“Шығыс Түркістан мәселесін” қытайға оң шешіп берген саясаткері Жаң Жыжұң (张治中).

“شىعىس تۇركىستان ماسەلەسىن” قىتايعا وڭ شەشىپ بەرگەن ساياساتكەرى جاڭ جىجۇڭ (张治中).

| Jan 22, 2018

تسين ۇكىمەتى قۇلاپ ۇلتشىل-دەموكرات قىتايدىڭ ءبىرىنشى رەسپۋبيليكاسى ورناعان سوڭ تسين قۇرامىندا ديپلومات نەمەسە تسين-ءنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە جۇمىس جاساعان كادرلارى جاڭا قىتاي رەسپۋبيليكاسىنىڭ وكىلەتتى ەلشىسى نەمەسە سىرتقى ىستەر ءمينىستىرى بولىپ شىعا كەلدى. اراسىندا گومەنداڭ (国民党) ۇكىمەتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ىشكى-سىرتقى بارلاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەگەندەرى دە بار. سىرتقى قالقا ۇكىمەت قۇرىپ تاۋەلسىزدىگىن يىعىلان (جاريا) ەتكەن سوڭ جانە ورتالىق ازيادا جاڭا وداقتاس رەسپۋبيليكالار پايدا بولعان سوڭ بارلىق ستراتەگيالىق نازار قازاقتارعا اۋعانى تاريxي شىندىق ەدى. بۇنى 1912-1922 جج اراسىنداعى قازاقتارعا ۇستانعان ساياساتىنان اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسى ون جىلداعى قىتايدىڭ قازاقتار تۋرالى ۇستانىمى بىرقانشا ديسسەرتاتسسيالىق عىلمي تاقىرىپقا جۇك بولارى انىق. جالپى ءبىرىنشى قىتاي رەسپۋبيليكاسى كەزىندە نان كيندە (南京) سۋن ياتسەننىڭ (孙中山) جەكە قابىلداۋىندا بولعان العاشقى قازاقتار سوڭىرا ءبىربولىم وقۋشىلاردى اسكەري وفيتسسەرلەر گيمنازياسىنا قابىلداۋىنان تارتىپ گومەنداڭ (国民党) ۇكىمەتىنىڭ شەرديمان وسپانۇلى، قامزا ءشومىشبايۇلى، دالەلقان جانىمقانۇلى، قادۋان مامىربەكقىزى ت.ب قازاق دەپۋداتتارى مەن ۇلت دەلاگاتتارىن قابىلداۋىنا دەيىنگى 40 جىلدى ءبىز تىم اشىپ ايتا الماي ءجۇرمىز. اقتاردىڭ التاي، قۇلجا، ءۇرىمجى-شونجىداعى بۇلىگى، الاش وردا وكىلدەرىنىڭ شاۋەشەكتەگى كىشى قۇرىلتايى، ورتالىق ازياداعى ۇلتتىق رەسپۋبيليكالاردىڭ قۇرىلۋى تاعىسىن تاعى تاريxي داتالاردا قىتاي سىرتقى ىستەر مينىستىرلىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قازاقتار تۋرالى “قۇپيا مالىمدەمەنى” ورتالىق ۇكىمەتكە قارشا بوراتقان-دى. بۇنىڭ شەت جاعاسىن ياڭ زىڭشيننىڭ “قاتەلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ۇيىندە جازىلعان شىعارمالارى” مەن جەكە ەستەلىك “بۋگوجاي” جازبالارىنان تابا الاسىز. قازاقتىڭ اقتارمەن، الاشپەن، ورتالىق ازياداعى رەسپۋبيليكالارىمەن بىرىگىپ تەرريتوريا ماسەلەسىن قۋزاۋىنان قالاي الاڭداعانىن ونىڭ اۋزىنان بىلە الاسىز. جالپى ءبىرىنشى قىتاي رەسپۋبيليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ سوڭى وتە ءساتسىز بولدى دەۋگە بولادى. بىراق شىعىس تۇركىستان ماسەلەسىندە xالىقارا مەن سوۆەت وداعىنىڭ ساياسي پيعىلىن ۇتىمدى پايدالانىپ ءوز پايداسىنا شەشىپ الدى. ال، دايىن اسقا تىك قاسىق بولعان كوممۋنيست قىتايلار (共产党) ۇلتشىل قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جولى مەن شىلاۋىنان 1972-ءشى جىلعا دەيىن شىعا المادى. كوممۋنيست قىتايلار قۇرامىندا الەمدىك گەوساياساتتى جاقسى بىلەتىن وقىعان ساياساتكەر نەمەسە ديپلومات از بولعاندىقتان فورموزعا (台湾) قاشپاي قۇرالىن تاپسىرىپ باعىنعان كوپتەگەن مامانداردى ولتىرمەي قايتا ماڭىزدى جۇمىستارعا قويۋعا ءماجبۇر بولدى. سولاردىڭ ءبىرى- قىتايدىڭ باس اۋرۋى “شىعىس تۇركىستان ماسەلەسىن” قىتايعا وڭ شەشىپ بەرگەن ساياساتكەرى جاڭ جىجۇڭ (张治中).

قىتايدىڭ ۇلتتىق رەسپۋبيليكا داۋىرىندەگى سىرتقى ساياساتى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قازاقتار تۋرالى تاريxي مالىمەتى قىتاي قازاقتارى تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى ءالى دە بولسا اشپاي بۇعىپ ساقتاپ وتىر. الدا-جالدا ول اقيقاتتار اشىلىپ جاتسا قىتاي قازاقتارىنىڭ مادەني، ساياسي ءھام الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر شىعاتىنى انىق. جانە بۇنى گومەنداڭ-سوۆەت قاتىناستارىنىڭ قازاقتارعا ىقپالى دەپ ايىرىم زەرتتەۋگە دە ابدەن بولادى. ايتپاقشى، ۇمىتىپ بارامىن گومەنداڭ (国民党) ۇكىمەتى كەزىندە ۇقك-دا ىستەگەن قىتايلاردىڭ كوبى اتىلدى، ۇرىمجىدە وسپانمەن قاتار تۇرىپ اتىلعاندارى دا بار. ال، كەيبىرى كوممۋنيست قىتايدىڭ (共产党) ۇقك قۇرامىندا قايتادان جۇمىس اتقاردى. ولار كەيىن 1954-58 جج، 1960-62 جج، 1966-76 جىلدارى نەشە مىڭ قازاقتىڭ اتىلىپ كەتۋىنە، تۇتقىندالۋىنا، ماڭىزدى جۇمىستان قاعىلۋىنا ۇلكەن كەسىرى ءتيدى. بۇنى الدا كەڭەيتىپ جازامىن…

Eldeç Orda

Kerey.kz

قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

kerey.kz

ارما الەۋمەت! 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس. الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى. ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار. ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم. ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا
ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا