Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi
Şarqi Türkistan men Şıñjañ qazaqtarı turalı
kerey.kz
Bwl 1933-jılı qwrılğan Şarqi Türkistan ükimetiniñ Angliya elinen sayasi, äsker kömek swrap joldağan xat-dwr. Esteriñizde bolsa birer aydıñ aldında osında Şarqi Türkistan ükimetiniñ Türkiyadan äskeri kömek swrap joldağan xatın salğamın. Nebäri birer ay ömir sürgen Şarqi Türkistan respubilikasınıñ qilı tarixı qazaq qoğamınıñ basa nazarında bolu kerek dep oylaymın. Däl qazirgi künde Qazaqstan nemese twtas ortalıq Aziya üşin eki strategiyalıq öñir bar. Olar: Auğanıstan jäne Şıñjañ (Sin'cyan/ŞUAR). Auğanıstan turalı aytıp jürmin. Osı eki öñirdegi strategiyalıq tarixtı jaqsı bilsek ortalıq aziya elderiniñ jarqın keleşegin küni bwrtın oylay alğan bolamız. Ne üşin Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası Angliya, Türkiyadan äskeri kömek swraydı? 30-jj Türkiya-Qıtay qatınastarı; Angliya-Qıtay qatınastarı qalay bolğan? Bwl mäselege sovet pen germaniya, francsiya jaq qalay qaradı? Mwstapa Şoqay qalay sayasi şolu jasadı, bwl swraqtar mañızdı.
Şıñjañ (Sin'cyan)- Qazaqstanğa äli de bolsa aşılmağan öñir. Şıñjañ qazaqtarı men Şıñjañ wyğırlarınıñ töl tarixın zertteu, öñirdiñ Qazaqstan men ortalıq aziya üşin strategiyalıq mañızın zertteu eñ auqımdı mäsele bolmaq. 20-30 jj Europa jwrtınıñ eñ täuekelşil maman, jihangerleri osı Şıñjañdı aralap, şarlap qayttı. Japon men Osman şolğınşıları art-artınan kelip qayttı. Ne üşin? Jalpı, aytıp ötkenimdey Auğan men Şıñjañ eñ kürdeli häm mañızdı aymaq. Europa, Osman, Japon elderiniñ jäne Mwstapa Şoqaydıñ osı öñir turalı tarixi jazba, derek pen sayasi şoluları äli qolımızğa tüsip ğılmi aynalımğa salınbay otır.
Qazaqstanda qazirşe bwl strategiyalıq öñirdi tanu jalañ wlttıq deñgeyden arı asa alğan joq. Köbinde Şıñjañ qazaqtarınıñ öñirdegi tarixı turalı jazılıp jatır, al öñirdegi basqa sayasi qwndılıqtar aşıq zerttelmey keledi. Sondıqtan keleşek Qazaqstanğa wlttıñ köleñkesi deñgeyinen şığıp keñ maştapta zertteu jasau kezek küttirmeytın qareket sanaladı. Öñirge tıñnan akademiyalıq zertteu jasau alda sözsiz kerek. Biz bwl öñir (Şıñjañ) turalı zertteu mexanizmin igere alsaq öñirdi de memleket sayasatımen paydalana alamız. Öytkeni, osı öñirde eki millioğa juıq Qazaq qandastarımız, on bes millionday Wyğır bauırlarımız twrıp jatır. Bizde Qazaqstanda eki jüz mıñday Wyğır bauırlarımız ömir sürude. Biz osı üş mümkindikti tıñ mexanizmmen kädege jaratsaq qıtaydıñ ortalıq aziyağa (Qazaqstan da bar) atqarıp jatqan strategiyalıq astırtın sayasatınıñ tamırın wstap twrğan bolamız.
Qazir qıtaydıñ Şıñjañ ölkesi, Şıñjañ Wyğırları men Şıñjañ qazaqtarı turalı sayasi tanımı kürdeli kezeñge ayaq bastı. Bwnıñ soñın boljau öz aldına bir taqırıp äytse de biz de (Qazaqstan) qarap qalmay qıtaymen aramızda ülken qorğan rölin atqarıp twrğan Şıñjañ turalı jaña tanımğa ötuimiz kerek siyaqtı. Şıñjañdı jaqsı zerttemesek, Şıñjañnıñ strategiyalıq mañızın qarauılğa almasaq qıtaydıñ Şıñjañ arqılı ortalıq aziyağa jasalatın sayasatın añğarmay qaluımız qas pen kirpiktiñ arası-dwr. Kezinde qazaq xan-swltandarı osı öñirdiñ sayasi strategiyalıq mañızın jaqsı bilgeni üşin Cin memleketiniñ aduındı sayasatın aqıl-aylamen däl uağında şeşip otırdı. Sonımen birge qazaq ru-taypalarınıñ ataqonısı Altay, İle, Täñir tauğa qonıstanu taktikasın otqa oramay sätti sayasi täsilmen jürgize bildi. Bwnıñ barlığı öñirdiñ strategiyalıq mañızın jaqsı bilgenniñ arqası-dwr.
Qazir bwl Şıñjañ öñiri turalı Europa, Türkiya häm Aqş basa nazar audarıp jatır. Bwl öñirdiñ strategiyalıq mañızı men geo-sayasi jağdayı turalı öte jiti baqılau jasauda. Al, osı öñirge neşe mıñ şaqırım şekarası janasıp twrğan biz Qazaqstan jalañ qazaqtar tarixın zertteuden asa almasaq keleşegimizge sın bolmaq. Sondıqtan qıtaytanu salasına Şıñjañtanu taqırıbı qosımşa jürui kerek. Aldağı uaqıtta älem alpauıt elderi Auğanıstan men Şıñjañ turalı neşe türli sayasi oyındardı oynaytın boladı. Sayasi oyında bilikti bolu üşin osı eki öñirdi bes sausaqtay sanap twruımız tiis. Bwl bügin bizge kerek emestey bolğanmen erteñ erekşe esqatatın jaña ğılım-dwr.
Qazaq qoğamı üşin osı öñirde biluge tiisti tıñ mazmwndar:
Şıñjañdağı Qazaq intellegencsiyasınıñ qalıptasu tarixı;
Şıñjañdağı Wyğır intellegencsiyasınıñ qalıptasu, damu tarixı;
Şıñjañdağı Qazaqtardıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;
Şıñjañ Wyğırlarınıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;
Şıñjañdağı wyğır-qıtay qatınastarı;
Şıñjañdağı wyğır-qazaq qatınastarı;
Şıñjañdağı qıtay qorğanısınıñ mañızdı bazaları;
Şıñjañdağı tabiği gaz, mwnay qorı men ornalasu axualı;
Qıtaydıñ europağa arnalğan Şıñjañdağı mañızdı ekonomikalıq ötkelderi;
Şıñjañdağı qıtay demografiyasınıñ axualı;
Qıtaydıñ Şıñjañdağı aymaqtıq sayasatı;
Şıñjañ jergilikti atqaruşı biliktiñ sayasi axualı;
t.b
Qazir Qıtay-Türkiya qatınastarı jaña kezeñge ayaq basuda, europa-qıtay qatınası da basqaşa belesterge ötip baradı. Qıtaydıñ ortalıq aziyağa dayındağan jaña ekonrmikalıq bağdarı bar, jäne onda qıtaydıñ közdegen işki oyları bar. Şıñjañ alda qazaq-qıtay, qıtay-türkiya, ortalıq aiya-qıtay qatınastarında jaña strategiyalıq aymaqqa aynaladı. Sol üşin büginşil bolmay, ergeñimizdi bügin oylayıq.
Pikir qaldıru