالىمى م.تىنىشباەۆ، ورىس عالىمى ەروفەەۆا وتە تەرەڭ زەرتتەۋلەر جازدى. ونيسكوۆانىڭ، ۆاديم نەستەروۆ، وتاليەۆ ساكەننىڭ، تاريحشى نۇرجان جەتپىسباەۆتىڭ كوپتەگەن ماقالالارى جارىق كوردى. تانىمال اقىن جوكەي شاڭعىتباەۆ «بوكەنباي» اتتى داستان جازعان.
جالپى بوكەنبايدىڭ اتاسى جيەمبەت پەن اكەسى قاراباتىر، ۇلدارى تىلەنشى جانە ەسەنامان، نەمەرەسى جولاماندا باتىر بولعان. بارلىعى دا قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن باھادۇرلەر.
ماسەلەن، بوكەنبايدىڭ نەمەرەسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى، حالىق باتىرى جولامان تىلەنشىۇلىنىڭ قايسارلىعى، وتانشىلدىعى مەن ۇلتجاندىلىعى تۋرالى قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىندا جازىلعان. بۇل سالماقتى تۋىندى التى كىتاپتان تۇراتىن تاريحي ەپوپەيا. سونىمەن قاتار، جولامان باتىردىڭ ەسىمى مەكتەپتەگى قازاقستان تاريحى وقۋلىعى، كەڭەس داۋىرىندە قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى جانە تاريحشى ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ جازعان تۋىندىسىنان وقۋعا بولادى.
بوكەنبايدىڭ ۇلى تارحان تىلەنشى دە داڭقتى باتىر، ءارى بي بولعان. ءحۇىىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ارپالىستىڭ كوش باسىندا سىرىم داتۇلى تۇرسا، 20 جىلعا سوزىلعان ازاتتىق كۇرەسىنە تابىن رۋىن اكەلىپ قوسقان تىلەنشى بوكەنبايۇلى كىشى ءجۇز قازاقتارى قارۋلى قوزعالىسىنىڭ سىرىم باتىردان كەيىنگى جەتەكشىلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ول – ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستە قىزمەتى مەن ءرولى ەرەكشە كورىنىپ، سول كەزەڭدەگى قوعامدىق ومىردەن ابىروي-بەدەلىنىڭ، ەل ءۇشىن ىستەگەن ەڭبەگىنىڭ، ءادىل بيلىگى مەن قايتپاس باتىرلىعىنىڭ ارقاسىندا سالماقتى ورىن العان قايراتكەر جانە سىرىم باتىردىڭ ەڭ جاقىن قارۋلار سەرىگى، ءارى دوسى رەتىندە ەل ەسىندە قالدى.
بوكەنباي باتىردىڭ تاعى ءبىر ۇلى بولدى. ول – ەسەنامان باتىر. ورال وڭىرىندە (باتىس-قازاقستان وبلىسى) ەسەنامان تاۋى بار. تاۋدىڭ «ەسەنامان» دەپ اتالۋى باتىردىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل تۋرالى جازۋشى قۇرمانعازى قارامانۇلى ناۋقان مولدانىڭ اڭگىمەسىنە سۇيەنە وتىرىپ جازعان. ءوز سوزىندە ناۋقان مولدا بىلاي دەگەن ەكەن: – «تابىن رۋىنان شىققان قاراباتىر، بوكەنباي، اتاقتى ەسەنامان تۇقىمدارىمەن باتىر بولعان. وسى بەتتە ەسەنامان تاۋى دەيتىن تاۋ بار. بوكەنباي، قاراباتىر – ەسەناماننىڭ ارعى بابالارى. زامانىندا جەتى اتاسىنىڭ ءبارى باتىر بولعان. تۋ ۇستاپ، تۇلپار مىنگەن».
«ەسەنامان تاۋى» شىڭعىرلاۋ اۋدانىنا قاراستى سەگىزباي اۋىلى مەن قاراتوبە اۋدانىنىڭ ەگىندىكول اۋىلى اراسىندا ورنالاسقان. اتالمىش تاۋ ەل اراسىندا نەبىر اڭىز بەن اقيقاتقا اينالعان. وسىنداي اڭىزدىڭ بىرىندە اسان قايعى بابامىز حالقىنا جەرۇيىق ىزدەپ ءجۇرىپ، ىرگەسىنەن قالدىعايتى وتەتىن ەسەنامان تاۋىنىڭ قاسىنا جەلماياسىن شوگەرىپتى دەسەدى. سوندا ول «توبەڭ بيىك، سۋىڭ بال» دەپ، وسى جەردە ايالداپ كەتكەن ەكەن دەيدى.
اڭىز بويىنشا بوكەنباي قاراۇلى اقتوبە وبلىسى، بايعانين اۋدانىنىڭ جارقامىس اۋىلىندا جەرلەنگەن. بىراق، بۇل دەرەكپەن كەلىسپەيتىندەر كوپ. ەندى بىرەۋلەر ءباھادۇر ۇستىرتتە (ماڭعىستاۋ وبلىسى) جەرلەنگەن دەگەندى العا تارتادى. ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ بەينەۋ اۋدانىنان 110 شاقىرىمداي وڭتۇستىككە بەت العان بويدا ايراقتى بەكىنىسى بار، سوندا تۇركمەندەرمەن شايقاستا بوكەنباي باتىر 1742 قايتىس بولعان، ونىڭ قاسىندا اداي ەسەك مەرگەن بىرگە بولعان. ايگىلى ەسەك مەرگەن 10 جىلدان سوڭ، ياعني 1752-جىلى بوكەنباي باتىردىڭ باسىنا قۇلىپتاس قويىلعان دەگەن اڭگىمە بار.
سول جەر كىشى اۋليەشىلىك كورىنەدى، يراننان كەلگەن اعايىنداردىڭ ءبىرى قۇلپىتاستى وقىپ ءجۇرىپ تابىن باھادۋر باتىر …الدىڭعى ارىپتەرى ءوشىپ قالعان، …ەنباي باتىر دەگەن جازۋدى وقىپتى. بۇل اڭگىمە ماڭعىستاۋلىق جۋرناليست ابىلقايىر سپانعا جەتكەن. كەزىندە ءابىش كەكىلباەۆ ابىلقايىر اعامىزعا بوكەنباي قاراۇلىنىڭ سۇيەگىن وسى ءۇستىرت توڭىرەگىنەن ىزدەۋ كەرەك دەگەن كورىنەدى. وسىعان قاراعاندا ءباھادۇر شىنىندا دا سول ماڭايدا بولۋى عاجاپ ەمەس.
تابىن رۋىنان شىققان تاعى ءبىر باتىر، سايىن دالانىڭ ساردارى – بۇقارباي ەستەكبايۇلى تۋرالى دا العاشقى بولىپ جازعان وسى ءابىش كەكىلباەۆ بولاتىن.
سونىمەن قاتار بۇقارباي باتىردىڭ ەرلىكتەرى اقىن-جىراۋلاردىڭ مۇرالارىندا، تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ زەرتتەۋىندە، جازۋشى ءى.ەسەنبەرليننىڭ «قاھار» رومانىندا، زەرتتەۋشى ق.بەرداۋلەتوۆتىڭ ەڭبەگىندە كورىنىس تاپقان.
زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلبايۇلى بىرقاتار ەڭبەكتەرىندە تابىن باتىرلارىن جاقسى سۋرەتتەگەن. 2015 جىلى 21 قاراشادا استانا قالاسىندا بۇقارباي ەستەكبايۇلى باتىرعا كوشە بەرىلگەن بولاتىن. اتالمىش شاراعا ءابىش كەكىلبايۇلى دا شاقىرتىلعان، الايدا ول سىرقاتىنا بايلانىستى بارا الماپتى. سول كەزدەگى قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قوجاحمەت بايماحانوۆ اعامىزدىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىر توپ اعايىن سىيلىقتارىمەن ءابىش اعانىڭ ۇيىنە بار ەكەن. سوندا ابەكەڭ كوزىنە جاس الىپ: «بۇقارباي ەستەكبايۇلى باتىردى ءبىرىنشى بولىپ مەن جازىپ ەدىم» سىزدەرگە كوپ راحمەت باتىردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ جاتقاندارىڭىزعا، بىراق مەن دەنساۋلىعىما بايلانىستى بارا المايمىن» دەگەن ەكەن. ارتىنشا 2015 جىلى 11 جەلتوقساندا ءابىش كەكىلبايۇلى ومىردەن وزدى.
«ەلىن سىيلاماعان ەر ازادى، ەرىن سىيلاماعان ەل توزادى» دەمەكشى، باتىرلار داڭقى ماڭگى وشپەسى انىق جانە ولاردى قاستەرلەۋ بىزگە ورتاق پارىز. ياعني، قازىرگى تاڭدا بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز، وسى باتىرلاردىڭ ارقاسى ەكەندىگى ءسوزسىز، دەمەك ولاردىڭ ەسىمدەرى جادىمىزدا ماڭگى ساقتالارى ھاق.
بۇل رەتتە ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: «بوداندىقتا وكىنىش كوبەيسە، بوستاندىقتا جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيەتىنىن تۇسىنبەگىمىز شارت» دەگەن ءسوزىن جادىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك.
دايىنداعان نۇربول وقۋوۆ،
ماڭعىستاۋ وبلىسى اقتاۋ قالاسى،
جۋرناليست kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ