“Шығыс Түркістан мәселесін” қытайға оң шешіп берген саясаткері Жаң Жыжұң (张治中).

“شىعىس تۇركىستان ماسەلەسىن” قىتايعا وڭ شەشىپ بەرگەن ساياساتكەرى جاڭ جىجۇڭ (张治中).

| Jan 22, 2018

تسين ۇكىمەتى قۇلاپ ۇلتشىل-دەموكرات قىتايدىڭ ءبىرىنشى رەسپۋبيليكاسى ورناعان سوڭ تسين قۇرامىندا ديپلومات نەمەسە تسين-ءنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە جۇمىس جاساعان كادرلارى جاڭا قىتاي رەسپۋبيليكاسىنىڭ وكىلەتتى ەلشىسى نەمەسە سىرتقى ىستەر ءمينىستىرى بولىپ شىعا كەلدى. اراسىندا گومەنداڭ (国民党) ۇكىمەتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ىشكى-سىرتقى بارلاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەگەندەرى دە بار. سىرتقى قالقا ۇكىمەت قۇرىپ تاۋەلسىزدىگىن يىعىلان (جاريا) ەتكەن سوڭ جانە ورتالىق ازيادا جاڭا وداقتاس رەسپۋبيليكالار پايدا بولعان سوڭ بارلىق ستراتەگيالىق نازار قازاقتارعا اۋعانى تاريxي شىندىق ەدى. بۇنى 1912-1922 جج اراسىنداعى قازاقتارعا ۇستانعان ساياساتىنان اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسى ون جىلداعى قىتايدىڭ قازاقتار تۋرالى ۇستانىمى بىرقانشا ديسسەرتاتسسيالىق عىلمي تاقىرىپقا جۇك بولارى انىق. جالپى ءبىرىنشى قىتاي رەسپۋبيليكاسى كەزىندە نان كيندە (南京) سۋن ياتسەننىڭ (孙中山) جەكە قابىلداۋىندا بولعان العاشقى قازاقتار سوڭىرا ءبىربولىم وقۋشىلاردى اسكەري وفيتسسەرلەر گيمنازياسىنا قابىلداۋىنان تارتىپ گومەنداڭ (国民党) ۇكىمەتىنىڭ شەرديمان وسپانۇلى، قامزا ءشومىشبايۇلى، دالەلقان جانىمقانۇلى، قادۋان مامىربەكقىزى ت.ب قازاق دەپۋداتتارى مەن ۇلت دەلاگاتتارىن قابىلداۋىنا دەيىنگى 40 جىلدى ءبىز تىم اشىپ ايتا الماي ءجۇرمىز. اقتاردىڭ التاي، قۇلجا، ءۇرىمجى-شونجىداعى بۇلىگى، الاش وردا وكىلدەرىنىڭ شاۋەشەكتەگى كىشى قۇرىلتايى، ورتالىق ازياداعى ۇلتتىق رەسپۋبيليكالاردىڭ قۇرىلۋى تاعىسىن تاعى تاريxي داتالاردا قىتاي سىرتقى ىستەر مينىستىرلىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قازاقتار تۋرالى “قۇپيا مالىمدەمەنى” ورتالىق ۇكىمەتكە قارشا بوراتقان-دى. بۇنىڭ شەت جاعاسىن ياڭ زىڭشيننىڭ “قاتەلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ۇيىندە جازىلعان شىعارمالارى” مەن جەكە ەستەلىك “بۋگوجاي” جازبالارىنان تابا الاسىز. قازاقتىڭ اقتارمەن، الاشپەن، ورتالىق ازياداعى رەسپۋبيليكالارىمەن بىرىگىپ تەرريتوريا ماسەلەسىن قۋزاۋىنان قالاي الاڭداعانىن ونىڭ اۋزىنان بىلە الاسىز. جالپى ءبىرىنشى قىتاي رەسپۋبيليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ سوڭى وتە ءساتسىز بولدى دەۋگە بولادى. بىراق شىعىس تۇركىستان ماسەلەسىندە xالىقارا مەن سوۆەت وداعىنىڭ ساياسي پيعىلىن ۇتىمدى پايدالانىپ ءوز پايداسىنا شەشىپ الدى. ال، دايىن اسقا تىك قاسىق بولعان كوممۋنيست قىتايلار (共产党) ۇلتشىل قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جولى مەن شىلاۋىنان 1972-ءشى جىلعا دەيىن شىعا المادى. كوممۋنيست قىتايلار قۇرامىندا الەمدىك گەوساياساتتى جاقسى بىلەتىن وقىعان ساياساتكەر نەمەسە ديپلومات از بولعاندىقتان فورموزعا (台湾) قاشپاي قۇرالىن تاپسىرىپ باعىنعان كوپتەگەن مامانداردى ولتىرمەي قايتا ماڭىزدى جۇمىستارعا قويۋعا ءماجبۇر بولدى. سولاردىڭ ءبىرى- قىتايدىڭ باس اۋرۋى “شىعىس تۇركىستان ماسەلەسىن” قىتايعا وڭ شەشىپ بەرگەن ساياساتكەرى جاڭ جىجۇڭ (张治中).

قىتايدىڭ ۇلتتىق رەسپۋبيليكا داۋىرىندەگى سىرتقى ساياساتى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قازاقتار تۋرالى تاريxي مالىمەتى قىتاي قازاقتارى تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى ءالى دە بولسا اشپاي بۇعىپ ساقتاپ وتىر. الدا-جالدا ول اقيقاتتار اشىلىپ جاتسا قىتاي قازاقتارىنىڭ مادەني، ساياسي ءھام الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر شىعاتىنى انىق. جانە بۇنى گومەنداڭ-سوۆەت قاتىناستارىنىڭ قازاقتارعا ىقپالى دەپ ايىرىم زەرتتەۋگە دە ابدەن بولادى. ايتپاقشى، ۇمىتىپ بارامىن گومەنداڭ (国民党) ۇكىمەتى كەزىندە ۇقك-دا ىستەگەن قىتايلاردىڭ كوبى اتىلدى، ۇرىمجىدە وسپانمەن قاتار تۇرىپ اتىلعاندارى دا بار. ال، كەيبىرى كوممۋنيست قىتايدىڭ (共产党) ۇقك قۇرامىندا قايتادان جۇمىس اتقاردى. ولار كەيىن 1954-58 جج، 1960-62 جج، 1966-76 جىلدارى نەشە مىڭ قازاقتىڭ اتىلىپ كەتۋىنە، تۇتقىندالۋىنا، ماڭىزدى جۇمىستان قاعىلۋىنا ۇلكەن كەسىرى ءتيدى. بۇنى الدا كەڭەيتىپ جازامىن…

Eldeç Orda

Kerey.kz

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،