QAZAQ KÖRKEMSÖZİ MEN KÖSEMSÖZİNİÑ WLT RUHIN JAÑĞIRTUDAĞI ATQARĞAN RÖLİ
kerey.kz
Jwmat ÄNESWLI
Qazaq körkemsözi auız ädebietinde erte zamannan qalıptasqan ädebiet salası. Wlttıñ ruhın ğasırlar boyı asqaqtatıp, namısın janıp kele jatqan Qazaqtıñ «Batırlar jırı» körkem sözdiñ eñ biik därejedegi ülgisi, älemdik deñgeyde maqtanış etuge bolatın, körkem elostıq şığarma. HVIII- HIX- ğasırlardağı qazaq jıraularınıñ qay qaysısınıñ da osı künge deyin auızdan auızğa köşip, HH- ğasırğa deyin añız bolıp jetip, jazba ädebiet mwrasına aynalıp, bügingi wrpaqtıñ ruhani qazınasına aynaluı SOL ZAMANDARDAĞI KÖRKEMSÖZDİÑ MÄÑGİLİK ÖŞPES RUHANI KÜŞİNİÑ moldığında edi. Auız ädebietindegi sol kezdegi dastandar, jırlar, termeler keñ qazaq dalasındağı är şañıraqtıñ dem beruşi ruhani azığı edi.
Sözimizdi tiriltu üşin ğasırlardan ğasırlarğa auızdan auızğa köşip, añız bolıp ketken Bwhar jıraudıñ «Abılayğa aytqanı» attı wzaqtau jırınan üzindi keltireyik
….Ay Abılay, Abılay,
On bir ğana jasıñda,
Äşeyin ğana wl ediñ.
On bes jasqa tolğanda,
Äbilmämbet töreniñ
Arqada jürip, qañğırıp,
Tüyesin baqqan qwl ediñ.
Abılay atıñ joq edi au,
«Sabalaq» atpen jür ediñ.
Onı da körgen jerim bar,
Janıs Qarabaydıñ qolında,
Tünde tuğan wl ediñ.
Jiırma beske kelgende,
Baqıt qondı basıña,
Taqıt keldi astıña.
Otızğa ibden kelgende,
Keñ düniege keneldiñ,
Otız beske kelgende,
Qara sudıñ betinde,
Soqtığıp aqqan señ ediñ.
Qırıq jasqa kelgende,
Altın tonğa jeñ boldıñ.
Qırıq beske kelgende,
Jaqsı jaman demediñ.
Elu jasqa kelgende,
Üş jüzdiñ bar balasın,
Bastap öziñ keldiñ de,
Attarınıñ bastarın,
Bir kezeñge tirediñ.
Alpıs jasqa kelgende,
Jaqsı bolsañ, tolarsıñ,
Jaman bolsañ, qaujırap,
Jünjip barıp, solarsıñ.
Alpıs beske kelgende,
Ärbir atqa qonarsıñ….»degendey Bwhar jırau Abılayğa aytqan söziniñ soñın sıni filosofiyalıq payımğa tolı dana twjırımmen ayaqtaydı. Bwl jırdıñ körkem sözdiñ bir tamaşa ülgisi ekendiginde dau joq. Sonday aq, Bwhar jıraudıñ bwl tolğauı danışpan adamnıñ auzınan şığıp, Abılay hanğa bağıttalıp aytılıp twrğasın, KÖSEMSÖZDİÑDE mindetin atqarıp twrğanına nazarlarıñızdı audaramın.
Qazaq Auız ädebietiniñ tarihında qalğan, keremet körkemsözdiñ biri – batır, jırau «MAHAMBETTİÑ JÄÑGİR HANĞA» aytqan tolğauı. Mahambettiñ jırların aspandağı jarqıldağan nayzağayğa, serpilse moyın qiıp ötetin almas qılışqa teñeuge boladı. Sol kezde Bökey ordasın bilegen Jäñgir hanğa:
«Han emessiñ qasqırsıñ,
Qas albastı basqırsıñ.
Dostarıñ kelip, tabalap,
Dwşpanıñ seni basqa wrsın!
Han emessiñ, ılañsıñ,
Qara şwbar jılansıñ.
Han emessiñ, ayarsıñ,
Ayır qwyrıq şayansıñ!» dep Mahambet bolmasa, ol zamanda basqa adam Jäñgir handı bwlay tabalay almas edi. Tolğaudıñ sözi twnıp twrğan ot! Mahambet jırlarınıñ körkemdigi, KÖRKEMSÖZDİK qadiri sonda. Mahambettiñ barlıq jır tolğauları ottı, jalındı KÖRKEMSÖZDİÑ biik körinisi. Sonday aq, olar namısqa, eldikke şaqıratın, ruhıñdı köteretin pafosqa tolı, sonısımen Mahambet jırları KÖSEMSÖZDİK qasietkede ie.
Biraq, HVIII- HIH- ğasırdağı qazaq jıraularınıñ şığarmalarında sayasi män bolğan joq. Ol kezeñdegi jırlar, tolğaular, termeler tärizdi şığarmalar han men qara arasındağı qayşılıqtardan tuındağan.
Resey imperializminiñ otarşıldıq ezgisine degen küres sipatındağı KÖZQARAS, KÖRKEMSÖZ ben KÖSEMSÖZ HH ğasırdıñ bas kezinde payda boldı.
1867-1868- jıldarı Resey patşalığı Qazaq jerinde äkimşilik reformalar jürgizip, Torğay, Semey, Jetisu, Sırdariya oblıstarı qwrılıp, Türkistan oblıstarı qwrılıp, olardı Dala äskeri gubernatorları basqardı. Osı guberniyalıq äkimşilikterde sottar qwrıldı. Qazaq jerinde otarşıl eldiñ qatañ tärtipteri ornatılıp, Reseyden qaraşekpendiler men kazak orıstarın qazaqtıñ eñ qwnarlı,kökoray şalğındı, körikti jerlerine qaptatıp äkelip, ornalastıra bastadı. Köp qazaq jayılımdıq jerlerinen ayırılıp, olar iştegi quañ, sor jerlerge tıqsırıldı. Sottarda ädiletsizdik bolmadı. Jer audarılğan qazaqtar köbeye bastadı.
HH ğasırdıñ basındağı oqığan qazaq ziyalıları osını bayqadı, kördi. Otarşıldıq ezgige qarsı közqarastarı bar qazaq oqığandarı şığa bastadı. Olar Resey imperalizminiñ qazaq jerindegi qorqau, ädiletsiz isterine qarsı küresu joldarın izdey bastadı. 1905-jılğı ataqtı «Qarqaralı peticiyası» Resey imperiyalistik otarşıldığınıñ qazaq arqasına batqan qatal ezgisinen keyin bolğan Alaşşıl oqığan ziyalılarınıñ alğaşqı QARSILIQ jäne ZAÑDI QWQIQTARIN TALAP ETU qareketi edi.
Qarqaralı peticiyası bwrın aytılıp jürgendey, gubernatordıñ atına ğana emes, Patşanıñ, Resey İşki ister ministriniñ atına da jazılğan edi. Bwl hattıñ ülken alasapıran tuğızuı da sol sebepten edi. Osovskiy degen Semey jandarmı bastığınıñ jetkizui boyınşa «Hattardı jazğan Jaqıp Aqbaev». J.Aqbaev joğarı bilimdi zañger, sol alğaşqı «Alaş qozğalısınıñ» basında jürgenderdiñ biri.
J.Aqbaev, A.Baytwrsınov, Ä.Bökeyhanov, M.Dulatov osı «Qarqaralı peticiyası» boyınşa gubernatordıñ qozğağan qılmıstıq isimen jauapqa tartılıp, kezinde türmege qamalğan.
«Qarqaralı peticiyasınıñ» teksi qarasözben jazılğan. Ärine, qara söz körkem söz emes, biraq bwl bilgir, bilimi adamnıñ jazğan halıqtıñ wlttıñ joğın joqtağan KÖSEMSÖZİ edi. Ol kösemsöz bolmasa, bükil Qap tau mañındağı elderdi qospağanda, Orta Aziya men Qazaq elin uısında wstap twrğan Patşa äkimşiligin sonşa äurege tüsirer me edi!
Sondıqtan, Alaş qozğalısınıñ alğaşqı sayasi qadamınıñ sözben jazılğan Qarqaralı peticiyasın KÖSEMSÖZ qatarına qosuğa boladı.
Ahmet Baytwrsınov pen M.Dulatov osı alğaşqı sayasi küresten keyin, halıqtıñ sauatın aşpay, sanasın oyatpay, otarşıldıqqa qarsı küreste bir nätijege jetu qiın bolatının tüsindi. A.Baytwrsınovtıñ 1909-jılı baspadan şıqqan «Qırıq mısalı» men M.Dulatovtıñ «Oyan, qazaq» attı kitabı qazaqtıñ sanasına nwr sebudiñ, «wyqıdan» oyatudıñ alğaşqı qadamdarı edi. Bwl kitaptardıñ uaqıtında şıqqandığı sonday, el arasına keñ, tez tarap, qoğami jañarudıñ ülken sebi boldı.
Sol kezde Märjaqıp Dulatovtıñ:
«Köziñdi aş. Oyan qazaq, köter bastı,
Ötkizbey qarañğıda beker jastı.
Jer ketti, din naşarlap, hal aram bop,
Qazağı, endi jatu jaramastı» degen ataqtı jırın är auılda jatqa aytudı ädet qılğan. M.Dulatovtıñ bwl jırı körkemsözdiñ wlı ülgisi ekeninde dau joq. Bwl jır Elge qarap aytılğandıqtan KÖSEMSÖZ rölinde atqarıp twr.
A.Baytwrsınov pen M.Dulatovtıñ bwl şığarmaları eldiñ oqığan ziyalıları men qarapayım qara qazaqtıñ birigip, ün şığaruınıñ bastaması boldı. Mine, körkemsöz ben kösemsözdiñ qwdireti dep osı kezeñderdi aytuğa boladı.
Osı jıldardan keyin A.Baytwrsınov şığarğan «Älipbii», «Oqu qwraldarı» eldi sauattandıruda jaña satığa köterdi.
Endi, Eldik tuın kötergen KÖSEMSÖZŞİ ziyalılar şığa bastadı. Jwrt «Ayqap» jurnalımen qauıştı.
Wlt KÖSEMSÖZİ jılı «Qazaq» gazeti alğaşqı şığa bastağan küninen bastap KÖSEMSÖZDİÑ jaña biik ürdisterin körsetti.
Sol kezdegi eñ köp tarağan, eñ halıqtıq gazet osı «Qazaq» gazeti boldı. Ol kezde gazet şığaru processi öte kürdeli, qiın bolğan. Gazetke kelgen hattardı redakciyalap, baspağa jiberedi, onı jekelegen temirden qwyılğan äripterden terip, gazettiñ betine ornalastıradı… Maqalalardı redakciyalau, gazetke maqala jazu, bas maqala jazu ılği A.Baytwrsınov pen M.Dulatovtıñ moynında bolğan. Bes jıldıq ğwmırında «Qazaq» gazetine el müddesi men qwqıqtarın qorğau maqsatında pälen jüz KÖSEMSÖZ deñgeyindegi ötkir maqalalar jariyalandı. Sol üşin A.Baytwrsınov türmege jabılğan kezi de boldı.
Sol kezdegi «Qazaq» gazetindegi KÖSEMSÖZGE Alaş qayratkerleriniñ , onıñ işinde Älihan Bökeyhanov bolıp, bäri üles qostı, wlttıñ ünin köteristi.
«Qazaq» gazetinde qazaqqa qatıstı jazılmağan taqırıp, mäsele qalmadı. Jer mäselesi, onı qazaqtarğa bölu mäselesi, sauattandıru, oqıtu jäne mektepter aşu mäselesi, sottardağı zañdardı jetildiru mäselesi tügel jazılıp, jergilikti jäne joğarğı ükimetke jetkizildi.
Ahmet Baytwrsınov gazettiñ bas redaktorı retinde jüzdegen bas maqala jäne keleli mäselelerdi qozğağan tüp maqalalar jazğan.
Bas maqala jäne tüp maqala dep otırğanımızdıñ özi eldegi özekti jäylardı qozğaytın KÖSEMSÖZ bolıp tabıladı.
Ahañnıñ «Qazaq» gazetindegi jazğan «Dağdarıs», «Tuğan tilim»,, «Şekispey, berispeydi», «Emile turalı», «Qazaqtıñ ökpesi», «Egin egu», «Şarua jayına», «Auru jayınan», «Bas qosu haqında»,»Bilim jarısı haqında», «Oqıtu jayınan» jäne t.b. KÖSEMSÖZDERİ el arasında şeşilmey jürgen mäselelerdiñ basın aşıp otırdı. «Qazaq» gazetiniñ el arasında aytıp jetkize almas bedelin kötergende osı jwrttıñ joğın joqtağan KÖSEMSÖZDERİ EDİ.
«Qazaq « gazeti jılğı töñkeris kezinde de belsendi qızmet etip, eldi bolıp jatqan oqiğalardıñ mänisin tüsindirip otırdı. Qazaqtı wyımdasıp, birigip, El boluğa şaqırğanda osı «Qazaq» gazeti. «Alaş» partiyasın qwrıp, jeke memleket boluğa ündegen de osı «Qazaq» gazeti. 1917-jılğı alğaşqı Jalpı Qazaq siezinen esep berip, sol küzde, qaraşa ayında «Alaş» partiyasınıñ bağdarlamasın jariyalağan «Qazaq» gazeti edi.
Gazettegi bastı maqalalardıñ janrına A.Baytwrsınov öziniñ «Ädebiet tanıtqışında» «KÖSEMSÖZ» dep anıqtama bergen edi. HH- ğasırdıñ bas kezindegi Alaş qozğalısına, jalpı halıqtıq qozğalısqa, tüpki nätijesinde Qazaq Eliniñ memleket bolıp qalıptasuına ekpindi dauılday köp sebi tigen osı QAZAQ KÖRKEM SÖZİ men KÖSEMSÖZİ edi.
Jwmat ÄNESWLI,jazuşı, tarihşı
kerey.kz
Pikir qaldıru