QITAYMEN ARADAĞINI ŞEŞU JOLI MEN ŞEŞE ALMAU JOLI
kerey.kz
Ötken jılı osında “Qıtayda Qazaq Qaupi Bar Ma? ” attı postımdı jazıp bolğan soñ ile-şala artınan siyamdı qwrğatpay “Qazaqstan qıtaydıñ strategiyalıq twzağına tüse me” attı saraptamalıq maqalamdı jazıp dayındap qoyıp edim, biraq jwrtqa jariya etpedim. Onıñ sebebi köp edi…
Bügin jariyalanbağan däl sol taqırıbım bolmasa da kökeyde jürgen birer oyımdı talqığa salmaqşımın.
Şını kerek, qıtay äli künge deyin “qazaq qaupi” üreyinen seyilgen joq. Qıtaydıñ soñğı on, onbes jıldan bergi ortalıq aziya men şıñjañ mäselesi turalı jazğan ğılmi saraptamalıq maqalalarınıñ qortındısı- Qazaqstandağı wlttıq ruhani jañğıru qıtaydağı qazaq pen wyğırğa jan jaqtılı ıqpal jasaydı jäne odan qalay saqtanamız, mine osı. Äsirese qıtay qazağı özin wlt retinde ne Qazaqstandı tañdauı kerek, ne qıtaydı tañdauı kerek deytin kürdeli “swraq” qoyuğa äkep soğıp otır. Bir qızığı on, onbes jıldan beri ortalıq aziya jäne qazaqstan men şıñjañ wlt mäselesin talqığa salıp jürgen ğılmi kişi qızmetkerlerdıñ lauazımı östi. Olar onbes jıldan beri bir orındıqta tapjılmay keşkeşeyin maqala jazdı deysiz be, joğa, olardıñ aldı memlekettiñ eñmañızdı jwmıstarına ideyalogiyalıq keñesşi bolıp köterildi. Olar oyların keşe teoriya jüzinde aytıp kelse (mısalı, qazaq qaupi) bügin sayasi praktikada sonı şınayı iske asırıp jatır nemese ükimet qwlağına keñes berip jatır.
Siz oylauıñız mümkin, Qazaqstan qıtaydı “qorqıtıp” ürey salatınday alpauıt el emes ğoy dep. Ärine, Qazaqstandı birge bir qıtaymen qatar qoyıp teñestiru mümkin emes, biraq mäsele onda emes. Mäsele, qazaq qıtayğa eşbir qarjınıñ şığınısız, eşbir äskeri küşsiz tarihi ham tabiği swrıptalıp bügingi qauip mäselesin qalıptastırıp otır. Al, qıtay qazaq “qaupi” üşin belgili şığınğa batarı anıq. Mısalı, adam kapital şığını, ekonomikalıq zona qalıptaudıñ şığını, şekara qauipsizdigi üşin äskeri swbaşılar şığını, t.b degendey. Qalay deysiz ğoy, qıtay otız jıldan beri Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan öñirge işki qıtaydan adam kapitalın tasimın dep milliyard şığındı sarp qıldı. Qıtay Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan taulı öñirdi qazaqtan arıltu üşin ekonomikalıq şığınğa battı. Qıtay Qazaq şoğırın işten jäne sırttan ıdıratıp seyiltu üşin tağı qarjı jäne adam kapital şığınına battı. Endi oylañız, Qazaqstan şe? Qıtaydağı “qazaq qaupi” üşin qaltasınan kök tiın şığarıp “äure” boldı ma? Joq, eşqaşan äure bolğan emes. Bwl tarihi ham tabiği bolmıstıñ bügingi nätijesi edi. Sonımen qıtaydıñ batıs şekara öñirin igeru degen atpen soñğı otız jılda jwmsağan şığının eşkim bilmeydi, bwl qaramaqqa batıs teristik şekaranı igeru bolğanmen şıntuaytında keşe säbet ıqpalımen küresse bügin (1991den beri) Qazaqstanmen jäne ortalıq aziya Türki respubilikalarımen küresip keledi. Şığında esep joq! Qazaqstan deytin el qıtaymen körşi twradı eken qıtaydıñ Şıñjañ öñirine mädeni, sayasi ham ekonomikalıq jaqtan ıqpal jasamay twrmaydı. Bwnı qıtaydıñ onbes jıldan bergi Qazaqstan turalı är saladağı saraptaulı oy jelisinen añğarasız. Men oylaymın, bwnı Qazaqstandağı qıtay “qaupinen” äsire qorqatındar men qıtaydı wzaq baqılay almay nemese qıtaydıñ älsiz twsın bile almay jürgenderge sendiru qiın şığar. Biz qıtaydı tanu üşin aldımen özimizdiñ qıtayğa qanşalıq strategiyalıq salmaq salıp otırğanımızdı da tanuımız kerek.
Qıtay bir jarım jıldan beri tek ğana qazaqtarğa genocit jasap jatır desek qatelesemiz. Bwl sayasi nauqan bükil qıtayda jappay tuındap jatır. Mao ölgen soñ qıtaydıñ jaña sayasi reformaşıldarı bilikti Mao siyaqtı bir adamnıñ qolına wzaq uaqıt berip qoyuudı şekteu üşin bilikti böliske sala bastadı, kommunist tapta bolmağan partiya-toptardıñ bilikke aqıl aytıp, sayasatqa aralasuına mümkindik berdi, sonımen qıtayda bwğıp jatqan işki kapitalist küşterdiñ potencialı artıp bwnday tarihi mümkindikti qoldan bermey bara bara 1983′den bergi otız jılda qıtay biligi öz işinde ülkendi kişili onşaqtı topqa bölinip birin biri tıñdamaytın, birin biri “jemqor”, “qiyanatşı” degen atpen sottatıp qwrtatın joydaqsız küyge tüsti. Keybir toptar europa men amerikağa jaqındap bilikke aqparattıq ham sayasi qwqay körsetti. Endi qarañız, qıtay qazağı osı onşaqtı toptıñ işinde kommunist partiyağa el adalı. Bılayşa aytqanda, qazaqtıñ birde bir sayasi qayratkeri, aqın-jazuşısı, önerlisi, basqası birde bir bilikpen balama baqas toptar men wyım partiyalarğa müşe emes eken. Şi bilikke kelgen soñ otız jıldan bergi bilikke baqas barlıq partiya toptardı sayasi küşpen “tegistep” jatır. Onıñ bes jıl küresip altınşı jılı konstituciyağa özgertuler men tolıqtaular engizip, bilik merzimin wzartuı äne sodan. Şi-men teketiresetin küşterdiñ basköterer twlğalarınıñ köbi joyıldı. Köbisi lider twlğalarınan ayrılğan soñ işki qıtaydıñ är bwrışında tisin qayrap jür. Şi-ge öte qauip töndiretin küşter men wyımdardıñ birazı şetelde, olardı ekige bölip qarauğa boladı. Biri, Şi-ge deyin yağni otız jıldan bergi sayasi baqtalastıq kezinde şetel asqan sayasi oligarhtar. Ekinşisi, Şi alğaş ret sottau repeticiyasın bastağan kezde şetelge qaşıp ülgirgen sayasi oligarhtar. Qazir olar Şi biligine qarsı küresuge küş biriktirip jatır. Al, Şi biliginiñ sayasi oligarhtarmen küresiniñ soñı 2017′de Şıñjañ qazağın birge küreske alıp ketuine naqtı kimder sebepşi bolğanın qazir talqılamayaq qoyaiın. Onı jariyalanbay qalğan surettegi “Qazaqstan qıtaydıñ strategiyalıq twzağına tüse me?” attı maqalamda bayandağamın. Bir anıq jağday, qıtaydıñ qazirgi biligi men bilikke balama sayasi oligarhtardıñ küresi wzaqqa jalğasadı, sondıqtan Qazaq eli osı müddeler qaqtığısın zerttep saraptap qıtayğa naqtı qanday sayasat jürgizu kerektigin osı bastan ayqındap aluı tiis. Bwl qıtaymen aradağını şeşudiñ birinşi alğışartı bolmaq. Sonımen, qıtay oligarhtarınıñ arasındağı teketiresten sayasi twlğalardan köri qarapayım halıq köp ziyan şekti. Şıñjañdı aytpağan künniñ özinde işki qıtayda jazıqsız qamalğandar, adami qwqıqtarınan ayrılğandar, dini senim erkindikteri bwzılğandar, qirağan ruhani ğıbadat ortalıqtar degender öte köp. Al, şıñjañ ölkesinde bwnıñ şekten şığuınıñ bir sebebi, Şıñjañnıñ qıtay kadrları bwğan deyin iştey tisin qayrap keluinde desek boladı. Soñğı 2009, 5-şilde oqiğasınan keyin Şıñjañda qıtay men Qazaq-Wyğırdıñ ara jigi aşılıp edi, şıtay öz bazarı men öz rayonında, qazaq pen wyğır öz bazarı men öziniñ şoğırlı ıqşam audanında ğana jüretin, bir-birine kirigip ketpeytin, asa iştesip jaqındamaytın jağday qalıptasıp edi. Sonımen birge Qazaq jastarınıñ Qazaqstanşıl bolu faktorı on ese artıp, bizge bäribir Şıñjañda bolaşaq joq, odanda elime keteyin deytin oy köp mazalaytın boldı. Al, keybiri tım bolmağanda Qazaqstan bwyımdarın äkep orta däne şığın biznes jwmıstarın qolğa aldı. Şıñjañnıñ eñ ülken qalası Ürimji köşelerinde Qazaqstan änderi ärbwrışta jañğırıp, Qazaqstan bayrağı talayınıñ kölikterinde jelbirep jürdi dese osı küni kim senedi?! 2009′ğa deyingi jäne 2009′dan keyingi jağday Şıñjañ qıtaylarınıñ Qazaqqa degen qızğanış ham öşpendilik “aurıuın” odan arı küşeyitti. Sayasi oligarhtarmen küreste qıtaydıñ Şıñjañdıq basşıları öñirdegi “qazaq qaupin” barınşa joyıp, tamırına balta şabu üşin barlıq sayasi täsilderdi qoldanıp jatır. Meniñşe, bwnımen “qazaq qaupi” joyılıp ketpek emes. Qayta ol jaqtıñ qazağı ısıla tüsedi… Wlt jetilu üşin, sayasi küresti tüsinu üşin, wlt retinde boyına quat alu üşin bir partiyanıñ (kompartiya) wzaq jıl alaqanğa sap mäpeleuine senip qalmau kerek, izdenu kerek, azamattıq qoğamnıñ ne ekenin sol qiındıq işinde sezinu kerek, wlt retinde oylanu kerek. Qıtay qazaqtı qırıq jıl türmege sap, jiırma jıl sayasi abaqtığa salmaydı, bwl uaqıttıq ğana qwblıs. Osı uaqıttıq qwbılıs kezinde qazaq oylanuı tiis, izlenui tiis, wlt retinde qaludıñ basqa taktikaların iske qosu tiis. Bwnı ne üşin aytıp otırmın degende, qıtay tüptiñ tübi özgeredi, qıtaydı öte kürdeli demokratmyalıq özgeris pen tolqu kütip twr, osı özgerister men reformağa, tolquğa qıtay qazağı kez kelgen uaqıtta dayın boluı kerek. Sonday dünieniñ orındalarına senui kerek. Bir ğana kompartiyanıñ “şapağatına” ie bop jata berudiñ tarihi qatelik ekenin sezu kerek, wlt retinde wlttıq müddesin qorğaytın jaña tanım,közğarastardı qoğam legine şığaruı kerek.
Qazaq qoğamı qıtaydağı mäseleler üşin bir jarım jıldan beri tosırqap, ablırap ne isteu kerektigin der kezinde añğara almay sozbaqtap qalğanı şın. Meniñ qazaq qoğamı men qazaqtıñ qwzırlı biligine aytar azamattıq pikirim mınaday:
Birinşi, mäseleni şeşudiñ bağdarın anıqtap alsaq. YAğni qıtaydağı “qazaq mäselesimen” küresemiz be, älde qıtaymen küresemiz be? Qazaq qoğamındağı öz erik jigerimen belsendi türde ortağa şıqqan azamattar bastapta “qıtay qazaqtarınıñ qazaqstanğa erkin kelip-ketu mäselesimen” aynalısam dep bastap ap, soñın tike “qıtaymen küreske” äkep soqtırıp jatır. Bwl eki bağdardıñ ayırmaşılığı jer men köktey. Qazirgi qazaq qoğamı üşin qıtaydağı “qazaq mäselesimen” küresudiñ soñında jeñis bar, al “qıtaymen küresudiñ” soñında zor jeñilis barı anıq.
Ekinşisi, Qazaqstan biligi qıtayğa “qazaq mäselesi” deytin sayasi tüsi qoyu, wlttıq sipatıbasım jalañ termindi aytuınıñ qajeti joq. Bwnı, Qazaqstan-Qıtay arasındağı sauda-biznes mäseleleri ne bolmasa Qazaqstan-Qıtay eki el arasındağı erkin sauda aynalımındağı jeke käsipkerlerdiñ eki şekarada erkin kirip-şığuı, erkin sauda jasasuı, tuıs-tuğandarınıñ eki elde erkin qarım-qatınas jasauı, zeynetaqısın kedergisiz aluı, Qazaqstan-Qıtay eki el arasındağı erkin sauda aynalımına kereğar dini ekstremisterge, zañbwzuşılıqtarğa ortaq qarsı twru, eki el arasındağı wlttıq bölşekteuşi zañsız wyımdardı ortaq tiyu, tb siyaqtı termin sözderdi qoldanıp, şın ömirdegi “qazaq mäselesin” osı sauda-biznes mäselelerin damıtu men şeşu deytin wsınıs ayasında maydan qılşıq suırğanday istikti de töstikti deküydirmey şeşip aluğa boladı. Al, kerisinşe Qazaqstan qwzırlı orındarı men diplomat twlğalarınıñ auzınan qıtay tarabına “qazaq mäselesi” deytin sözdi aytqızu Qazaqstannıñ jeñilisi ğana. Qazaq- Qazaqstanğa mäsele emes, qıtayğa mäsele bop tiip twr. Qazaqstan jaq qıtaydağı “qazaq qaupi” mäselesin strategiyalıq twrğıdan eskere otırıp eki aradağı mäseleni şeşude diplomatiyalıq taktikanı özgerui tiis. Eger onıñ naqtı jobası kerek deseñizder, qoğam bop aqıldasıp jobasın jasap beruge boladı. Qıtay jaq strategiyalıq jaqtan ayla şarğı jasap özindegi “qazaq qaupi” jarasın aşıq aytpay, kerisinşe qazaqstanğa “qazaq mäselesi” turalı aytqızıp, qazaqstandı wlt mäselesin şeşude därmensiz qılmaqşı. Sondıqtan, bizdiñ qazaq qoğamındağı öz erik jigerimen kelgen belsendi azamattar mäseleni tek bir qırınan ğana qarap jadağay tüsindirip ne bolmasa twyıq oylap, asığıs şeşim jasap, qıtaydıñ sayasi şahmatınıñ “oyınına” tüsip qalmasa boldı. Ol üşin bilik sanalı da sapalı azamattıq pikirmen wyalmay sanasa bilui kerek.
Üşinşisi, Qazaq biliginde qıtaymen bwğan deyin eki aradağı wlt “mäselesin” şeşudiñ sayasi praktikası joq. Bwrın Alaş kezeñinde, odan arı Qazaq handığı kezeñinde töl sayasi praktikamız bar edi. Mısalı, Alaş kezeñinde Alaş ziyalıları qıtaydağı qazaq mäselesin asıqpay, daurıqpay, atın atap tüsin tüstemey (mısalı, oybay qazaq joyılıp jatır, äytip jatır, büytip jatır) ım-jımın bildirmey qoğamdıq qwrıltay, keñespen şeşken. Qazaq handığı kezeñinde de Cin imperiyasımen aradağı qazaqtıñ mäselesin ayğaylap, wran sap bos daurığumen emes, ülken strategiyalıq taktikamen şeşken, sol taktikanıñ arqasında jer-su bermey otırğan Cin imperiyasın aqırı ayağına kelgende qazaqqa İle, Täñirtau, Tarbağatay men Altay dalasına emin erkin qonıs tebuine şarasızdıqtan mümkindik beriuine mäjbürlep otır. Meniñ Qazaqstan-Qıtay arasındağı biznes-sauda mäselesi etken bop wlt mäselesin kötereyik deuim Qazaq handarınan alğan şabıtım edi. Qazaq handarı, swltandarı Cin imperiyasına “oybay, qazaq degen eldi joyıp jatsıñdar” dep daurıqqan joq, kerisinşe aradağı sauda barıs-kelisterin jandandırıp qazaq swltandarı men batırların Ürimjige deyin sauda-biznes kelsimderimen jiberip mıñdap qoy, jılqı ayırbasın jasap otırdı, sauda sıltauımen jer su tanıp, strategiyalıq twjırımın tanıp birtindep jer mäselesi, jaylau mäselesi degen atpen jüz tütindep, mıñ tütindep qazaqtı Cin aumağında qalğan bayırğı aumağına köşirip otırdı, osı kezdegi Cin orda jazbaların qarasañız Cin ükimetiniñ ortalıq aziyadağı sauda aynalımı qwldırap, qazaq rularınıñ dürkin dürkin köşip keluin toqtata almau äbigerine tüskenin bayqaysız. Sonda kim wttı? Cin imperiyasınan on ese älsiz bolsa da qazaq wttı, ärine sayasi itrategiyalıq taktikanıñ arqasında. Qazaqstan qwzırlı orındarı Qazaqtıñ qıtaymen sayasi qarım-qatınasın jaqsı zerttep, qazaqtıñ mäsele şeşudegi töl strategiyasın qayta jañğırtuı tiis. Qalay bolmasın, qıtaydıñ işki-sırtqı sayasatı Qazaq qoğamına ärdayım sergek boluın, derkezinde suırıp salar sayasi strategiyalıq biliktilik boluın talap etedi. Osındy tüytkilderdi şeşu barısında Qazaqstannıñ sayasi mektebi arta tüsedi, kemeldene beredi.
Törtinşi, Qazaq biligi qıtaymen aradağını şeşude tek bilik qwziretiniñ aralasuımen şeşe me, älde halıqaralıq küşterge süyenebilu kerek pe? degen talğam. Meniñşe halıqaranı birşama az aralastıru kerek. Öytkeni, halıqaralıq wyım eki bölikke bölinedi. Biri zañdı wyım, ekinşisi zañsız halıqaralıq wyım. Joğarda aytıp öttim, qıtaydağı sayasi oligarhtardıñ birazı şetelge qaşıp ötti, olar qıtayda jürgende Qazaqtı tipten auzına da almaytın liderler edi, endi olar “şıdamağan buaz itin jügirtedi” degendeyin, qazirgi qıtay biligin qwlatıp özderi sol bilikke keluleri üşin oñdı soldı siltep qazaq pen wyğırğa janı “aşıp”, bwl mäseleni barınşa özderiniñ sayasi strategiyalıq qoljaulığına bwrmalap älek, sondıqtan qıtayğa qarsı twrğannıñ jöni osı eken dep nemese qıtaydağı qazaqqa dem berude mınau özi taptırmas “oray” eken dep sayasi añqaulıqpen jwğısuğa bolmaydı. Al, zañdı degen halıqaralıq wyımdar bwğan deyin qanşalıq mäsele şeşe aldı? Auğanıstan, Iraq, Siriya nemese basqada adamzat qoğamındağı iri oqiğalar orın alğanda halıqaralıq wyımdar tek gumanitarlıq kömek beruden arı asa alğan emes. Qıtayda tau şağılıp, su telegey teñiz bop ağıp Qazaqtar zor zardap şegip jatsa halıqaralıq wyımdardan kömek swrauğa boladı, al basqa sayasi tepe teñdik mäselelerinde Qazaqstan-Qıtay eki jaq birge şegu kerek. Halıqaralıq wyımğa jüginem degende Qazaq qoğamı tarap tañdau deytin sınğa tüsedi, Evraziyalıq Ekonomikalıq Odaq, TMD, Euroodaq, Aqş, Mwsılman älemi, Türki Düniesi, Şañhay Intımaqtastıq Wyımı, tağısın tağı. Al, tarap tañdau däl qazir qazaq qoğamına tiimsiz.
Besinşisi, Qazaqstanda qıtaydıñ strategiyalıq sayasatın zerttep bilikke keñesşi bolatın ğılmiortalıqtar köptep aşıluı kerek. Bwl strategiyalıq ortalıqtar qıtaydağı öñirlik sayasat pen qıtay emesterdiñ qıtay sayasatına ıqpalıp zerttep, qıtaydıñ aymaqtağı sayasatın aldın ala topşılap qazaqstannıñ sırtqı sayasatın rettep tolıqtap otıruına türtki boladı. Sonday aq, qıtaydağı”qazaq qaupi” mäselesin alıstan meñgerip qıtaymen aradağı sayasattı baqılauına alıp otıradı.
Altınşısı, qıtaymen aradağını şeşu üşin qıtayğa bizdiñ bilik “qazaq mäselesi” degen termindi atamay Qazaqstan-Qıtay sauda-biznes salasındağı erkin kelip ketu mäselesin odan arıtalqılau degen sıltaumen qazaqtıñ müddesin soğan sidırıp şeşsin dedik qoy, endi Qazaqstan jaq orta jäne şığın käsipkerlikti şınayı qoldap qazaq jastarınıñ qıtaymen sauda bäsekelestigin arttıru kerek. Bwnı aytudağı sebebim, qıtay ortalıq aziyanıñ sauda biznesin monopoldau üşin qıtaylıq wyğır biznesmenderin köp qolpaştağar edi. Tayau jıldan bergi sayasi oligarhtardıñ taytalası kezinde köp wyğır biznesmenderiniñ saudası qwldırap olardıñ qıtay men ortalıq aziyadağı ornı üñireyip birşama bos twr, sonı Qazaq biligi oraydı qoldan jibermey jas qazaq käsipkerlerine alıp berui kerek. Qazaq jastarı jappay biznes aşıp, wlttıq kapital qalıptastıraaluı kerek.
Eldes ORDA
26.04.2018
Pikir qaldıru