“Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).
kerey.kz
Cin ükimeti qwlap wltşıl-demokrat qıtaydıñ birinşi respubilikası ornağan soñ Cin qwramında diplomat nemese Cin-niñ wlttıq qauipsizdik komitetinde jwmıs jasağan kadrları jaña qıtay respubilikasınıñ ökiletti elşisi nemese sırtqı ister ministiri bolıp şığa keldi. Arasında Gomendañ (国民党) ükimetiniñ wlttıq qauipsizdik pen işki-sırtqı barlau salasında jwmıs istegenderi de bar. Sırtqı Qalqa ükimet qwrıp täuelsizdigin iığılan (jariya) etken soñ jäne ortalıq aziyada jaña odaqtas respubilikalar payda bolğan soñ barlıq strategiyalıq nazar Qazaqtarğa auğanı tarixi şındıq edi. Bwnı 1912-1922 jj arasındağı Qazaqtarğa wstanğan sayasatınan añğaru qiın emes. Osı on jıldağı qıtaydıñ qazaqtar turalı wstanımı birqanşa dissertacsiyalıq ğılmi taqırıpqa jük boları anıq. Jalpı birinşi qıtay respubilikası kezinde Nan Kinde (南京) Sun YAtsenniñ (孙中山) jeke qabıldauında bolğan alğaşqı Qazaqtar soñıra birbölim oquşılardı äskeri oficserler gimnaziyasına qabıldauınan tartıp Gomendañ (国民党) ükimetiniñ Şerdiman Ospanwlı, Qamza Şömişbaywlı, Dälelqan Janımqanwlı, Qaduan Mamırbekqızı t.b qazaq depudattarı men wlt delagattarın qabıldauına deyingi 40 jıldı biz tım aşıp ayta almay jürmiz. Aqtardıñ Altay, Qwlja, Ürimji-Şonjıdağı büligi, Alaş Orda ökilderiniñ Şäueşektegi kişi qwrıltayı, Ortalıq aziyadağı wlttıq respubilikalardıñ qwrıluı tağısın tağı tarixi datalarda qıtay sırtqı ister ministirligi men wlttıq qauipsizdik komiteti Qazaqtar turalı “qwpiya mälimdemeni” ortalıq ükimetke qarşa boratqan-dı. Bwnıñ şet jağasın YAñ Zıñşinnıñ “qateliktiñ ornın toltıru üyinde jazılğan şığarmaları” men jeke estelik “bugojay” jazbalarınan taba alasız. Qazaqtıñ aqtarmen, Alaşpen, ortalıq aziyadağı respubilikalarımen birigip territoriya mäselesin quzauınan qalay alañdağanın onıñ auzınan bile alasız. Jalpı birinşi qıtay respubilikasınıñ sırtqı sayasatınıñ soñı öte sätsiz boldı deuge boladı. Biraq Şığıs Türkistan mäselesinde xalıqara men Sovet odağınıñ sayasi piğılın wtımdı paydalanıp öz paydasına şeşip aldı. Al, dayın asqa tik qasıq bolğan kommunist qıtaylar (共产党) wltşıl qıtaydıñ sırtqı sayasattağı jolı men şılauınan 1972-şi jılğa deyin şığa almadı. Kommunist qıtaylar qwramında älemdik geosayasattı jaqsı biletin oqığan sayasatker nemese diplomat az bolğandıqtan Formozğa (台湾) qaşpay qwralın tapsırıp bağınğan köptegen mamandardı öltirmey qayta mañızdı jwmıstarğa qoyuğa mäjbür boldı. Solardıñ biri- Qıtaydıñ bas auruı “Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).
Qıtaydıñ wlttıq respubilika däuirindegi sırtqı sayasatı men wlttıq qauipsizdik komitetiniñ Qazaqtar turalı tarixi mälimeti qıtay qazaqtarı turalı tıñ derekterdi äli de bolsa aşpay bwğıp saqtap otır. Alda-jalda ol aqiqattar aşılıp jatsa qıtay qazaqtarınıñ mädeni, sayasi häm äleumettik mäseleleri turalı tıñ derekter şığatını anıq. Jäne bwnı Gomendañ-Sovet qatınastarınıñ Qazaqtarğa ıqpalı dep ayırım zertteuge de äbden boladı. Aytpaqşı, wmıtıp baramın Gomendañ (国民党) ükimeti kezinde WQK-da istegen qıtaylardıñ köbi atıldı, Ürimjide Ospanmen qatar twrıp atılğandarı da bar. Al, keybiri kommunist qıtaydıñ (共产党) WQK qwramında qaytadan jwmıs atqardı. Olar keyin 1954-58 jj, 1960-62 jj, 1966-76 jıldarı neşe mıñ Qazaqtıñ atılıp ketuine, twtqındaluına, mañızdı jwmıstan qağıluına ülken kesiri tidi. Bwnı alda keñeytip jazamın…
Kerey.kz
Pikir qaldıru