|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

Көктүріктен тараған Қазақ рулары

Ерзат Кәрібай

Edil  qagan

Көктүрік қағанаты ұлы Ғұн қағанатынан кейінгі көшпенді-әскери жұрттардың құрған империясы. 552-742 жылдарға дейін 190 жылдай дәурен сүрді, билеушы тайпа Ашина тайпасы. Териториясы шығыста Жапон теңізінен батыста қара теңізге дейін; Солтүстікте Сіберия ормандарынан Иран, Қытайға дейін созылған он миллион шаршы километр аумақты алып жатты. Түркі әсілінде Ашина бастаған ондаған тайпалар одағының аты болатын. Тегі Ғұндар мен Сақтардың бірінен, ең алғашында Нионуан қағанатына қарасты теміршілер болатын, 545 жылы Бумын қаған Терглектер(арбалылар немесе қаңғарлар) Нионуандарға аттанған жасақтарын тосқауылдап талқанын шығардыда 50 мың отбасы Терглектерді бағындырып алдыда 546 жылы Нионуан қағаны анағайды ойсырата жеңді, анағай өзін-өзі өлтірді. Осылайша Көктүрік қағанаты құрылды. Қағанат Алтай тауында шаңырақ көтерді де кейін көшпенділердің қасиетті жұрты болған орталық Мұңғұлиядағы Өтукен тауына орда тікті. Сіра Түріктер кімдер? Олар қандай руларға бөлінген? Бұл сұрақтар әлі жауап таппай келеді.
Түріктердің саны қанша еді?
Егер 50 мың үйлік теле тайпалары 50 мың не онанда көп әскер шығара алады делік, оны жеңу үшін кемі 30-40 мың әскер керек еді, үйіткені Терглектерде осал емес, көшпенді жауынгер жұрт болатын. Түріктердің 40-50 мың атты жасағы болған болса онда 160-200 мың халқы болған деп кесіп айтуға болады. Әлемнің жартысын алған Шыңғыс қағанның Моғұл жұртыда алғашында 150-200 мың ғана халқы бар тайпалар одағы еді, кейін осы Моғұлдардың құрған империясы Моғұл империясы атанып барша көшпенділер Моғұл атанса, соған ұқсас Түрік тайпасы құрған қағанат Түрік қағанаты атанып соның салдарынан Араб пен Парсы әлеміне күллі көшпенділер Түріктер деген атпен мәлім болды.
Түрік тайпалары
«638 жылы батыс ұлыстар Үкек шадты ібіліс Түрік қаған деген атпен тахқа отырғызды, ол билікті қолына алған соң Теліш қағанмен кескілесен соғыс жүргізді, екі жақта көп адамнан айырылып шегініп кетті. Теліш қағанмен арада жер бөлісі болып іле өзенінің батысы Түрікке, шығысы Телішке тіиді. Құтаршет , Басымыл, Алантойлы, Қырғыз, Хорезім, Шөмекен (Шүмекей) сияқты елдер соған қарады… 651 жылы Ашина қара өзінің ұлы терғұнмен бірігіп жұртын бастап батысқа қоныс аударды, Түрік қағанның жұртын иемденіп кетті. Ордасын екі өгізбен мыңбұлаққа тігіп , «шібара қаған» деген атпен «он оқ Түрік, Нүшбе» елдерін биледі. Оның ішінде Түрік бес чор еді: Бірінші, Шомекен( Шөмекей) ле чор, екінші, Күлік күл чор, Ашына қара қызын соған ұзатқан. Үшінші, Шеп- шад тон чор, төртінші, Түргеш қалач чор, бесінші, Шәніш шопан чор…»( Көне таңнама. 144 тарау. Түрік баяны) .Бұнда айтылып отырған Шөмекен тайпасы Қазақтың шөмекей руы саналады.
630 жылы Табғаштардың таң империясы Шығыс түріктің Елік қағанын қолға түсірдіде 680 жылға дейін тура елу жыл Түрік қағанаты жоқ болды. Таңдықтар шығыс Түріктерді 19 ауданға бөлді. Әр руы бір аудан саналды. Сондағы аудандар Мынадай екен:
«Атық дуаны Ашина руына құрылды, Шішпет дуаны –Шішпет руына құрылды, Сонұн дуаны-Сонұн руына құрылды… баян дуаны… Шал дуаны- Шал-тұл руына құрылды, Атық дуаны Ашина руына құрылды, Чек дуаны- Чек руына (чекті руы) құрылды. Себек дуаны- Себек руына құрылды… Үкек дуаны –Үкекше руына құрылды. Неш дуаны- таднеш руына құрылды. Беріш дуаны- Беріш руында құрылды… Қара дуаны- қара руына құрылды…Бөкен тұтығы –Шөмекен (шөмекей) руына құрылды. Өрлік дуаны- Түргеш руына құрылды. Кертау тұтығы- Түргеш –алаш руына құрылды. Екі өгіз тұтығы- Шеп-шад-тон-чор руына құрылды. Иыңса тұтығы Шәнәш –шопар-чор руына құрылды. Тұзкөл ауданы – Күлік –күл-чор руына құрылды». …» ( Көне таңнама. 144 тарау. Түрік баяны)
Бұнда Түріктерге қарасты 14 рудың аты аталады. Бұлардан басқа Түріктерге бағынышты Ұйғұр, Қырғыз, Қарлұқ, Төленгіт, Сегет, Едіз, Ғұн, Сыр-енда, Ақ сеп, Бүркіт, Байырқу(барқы), Құрықан, Яғыма (Жәйма) , Шығыл(шыбыл), Чұңұт, шада қатарлы түрік тілдес ру-тайпалар және Қидан, Татаб сияқты Мұңғұл тілдес тайпалардыңда аты аталады.
Түрік тайпасына жататын рулардан Шөмекей, Шекті, Беріш, Себек( қазыр беріш құрамындағы ру) ,Түргеш ( түргіс деген атпен Қаңлылардың құрамында) Қазақ арасында күні бүгінге дейін өмір сүруде! Ал Түрік руы Түркі деген атпен Қазақтың алты Руының арасында әлі сақталып келе жатыр. Бұлар ғана емес Түрікпен тілдес, қоныстас Төлес, Қаңғар(Қаңлы), Төленгіт, Байырқы (барқы), Яғыма (Жәйма деген атпен қоңырат арасында), Шығыл( Шыбыл деген атпен Албан және шапырашты арасында) әлі өмір сүруде, Бұл Көктүрік қағанатының нағыз мұрагері Қазақ халқы екендігінің бұлтартпас дәлелінің бірі деуге болады.
742 жылы Басымыл, Ұйғұр, Қалрұқ үш тайпа бірігіп Түрік қағанатын аударып тастады, Ашына бастаған рулардан 100 мыңнан аса адам Себек қатұнның бастауында Таңдықтарға тізі бүгеді. 755-763 жылы Түріктер Таң империясына қарсы көтеріліске шығады, Ашиналарға жиен Ән рұқшан мен ашина Сүйгін бастаған 100 мыңнан аса Түрік, Тоңыра, Қидан сияқты тайпалардан құралған әскерлер Таң империясының шақ-шәлекейін шығарады. Астана қала Чаң-ән басып алынады, Таң патшасы Сі чуань ға қашады. 763 жылға келгенде Ұйғұр қағанатының көмегімен Түріктер көтерілісі жеңіліске ұшырайды, бірақта Таң патшалығы Қытай қорғаны сыртындағы орта Азия мен Шығыс Түркістаннан айырылып тек ішкі қытайға ғана біилігі жүретін елге айналады. Ашиналардан қазыр Қытайланып кеткендер неше миллион адам деген сөз бар. Қытаймен іргелес Ордос аймағында Түрік тайпасы ендігі жерде әлсіз тайпа ретінде айтылады: « Түрік –бұлардың аты –жөні көне кітаптарда көп ұшырайды, кейін бұлардың елі Ұйғұрлардың шабуылына ұшырап торғайдай тозды, қазыр бұлар бәрінен әлсіз ел…916 жылы Түрік пен Тұйғұннан елшілік келді…» (лияу тарихынан) . Ал Қидандардың Лияу патшалығына бағынған Түрік тайпасы 10-12 ғасырларда тарих бетінен көрінбейді. 14 ғасырда Алтын ордадағы «92 баулы Қыпшақ» руларының бірі –Түрік атанады. Өзбек арасындада Түрік деп аталатын ру бар. Қазақ арасындағы алты ру арасында кездесетін Түрік руы осы Алтын ордадағы Түрік руы екені даусыз! Түрікпен қатарлас Төлес тайпасы Қазақтың сегіз руының арасынан бой көрсетеді. Екеуіде тарихы ұзақ әрі даңықты рулар екеніне гүмән жоқ! Ал батыстағы Ашина әулеті Хазар қағанатына билік жүргізеді. Хазар қағанаты құлағаннан кейін барып Ашина түріктерінің қолынан біилік кетеді. Деседе Қазақ тарихы мен адамзат тарихында қалдырған ғажайып іздері ешұашанда өшпек емес!

Related Articles

  • Қазақстандағы билік жүйесінің сәлде болса өзгеруі өңірдегі гео-саяси жағдайға да ықпал етуі мүмкін.

     Соңғы жаңалық Қазақстан xалқына ғана емес әлемнің біраз еліне де тосын жағдай болды. Қазір орталық азияны қалыптасқан өңірлік гео-саяси жағдайда жаңа саяси таңдаулар мен саяси қарым-қатынастар күтіп тұрғаны айқын. Әлемдегі біраз алпауыт елдің назары Қазақстанда. Менің түсінігімше алпауыт елдер орталық азияға астыртын жаңа жоспарларды ойластырды, соның ішінде ең орайлы кезең саяси жүйенің бір форматтан екінші форматқа ауысуы, тб. дегендей… Алпауыт елдер ауыз салмай жатып президенттің тосын мәлімдеме жасап биліктің ауысуын бастап кетуі шынымен саяси тактика саналады. Ақш-Қытай, Қытай-Батыс, Қытай-Ресей, Ресей-Батыс, Ресей-Ақш қатынастарына байланысты тұтас орталық азия жаңа саяси күрделі таңдауға дөп келген еді. Бұндай күрделі өткіншіде әлем назары орталық азиядағы ішкі-сыртқы саясатты көбірек бақылауға алатыны рас. Сондықтан тұтас орталық азияда

  • Тәңіртау мен Алтай арасы – Қазақтың ата қонысы 

    Бүгінде Қытайдың солтүстік-батысындағы Шынжаң провинциясының Алтай, Тарбағатай, Іле, Үрімжі, Санжы, Баркөл және Бұратала өңірлері бағызы заманнан көшпенділердің, соның ішінде қазақты құрған көшпелі тайпалардың ата мекені болғаны белгілі. 2000 жыл ілгері бұл өлкелерді Сақтар, Нүкүздер, Усүндер (үйсін) мекендеген. Усүндер туралы сол замандағы Қытай деректерінде : «Усүндердің түтін саны 120 мың, халық саны 630 мың, садақты әскер саны 180 мыңнан асатын, батыстағы ең ірі мемлекет», – деп көрсетеді. Ал шындығында Усүн ұлы Ғұндардың қарастылығындағы ел болатын. Оларды Ғұн тәңірқұты Нүкүздерге қарсы аттандырған, олар Нүкүздерді жеңіп Іле, Тәңіртауды жайлаған. Ғұн мен Хан патшалығы арасындағы соғыс кезінде де Усүндер Ғұн жағында болды, Ғұндар олардың Хан патшалығымен тікелей қарым-қатынас орнатуына жол бермеген. Усүн ханының ғұн

  • Орта ғасырлық Қидан мемлекеті немесе қидандар қайда кетті? 

    Қидандар орта ғасырда Орталық Азия тарихында айтарлықтай із қалдырған халық. Тегі жағынан Дұңхудан тарайтын Алтай текті, моңғол тілдес, негізінен аңшылықты кәсіп еткен халық. Мекені қазіргі Қытайдағы Ішкі Моңғол провинциясының шығысы мен одан шығысқа қарайғы жерлер. Күлтегін, Білге қаған бітіктасында «қытан» деп жазылған. Этимология Қидан- қытай иероглифінде 契丹(qidan яғни чидан)деп жазылған, ал оны көне қытай тілінің дыбысталуы бойынша оқысақ – ки дәй, ки дән деп оқылады. Көне монғол тілінде «дай» жұрнағы белгілі тайпаның ер адамдарына қаратылады, мысалы Маңғыт ерлерін –маңғытай, Керей ерлерін – керейтай, Ұраңқай ерлерін – ұраңғатай дегеніндей. Демек «қытай» «кидан ерлері» сөзінен келіп шықты деп болжауға болады. «Алтын патшалығы» тарихында: «Қидан шойын немесе лом темір деген мағынаны білдіреді», –

  • Көшпенділердің соңғы империясы Жоңғарлар қалай жойылды?

    Алғашқы Ойрат империях Адамзат тарихындағы көшпенділердің ең соңғы империясын ойраттар құрды. Шыңғыс қағанның алғашқы өрлеу дәуірінде ойраттар Байқал көлінің солтүстік батысындағы орман тайпалары болатын. Ойрат, бурият, қыры түмет, бұлағачин, керемучин, арасут, күштеми қатарлы қидан тілдес( бүгінше айтқанда моңғол тілдес) орман тайпалары Сібір ормандарында аңшылықпен шұғылданған. Олар бұл мекенге 840 жылдары, яғни, Ұйғұр қағанатын құлатқан Қархастар бастаған Сібір түркілері ұйғұрлардан қалған иен сахараға қоныс аударғанда, ойраттар Сібір түркілерінен қалған иен далаларға қоныс аударды деп тұспалдауға болады. 1209 ойрат Құдұқа бек Жошының әскерлеріне бағынады. Деректерде түмен түтін дегеніне қарағанда саны 50 мың айналасында болса керек. Юань империясындағы халықтар ішінде де Ойраттар аталады. Моғұл (Моңғол) империясы өз ішінен бөлшектене бастаған кезде ойраттар күшейе

  • Тұрсын Жарқынбаев кім еді?

      Тұрсын Жарқынбаев Кеңестік саясаттың пайымынша –ұлтшыл, атаман Анненковтың әскері құрамындағы «Алаш полкінің» сардары, бай тұқымының өкілі. Ал, коммунистік қытай үкіметінің пайымынша, «жапон тыңшысы», «төңкеріске қарсы элемент». «Ертіс өңірі» газетінің 2009жылғы, 5-тамыздағы, №31 санында Р.Нүсіповтың «Алаш полкінің ақиқаты» атты мақаласын оқып отырып, аталмыш мақалада айтылған Т.Жарқынбаевтай абзал жан туралы оқырманмен ой бөліссем деп едім. «…Сөйтіп, үзіліп қалған арман жібі қайта жалғанды. Кешігіп келген мені қала мектебіне еш қағидасыз-ақ қабылдап, білімнің ұзақ сапарына өз қолымен қосқан – белгілі ағартушы, Алаштың асыл азаматы Тұрсын Мұстафин еді».(Қ.Жұмәділов. Таңғажайып дүние. 82-бет, Алматы, «Тамыр», 1999ж.)Бұл заманымыздың заңғар жазушысы Қ.Жұмәділовтың жүрекжарды лебізі. Әлде, Тұрсын ағамыз бала Қабдештің келбетінен болашақ қазақ зиялысының бейнесін таныған шығар-ау? Бұдан әрі,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: