“Шығыс Түркістан мәселесін” қытайға оң шешіп берген саясаткері Жаң Жыжұң (张治中).

“Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

| Jan 22, 2018

Cin ükimeti qwlap wltşıl-demokrat qıtaydıñ birinşi respubilikası ornağan soñ Cin qwramında diplomat nemese Cin-niñ wlttıq qauipsizdik komitetinde jwmıs jasağan kadrları jaña qıtay respubilikasınıñ ökiletti elşisi nemese sırtqı ister ministiri bolıp şığa keldi. Arasında Gomendañ (国民党) ükimetiniñ wlttıq qauipsizdik pen işki-sırtqı barlau salasında jwmıs istegenderi de bar. Sırtqı Qalqa ükimet qwrıp täuelsizdigin iığılan (jariya) etken soñ jäne ortalıq aziyada jaña odaqtas respubilikalar payda bolğan soñ barlıq strategiyalıq nazar Qazaqtarğa auğanı tarixi şındıq edi. Bwnı 1912-1922 jj arasındağı Qazaqtarğa wstanğan sayasatınan añğaru qiın emes. Osı on jıldağı qıtaydıñ qazaqtar turalı wstanımı birqanşa dissertacsiyalıq ğılmi taqırıpqa jük boları anıq. Jalpı birinşi qıtay respubilikası kezinde Nan Kinde (南京) Sun YAtsenniñ (孙中山) jeke qabıldauında bolğan alğaşqı Qazaqtar soñıra birbölim oquşılardı äskeri oficserler gimnaziyasına qabıldauınan tartıp Gomendañ (国民党) ükimetiniñ Şerdiman Ospanwlı, Qamza Şömişbaywlı, Dälelqan Janımqanwlı, Qaduan Mamırbekqızı t.b qazaq depudattarı men wlt delagattarın qabıldauına deyingi 40 jıldı biz tım aşıp ayta almay jürmiz. Aqtardıñ Altay, Qwlja, Ürimji-Şonjıdağı büligi, Alaş Orda ökilderiniñ Şäueşektegi kişi qwrıltayı, Ortalıq aziyadağı wlttıq respubilikalardıñ qwrıluı tağısın tağı tarixi datalarda qıtay sırtqı ister ministirligi men wlttıq qauipsizdik komiteti Qazaqtar turalı “qwpiya mälimdemeni” ortalıq ükimetke qarşa boratqan-dı. Bwnıñ şet jağasın YAñ Zıñşinnıñ “qateliktiñ ornın toltıru üyinde jazılğan şığarmaları” men jeke estelik “bugojay” jazbalarınan taba alasız. Qazaqtıñ aqtarmen, Alaşpen, ortalıq aziyadağı respubilikalarımen birigip territoriya mäselesin quzauınan qalay alañdağanın onıñ auzınan bile alasız. Jalpı birinşi qıtay respubilikasınıñ sırtqı sayasatınıñ soñı öte sätsiz boldı deuge boladı. Biraq Şığıs Türkistan mäselesinde xalıqara men Sovet odağınıñ sayasi piğılın wtımdı paydalanıp öz paydasına şeşip aldı. Al, dayın asqa tik qasıq bolğan kommunist qıtaylar (共产党) wltşıl qıtaydıñ sırtqı sayasattağı jolı men şılauınan 1972-şi jılğa deyin şığa almadı. Kommunist qıtaylar qwramında älemdik geosayasattı jaqsı biletin oqığan sayasatker nemese diplomat az bolğandıqtan Formozğa (台湾) qaşpay qwralın tapsırıp bağınğan köptegen mamandardı öltirmey qayta mañızdı jwmıstarğa qoyuğa mäjbür boldı. Solardıñ biri- Qıtaydıñ bas auruı “Şığıs Türkistan mäselesin” qıtayğa oñ şeşip bergen sayasatkeri Jañ Jıjwñ (张治中).

Qıtaydıñ wlttıq respubilika däuirindegi sırtqı sayasatı men wlttıq qauipsizdik komitetiniñ Qazaqtar turalı tarixi mälimeti qıtay qazaqtarı turalı tıñ derekterdi äli de bolsa aşpay bwğıp saqtap otır. Alda-jalda ol aqiqattar aşılıp jatsa qıtay qazaqtarınıñ mädeni, sayasi häm äleumettik mäseleleri turalı tıñ derekter şığatını anıq. Jäne bwnı Gomendañ-Sovet qatınastarınıñ Qazaqtarğa ıqpalı dep ayırım zertteuge de äbden boladı. Aytpaqşı, wmıtıp baramın Gomendañ (国民党) ükimeti kezinde WQK-da istegen qıtaylardıñ köbi atıldı, Ürimjide Ospanmen qatar twrıp atılğandarı da bar. Al, keybiri kommunist qıtaydıñ (共产党) WQK qwramında qaytadan jwmıs atqardı. Olar keyin 1954-58 jj, 1960-62 jj, 1966-76 jıldarı neşe mıñ Qazaqtıñ atılıp ketuine, twtqındaluına, mañızdı jwmıstan qağıluına ülken kesiri tidi. Bwnı alda keñeytip jazamın…

Eldeç Orda

Kerey.kz

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge
Oljas Süleymenov. Men bilem!..

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında