Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan
kerey.kz
Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluı
Bizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa şıqqanda ol onıñ atına qarata oq attı, jasaqtarı birge oq attı, ol endi Tümen täñirqwtqa qarata oq attı, jasaqtarı jamıray oq jaudırıp Tümen täñirqwttı jäyrattı. Modon öz jasaqtarınıñ endi nağız qatañ tärtipke bağınatın qosınğa aynalğanın bildi. Artınşa Modon Tümenniñ bas imegen uäzirlerin, ögey şeşelerimen taqqa talasu nieti bar hanzadalardı tegis öltirdi de bar bilikti öz qolına aldı. Modwnniñ tahqa otırğanın estigen Şığıs Hular(东胡, Dwñ hu) Onıñ saygüligin swratıp elşi jiberdi, Uäzirleri «Qasietti han twlparın beruge bolmaydı» desti, Modon: «Körşi el ğoy, körşi otırıp olarğa bir qılqwyrıqtı da qimaymızba?» dedi de twlparın bergizdi. Keler jılı sol uaqıtta Dwñhular tağı elşi jiberip Modwnniñ hanımın swrattı. Qanı qaynağan uäzirler : « Dwñhular älinen asqan eken, bıltırğısı az bolğanday endi hanımğa auız salmaq eken, attanıp barıp olardı talqandayıq!» dedi, Modon: «Körşi el ğoy, olarğa bir şöp jelkenide qimasaq qaytıp tatu bolıp otırmaqpız ?»dedi de hanımın berip jiberdi. Keler jılı Modon bizden qorqadı dep esirgen Dwñhular tağı elşi jiberip: «Ğwn men bizdiñ aramızdağı mıñ şaqırımdıq bos jatqan jerge Ğwndar endi ayaq basuşı bolmasın, ol jerdi biz alamız dedi», key uäzirler: «Onsızda ien jatqan jer ğoy, onan bizge keler-keter eşteñe joq dedi», qattı aşulanğan Modon: «Jer eldigimizdiñ negizi, onı jauğa qalay beremiz?» dedi de, sol maydanda jerdi bereyik degenderdi şauıp öltirdi, jaudıñ elşisinde öltirdide : «Kimde –kim jorıqtan qalsa bası kesiledi!» dep bükil elge jarlıq şäşti, Ğwnnıñ bitken erkegi soğısqa attanıp Dwñhulardı qapıda bastı, küyrete jeñip hanın öltirdi, halqın twtqındap qwl qıldı. Artınan Nüküzterdiñ oyranın şığarıp qonısın tartıp alıp batısqa quıp saldı, Nüküzder İle men Jetisuğa auıp keldi de ol jerdegi Saqtardı talqandadı, Saqtar auğanıstan men Indiyağa qaray qaştı. Modwn (乌孙 )Asuandardı Nüküzderdi quğındauğa attandırdı, Lejau(lap kok) bastağan 30 mıñ Asuan äskerleri Nüküzderden Jetisudı tartıp aldı, Osılayşa Ğwndardıñ batıs şegarası Jetisuğa deyin keldi, Şığısta Japon teñizine tireldi. Şığıs türkistandağı Krouan, Ferğana, Sulı qatarlı 36 bektik Ğwndarğa tize bükti. Batıs teristikte bayqal köli men Sayan-Altay arasındağı Qıpşaq, Jankün, Senle, Deñleñ qatarlı elder tegis bağındı, oñtüstiktegi Qiyandar da bağındı da teritoriyası 10 million şarşı kilometrden asatın wlı Ğwn köşpendi- äskeri imperiyası qwrıldı.
Qıtaydı bağındıru
Bizdiñ zamanımızdan bwrınğı 200 jılı Qıtaydıñ Han' imperiyasımen Ğwndar arasında tarihi sipat alğan şeşuşi soğıs bastaldı. Bwğan deyin Cin' imperiyası ıdırap tahqa otırğanına jeti jıl bolğan Lyu ban' 320 mıñ jasaqpen Ğwndarğa qarsı attanadı. Bwl soğıs turalı Qıtay tarihşısı Si ma cieyan bılay deydi: « Ğwndar Ma i qalasın qorşadı dep estigen Han gauzu(lyu ban') 320 mıñ jasaqpen Ğwndarğa qarsı jorıqqa özi şıqtı, Modon ötirik jeñilgen bolıp soltüstikke qaray şegine berdi, artınan ökşeley quğan Han' armiyası soltüstikke barğanda kün suıtıp ketti, Bay diñ tauına jetkende Modon 400 mıñ attı jasağımen armiyamizdi qat-qabat qorşap aldı. Batısta kileñ aqboz attılar, şığısta kileñ qara kök attılar, soltüstikte kileñ qoñır attılar, oñtüstikte kileñ jiren attılar qorşap aldı. Bir apta degende jasaqtarımızdıñ 3/10 niñ qol ayağın üsik şaldı, qattı abırjığan patşamız Ğwn qatwnına elşi salıp para berdi, Ğwn hanımı Modonğa: “Eki patşa bir-birin bwlay qıspaqqa almas bolar, Hannıñ jerin alğanıñızben ielep twra almaysız, olardıñda jebeuşi kiesi bar, täñirqwt oylanğaysız!” dedi. Bwğan qosılğan täñirqwt qorşaudıñ bir şetin aştı, jasaqtarımız osı sañlau arqılı şeginip şıqtı. Artınan Liu jiñdi eldesuge jiberdi.» delinedi.
Twjırımdama:
Bwl Han udi sındı qaharlı patşanıñ kezinde jazılğan, Han udi bir ömirin Ğwndarmen soğısuğa arnağan adam, osı soğıstan tura 80 jıl keyin hatqa tüsken. Si ma ceyan Han udidıñ kärine wşırap erkektik müşesi alınıp tastalğan bolatın, bwnday jağıdayda orda tarihşısınıñ patşanıñ ata-babaları bastan keşirgen qorlıq tarihtı mümkindiginşe jasıruğa tırısqanı bayqaladı. Jeñilis anıq jazılğan, biraq Ğwn jasağınıñ sanı400 mıñ, Han' armiası 320 mıñ, yağıni sanınñ azdığınan, täbiğattıñ qolaysızdığınan dep jal tapqan. Biraq keyingi twtas Ğwn-Han' soğıstarında Ğwndar eñ köp bolğanda 140 mıñ ğana qosınmen soğısqa şıqqanı tağı aytıladı. 1211-1216 jıldarı teristik Qıtaydı talqan etken Şıñğısqanda nebarı 100 mıñ jasaqpen Jin' niñ 400 mıñ jasağın qoyşa qırıp tastağan bolatın, sonda Şıñğıshanmen deñgeyles qağan onşalıqtı köp äsker şığara aluı qyın. Saharadağı köşpendilerdiñ sanıda köbinde million adamnan köp asa bermegen. Demek Ğwn äskeri assa 200 mıñ äyitpese 100 mıñ adam bolğan deuge boladı. Al Han' äskeriniñ sanı dwrıs 320 mıñ, endeşe soğıs qalay boldı, Si ma ceyan tek Han' armiası qualay berdi, soñı qorşauğa tüsip bir apta qamaldı, soñınan qorşaudan şıqtı dey salğan. Al şın mänisinde swmdıq qandı-qasap qırğın bolğanı anıq, Hanı armiyasi qorşauda qoyşa qırılğan, Han udi patşa Ğwn täñirqwtına tizi bükken. Eki jaq kelisimder jasau arqılı Han' eli Ğwndarğa jılına jüz mıñdağan tonna astıq, jibek, kezdeme, altın-kümis tölep twratın sırttay bağınıştı bodan elge aynalğan. Han' äuleti eñ ädemi qızdarın Ğwn täñirqwttarına äyeldikke berip otıratın bolğan. Sonıñ özinde jıl sayın Ğwn jasaqtarı Han' eliniñ şegara qalaların üzdiksiz tonap otırğan, oğan Handikter ündey almağan. 195 jılı Modon Han gauzu ölgennen keyingi jesirine: «Seniñ küyeuiñ, meniñ bäybişem öldi, endi ekeuimiz erli-baylı bolayıq, seniñ eliñ meniki bolsın!» dep qorlau mağınasında sälem joldaydı. Ğwndarğa äyel bolğan Jüy huañ yue attı äyel Ğwnğa kelgen Handikterge: «Ey, topıraq üyde qamalıp otıratındar, Ğwnnıñ halıq sanı senderdiñ bir aymaqtarıñada jetpeydi, biraq soğan qaramay ayırıqşa quattı bolatın sebebi twrmıs täsili wqsamaydı, olar et jep qımız işedi, senderde qara halıq qısı-jazı qara eñbek, egin egu, qwrılıs salu men titıqtaydı da soğıs bola qalsa soğısqa järamaydi, al Ğwndarda erlikti däripteydi, jastayınan añ quıp sadaq atadı, küresip küş sınasadı, sender qalay ğana şaq kelmeksiñder? Jibek kyip şıtırayğandı qoyıñdar! Jıl sayın äkeletin astıqtarıñ men altın-kümis, jibek, kezdeme, farforlarıñ sanı tolıq äri tolımdı bolsın, üyitpegende küzde eginderiñdi jasaqtarımız atpen taptap ketedi!» . Bwl derek Ğwndardıñ negizgi käsibi mal bağu emes qayta äskeri twrmıs ekenin körsetedi, sonımen birge Han' eli Ğwndarğa jıl sayın alman-salıq töleytin basbaylı bodan el ekenin körsetedi. Ayta keterligi Ğwnnıñ köregen Modon täñirqwtınıñ bwl soğısı tek şeşuşi soğıs, onıñ aldındada talay şegara qalalardı tonau soğısın jürgizgeni anıq. Ol şaması kele twra Qıtaydı tüpkilikti basıp almay qayta sırttay bağındırudı tiimdi dep bilgen üyitkeni, Qıtaylar san jağınan Ğwndardan 40-50 ese köp, olardı basıp alsa Ğwndar olarğa siñip joğalatının bilgen.
Qıtaylardıñ köteriliske şığuı
Zamanımızdan bwrınğı 128 jılı Han udi patşa Ğwndardıñ qorlığına endigarı töze almay soğısuğa bekidi, oğan köp uäzirleri qarsı boladı, äueli Ğwnmen soğıs degen sözdi alğaş estigende köbi qorıqqandarınan qaltırap ketken eken. 80 jıl beybit ömirde Han' eliniñ qazınası molayadı, mol ekonomikağa süyenip Ğwndardıñ tegeurininen qwtılu üşin soğıs jolın tañdaydı, tek özderi ğana jeñe almaytın bolğan soñ batıstağı Asuandar men Nüküzdermen odaq qwrmaq boladı… 128 jılı Uycin', Ho şüy bin' bastağan 150 mıñ armia Ğwndarğa qarsı soğısqa attanadı, Han derekterinde bwnı teñdessiz jeñiske balağan . 70 mıñnan asa ğwn jasağı joyıldı sonımen birge 70-80 mıñ jasağımızdan ayırıldıq deydi. Demek bwl teke-tires, tek tauelsizdik äpergen şayqas dep qarauğa boladı. Bwdan keyin Handikterdi tonau men aynalısıp sonı kün köris közine aynaldırğan Ğwndar ekonomikalıq jaqtan qiındıqqa wşıraydı. Ğwndardıñ endigi bir ekonomikalıq közi bolğan Şığıs türkistandi Ğwndardan bölip tipti de älsiretu üşin Asuandarmen odaqtasıp, Ğwnmen arada Şığıs türkistanğa talas şayqası bastaladı.
Pikir qaldıru