“Шығыс Түркістан мәселесін” қытайға оң шешіп берген саясаткері Жаң Жыжұң (张治中).

“Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

| Jan 22, 2018

Cin ükimeti qwlap wltşıl-demokrat qıtaydıñ birinşi respubilikası ornağan soñ Cin qwramında diplomat nemese Cin-niñ wlttıq qauipsizdik komitetinde jwmıs jasağan kadrları jaña qıtay respubilikasınıñ ökiletti elşisi nemese sırtqı ister ministiri bolıp şığa keldi. Arasında Gomendañ (国民党) ükimetiniñ wlttıq qauipsizdik pen işki-sırtqı barlau salasında jwmıs istegenderi de bar. Sırtqı Qalqa ükimet qwrıp täuelsizdigin iığılan (jariya) etken soñ jäne ortalıq aziyada jaña odaqtas respubilikalar payda bolğan soñ barlıq strategiyalıq nazar Qazaqtarğa auğanı tarixi şındıq edi. Bwnı 1912-1922 jj arasındağı Qazaqtarğa wstanğan sayasatınan añğaru qiın emes. Osı on jıldağı qıtaydıñ qazaqtar turalı wstanımı birqanşa dissertacsiyalıq ğılmi taqırıpqa jük boları anıq. Jalpı birinşi qıtay respubilikası kezinde Nan Kinde (南京) Sun YAtsenniñ (孙中山) jeke qabıldauında bolğan alğaşqı Qazaqtar soñıra birbölim oquşılardı äskeri oficserler gimnaziyasına qabıldauınan tartıp Gomendañ (国民党) ükimetiniñ Şerdiman Ospanwlı, Qamza Şömişbaywlı, Dälelqan Janımqanwlı, Qaduan Mamırbekqızı t.b qazaq depudattarı men wlt delagattarın qabıldauına deyingi 40 jıldı biz tım aşıp ayta almay jürmiz. Aqtardıñ Altay, Qwlja, Ürimji-Şonjıdağı büligi, Alaş Orda ökilderiniñ Şäueşektegi kişi qwrıltayı, Ortalıq aziyadağı wlttıq respubilikalardıñ qwrıluı tağısın tağı tarixi datalarda qıtay sırtqı ister ministirligi men wlttıq qauipsizdik komiteti Qazaqtar turalı “qwpiya mälimdemeni” ortalıq ükimetke qarşa boratqan-dı. Bwnıñ şet jağasın YAñ Zıñşinnıñ “qateliktiñ ornın toltıru üyinde jazılğan şığarmaları” men jeke estelik “bugojay” jazbalarınan taba alasız. Qazaqtıñ aqtarmen, Alaşpen, ortalıq aziyadağı respubilikalarımen birigip territoriya mäselesin quzauınan qalay alañdağanın onıñ auzınan bile alasız. Jalpı birinşi qıtay respubilikasınıñ sırtqı sayasatınıñ soñı öte sätsiz boldı deuge boladı. Biraq Şığıs Türkistan mäselesinde xalıqara men Sovet odağınıñ sayasi piğılın wtımdı paydalanıp öz paydasına şeşip aldı. Al, dayın asqa tik qasıq bolğan kommunist qıtaylar (共产党) wltşıl qıtaydıñ sırtqı sayasattağı jolı men şılauınan 1972-şi jılğa deyin şığa almadı. Kommunist qıtaylar qwramında älemdik geosayasattı jaqsı biletin oqığan sayasatker nemese diplomat az bolğandıqtan Formozğa (台湾) qaşpay qwralın tapsırıp bağınğan köptegen mamandardı öltirmey qayta mañızdı jwmıstarğa qoyuğa mäjbür boldı. Solardıñ biri- Qıtaydıñ bas auruı “Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

Qıtaydıñ wlttıq respubilika däuirindegi sırtqı sayasatı men wlttıq qauipsizdik komitetiniñ Qazaqtar turalı tarixi mälimeti qıtay qazaqtarı turalı tıñ derekterdi äli de bolsa aşpay bwğıp saqtap otır. Alda-jalda ol aqiqattar aşılıp jatsa qıtay qazaqtarınıñ mädeni, sayasi häm äleumettik mäseleleri turalı tıñ derekter şığatını anıq. Jäne bwnı Gomendañ-Sovet qatınastarınıñ Qazaqtarğa ıqpalı dep ayırım zertteuge de äbden boladı. Aytpaqşı, wmıtıp baramın Gomendañ (国民党) ükimeti kezinde WQK-da istegen qıtaylardıñ köbi atıldı, Ürimjide Ospanmen qatar twrıp atılğandarı da bar. Al, keybiri kommunist qıtaydıñ (共产党) WQK qwramında qaytadan jwmıs atqardı. Olar keyin 1954-58 jj, 1960-62 jj, 1966-76 jıldarı neşe mıñ Qazaqtıñ atılıp ketuine, twtqındaluına, mañızdı jwmıstan qağıluına ülken kesiri tidi. Bwnı alda keñeytip jazamın…

Eldeç Orda

Kerey.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,